Кіріспе

Пуэрто-Рикодағы тау тізбегі Орталық Кордильера (Cordillera Central) – Пуэрто-Рикодағы басты тау тізбегі. Бұл жота аралды батыстан шығысқа қарай кесіп өтеді және оны солтүстік және оңтүстік жағалау жазықтарына бөледі. Орталық Кордильера батыстағы Марикао муниципалитетінен басталып, шығысқа қарай Аибонитоға дейін, ал оңтүстік-шығыста Сиерра-Каей арқылы Кариб теңізіне дейін созылады. Орталық тау жотасының құрамына Кордильера Централь және көптеген кіші жоталар (мысалы, Сьерра-де-Каей), аралдың барлық аймақтарында орналасқан тауалды бөктерлер мен жоталар кіреді. Серро-де-Пунта – Орталық Кордильераның ең жоғары нүктесі және Пуэрто-Риконың ең биік жері. Эль-Юнке орналасқан Сьерра-де-Лукильо кейде Орталық Кордильераның кіші жотасы немесе шығысқа қарай созылған бөлігі ретінде қарастырылады.

Тарих

Орталық Кордильера аймағы испан отарлау дәуірінен бұрыннан мекенделген. Пуэрто-Риконы испандықтар жаулап алған кезде, Орталық Кордильераны әртүрлі таино кацикалары немесе басшылары бөліскен болуы мүмкін: Ягуэкакс, Отоао, Жатибонико, Гуания және Турабон. Боринкенді испандықтар басып алған кезде, көптеген таино тайпалары орталық таулы аймаққа қашып кетті, және бүгінде аймақта осы тайпаларға байланысты археологиялық ескерткіштер көптеп сақталған. Пуэрто-Рико тарихы бойында бұл тау тізбегі арал экономикасы үшін маңызды рөл атқарды. Климатының арқасында, аймақ жеміс-жидек, көкөніс және, ең танымал – кофе өсіруге өте қолайлы болды. Орталық Кордильерада кофе өсіру және өндіріс 19 ғасыр бойы қарқынды дамыды. Бұл аралдың таулы аймағын дамытуға көмектесті, сондай-ақ Сан-Хуан және Понсе сияқты жағалау қалаларынан, ал 1815 жылғы Ұлылық жарлығының нәтижесінде Еуропадан да көптеген қоныс аударушылар тартылды. Кофе сол кездегі аймақтың ең табысты өнеркәсіптерінің бірі болды, және оны ерекше корсикалық иммигранттар дамытты. Тау тізбегінен өтетін алғашқы толыққанды жол – 1886 жылы салынысы басталып, 1898 жылы аяқталған Каретера Централь болды, ол Атлантика жағалауындағы Сан-Хуан қаласын Кариб теңізі жағалауындағы Понсе қаласымен байланыстырды. Оның құрылысына қатысқан жұмысшылардың көп бөлігі 1865 және 1880 жылдар аралығында Кубадан әкелінген қытай жұмысшылары болды. Алғашқы жол Сан-Хуан (бұрынғы Рио-Пидрас муниципалитеті), Гуайнабо, Кагуас, Сидра, Каей, Айбонито, Коамо, Хуана Диас және Понсе муниципалитеттерінен өтеді. Бұл 19 ғасырда Пуэрто-Рикода испан үкіметі салған ең маңызды инженерлік жоба болды және аймақтың халқының дамуына зор ықпал етті. Алғашқы бағыт қазір АҚШ Ұлттық тарихи орындарының тізіліміне енгізілген. Бұл жол стратегиялық маңызынан өзге, «Әскери жол» (испанша: Carretera Militar) деп те аталады, және 1898 жылғы испан-американ соғысының Пуэрто-Рико науқаны кезінде испан және АҚШ әскерлері тарапынан қолданылды.

Геология

Орталық Кордильераның солтүстік шеті Солтүстік Америка және Кариб плиталарының миллиондаған жылдар бойындағы өзара әрекеттесуі нәтижесінде қалыптасқан. Бұл аймақтың рельефі субдукция және трансформациялық жарылымдардың соқтығысуы арқылы, аккордеон сияқты қозғалыспен қалыптасқан. Сейсмикалық тау пайда болудан басқа, орталық тау жоталары 120 миллион жыл бұрынғы ерте креда кезеңіндегі жанартаулық белсенділіктің де өнімі болып табылады. Бүгінгі Орталық Кордильера бұрын үлкен жанартаулық аралдарды қоршаған кіші аралдардың төбелері болған. Оның жанартаулық тегін ескере отырып, көптеген тау жыныстары эоцен, палеоцен және креда кезеңдеріне тән жанартаулық және шөгінді құрамға ие. Орталық және солтүстік аймақтарда аллювийден басқа кварц диориті, диориті және гранодиоритінен тұратын интрузивті тау жыныстарының, ал батыс бөлігінде метаморфты серпентинит, шөгінді және магмалық тау жыныстарының кен орындары бар.

Экология

Орталық Кордильера Пуэрто-Риконың көптеген эндемикалық өсімдік және жануар түрлерінің мекені болып табылады. Оның көп бөлігі Пуэрто-Риконың ылғалды ормандарымен жабылған, бұл Кариб теңізінің тропикалық және субтропикалық ылғалды кең жапырақты ормандық экорегионына жатады. Бұл ортаны көбінесе джунгли (испан тілінде: selva) деп атайды, және ол аралдың басқа географиялық аймақтарына, мысалы, карст аймақтарына және жағалаудың төмендіктеріне таралады.

Флора

Кордильера Централь тропикалық тау орманы, бұлтты және шағын ормандар, сондай-ақ субтропикалық ылғалды орман сияқты бірнеше орман түрлеріне мекендейді. Орташа биіктіктегі ағаштар көбінесе ең биік, ал тау шыңына жақын орналасқандары кішкентай болады. Ең көп таралған өсімдік түрлерінің қатарында Батыс Үндістан ағаш папоротнигі (Cyathea arborea), керней ағашы (Cecropia peltata), немока ағашы (Ocotea moschata), Батыс Үндістан сумағы (Brunellia comocladifolia), юка шабдалысы (Podocarpus coriaceus), шамшаға немесе табунуко ағашы (Dacryodes excelsa), оқ ағашы (Manilkara bidentata), Пуэрто-Рико магнолиясы (Magnolia portoricensis), мага ағашы (Thespesia grandiflora) және Сьерра пальмасы (Prestoea montana) бар. Тау етегінде коросо пальмасы (Acrocomia media) және Батыс Үндістан шоқжылқысы (Hymenaea courbaril) сияқты өсімдіктер өседі. Құрып кету қаупі төнген түрлердің көпшілігі эндемик болып табылады, оларға тек Серро Росада ғана кездесетін Кордильера қыз жаңғағы (Amauropelta inabonensis), Серро-де-Пунта және Маунт-Хаюя тауларында ғана өсетін Кук жусан шөбі (Ilex cookii) және қазіргі табиғатта бар болғаны 20 данасы қалған пало-де-рамон (Banara vanderbiltii) кіреді. Кариб қарағайы (Pinus caribaea) және Батыс Үндістан махагони (Swietenia mahagoni) мен Гондурас махагони (S. macrophylla) енгізіліп, тау ормандарына сәтті бейімделген.

Фауна

Бұл аймақта көптеген эндемикалық жануарлар түрлері қоныстанды, олардың көпшілігі құстар мен қосмекенділер. Тау ормандарында қарапайым кокиден (Eleutherodactylus coqui) басқа да кем дегенде 10 коки түрі (Eleutherodactylus sp.), кейбіреулері жойылып бара жатқан түрлерге жатады. Орманнан табылған кейбір бауырымен жорғалаушылар түрлері – Пуэрто-Рика жер шаңырағы (Pholidoscelis exsul), соқыр құрт шаңырағы (Amphisbaena caeca), құрып кету қаупі төнген Пуэрто-Рика боасы (Chilabothrus inornatus) және Пуэрто-Рика жарыскері (Borikenophis portoricensis). Ең көп таралған құстар – Пуэрто-Риканың ағаш қағы (Melanerpes portoricensis), Пуэрто-Риканың тоди (Todus mexicanus), Пуэрто-Риканың кеміргіш куку (Coccyzus vieilloti), зенида көгершіні (Zenaida aurita), Пуэрто-Риканың зөңгіл құс (Riccordia maugeaus) және қызыл құйрықты соқыр (Buteo jamaicensis). Пуэрто-Рико попугайы (Amazona vittata) бұл аймақта бұрын көп кездесетін, бірақ қазір құрып кету қаупі төнген; басқа құрып кету қаупі төнген құстар – Пуэрто-Рикадағы кең қанатты соқыр, Бикнеллдің соролы және Пуэрто-Рикадағы өткір шаңшыған соқыр. Таудан бастау алатын өзендер мен ағындар таулық шұбар (Dajaus monticola) және гата шұбары (Atya lanipes) сияқты түрлердің мекені болып табылады. Аймақ бойынша көптеген жарғақ түрлері де кездеседі, оның ішінде Антиль жынды бет жарғақ (Mormoops blainvillei), үлкен бульдог жарғақ (Noctilio leporinus) және саңғыл мұртты жарғақ (Pteronotus quadridens). Инвазивті кішкентай үнді мангусты (Urva auropunctata) және қара тышқан (Rattus rattus) өте кең таралған және көптеген құрып кету қаупі төнген жергілікті түрлерге қауіп төндіреді.

Климат

Орталық Кордильера батыстан шығысқа қарай созылып, аралдың солтүстігі мен оңтүстігі арасында географиялық бөлініс жасайды. Бұл таулардың биіктігі шығыстан соғатын желдерді тоқтатады және жаңбыр көлеңкесін құрайды, нәтижесінде оңтүстік жазықтар аралдың солтүстік бөлігіндегі тропикалық ылғалды ауа райына қарағанда құрғақ және жартылай шөлейтті ауа райына ие болады. Кордильера – Сьерра-де-Лукильодан басқа Пуэрто-Риконың ең жаңбырлы аймағы. Жаңбырлы кезеңдер мамыр және желтоқсан айлары аралығында болады, бұл ылғалды маусыммен (көбінесе дауылды маусым деп те аталады) сәйкес келеді, ал желтоқсан мен наурыз айлары салыстырмалы түрде ең құрғақ айлар болып табылады. Пуэрто-Рикодағы ең төменгі температуралар Кордильера Центральда немесе оның бойында орналасқан таулы қалалар мен муниципалитеттерде тіркелген. Ең төменгі температура 1911 жылғы наурыз айындағы Айбонитодағы шығыс бөлігінде, содан кейін 1966 және 1993 жылдары Аджунтастағы орталық бөлігінде тіркелді. Қазіргі әлемдік климат үлгілеріне сүйенсек, Орталық Кордильерада немесе Пуэрто-Риконың басқа жерінде қар жаууының ықтималдығы жоқ.