Кіріспе

Іздеу және құтқару (SAR) иті – қылмыс орындарына, апаттарға, жоғалған адамдарға, сондай-ақ табиғи немесе адам тудырған апаттарға жауап беруге жаттықтырылған ит. Бұл иттер адамның иісін сезеді, ол әр адамға тән тері ұсақ-түйектері мен май және су шығарылымдарының ерекше иісі болып табылады. SAR иттері – тірі немесе қайтыс болған адамдарды табуға көмектесетін инвазивті емес құрал. Адам дене қалдықтарын іздеуші иттер (HHRD) деп те аталатын мәйіттерді іздеуші иттер сот-медициналық сараптамада адам дене қалдықтарын иіскеп табу үшін қолданылады, оларға жерленген, жасырылған немесе ұзақ уақыт бұрын қайтыс болғандардың денелері, дене мүшелері, қаңқа қалдықтары және шіру сұйығымен ластанған топырақ кіреді. Жердегі немесе нақты заттардың иісін сезетін басқа іздеуші иттерден өзгеше, мәйіттерді іздеуші иттер жердегі де, ауадағы да иістерді табуға және иіс концентрациясы ең жоғары болатын жерді анықтауға жаттықтырылады. Соңғы кезде HRDD Канада мен АҚШ-та бұрынғы интернат мектептері орналасқан жерлердегі жергілікті балалардың белгісіз қабірлерін табу үшін пайдаланылды. Құқық қорғау органдары, сот-медициналық сарапшылар және антропологтар іздеуді, дәлелдерді және/немесе денелерді табу үшін мәйіттерді іздеуші иттермен және олардың оқытушыларымен тығыз жұмыс істейді. Дегенмен, ресми іздеу және құтқару иттерінің қолданылуы туралы алғашқы құжатталған деректер Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, әскери жаттықтырылған иттер жараланған әскерлерді табу үшін қолданылған кезде пайда болды. Алайда, сот-медициналық сараптамада мәйіттерді іздеуге арналған иттерді алғаш рет 1974 жылы Нью-Йорк штатының полициясы Онейда округінде болған кісі өлтіруді терген кезде пайдаланды, онда көптеген құрбандар үлкен орманды аймақта жерленген. Көбінесе таза тұқымды иттер таңдалады, себебі бұл иттердің жұмысқа қабілетін және генетикалық проблемаларын анықтауға мүмкіндік береді. Иттерді іздеуге жаттықтыру олар кәдімгідей шағын болғанда басталады. Көптеген SAR иттері, олардың міндетіне қарамастан, аптасына 20 сағаттан астам уақыт бойы 12-18 айға дейін жаттығудан өтеді. Бұл мінез-құлық пассивті немесе белсенді, немесе екеуі де болуы мүмкін. Пассивті белгілерге мұрынды итеру және ұстап тұру немесе отыру кіреді, ал белсенді белгілерге қауға салу, тырнау немесе қазу кіруі мүмкін. Бұл иісті құралдар ойыншықтарға, контейнерлерге немесе түтіктерге салынып, одан кейін бетон блоктарына орналастырылып, SAR иттерін жаттықтыру үшін қолданылады.

Мәйітті іздеу үшін иттерді оқыту

Мәйіттерді іздеуге үйретілген иттерді даярлауға қатысты жаттығулар нақтырақ болады, және олардың қанағаттанарлық іздеу-құтқару жаттығуларынан өтуімен қатар, мақсатты иіске үнемі және қайта-қайта ұсынылуын қажет етеді. Мәйіттерді іздеуге үйретілген иттер үшін бұл иіс табиғи немесе синтетикалық түрде ыдыраған сұйықтық болуы тиіс. Ең жақсысы, мәйіттерді табуға даярланған иттер бұрын иіс іздеу тәжірибесіне ие болған жөн.

Белгілі иттер

Сұлулық, сымды жүнді терьер, Англияда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде іздеу-құтқару иті болды. Фрида (2009–2022) – сары лабрадор ретривері және Мексика Әскери-теңіз күштерінің (SEMAR) іздеу-құтқару иті. Джейк, лабрадор ретривері, 11 қыркүйек шабуылының (2001) және Катрина дауылының (2005) салдарынан туған апаттарда жұмыс істеген іздеу-құтқару иті. Орион, ротвейлер, 1999 жылы Венесуэланың Варгас қаласындағы күрт су тасқыны кезінде кем дегенде 37 адамды судан батып кетуден құтқаруға көмектесті. Рекс, Англияда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өртеніп жатқан ғимараттарға кіріп, тұтқынға түскен адамдарды іздеді. Манц – жер сілкінісінен көмілген адамдарды табуға жаттығудан өткен неміс қойшысы. 1908 жылы Сенаға балаларды итеруді үйренген анонимді Ньюфаундленд, оларды құтқарып, содан кейін сиыр етімен сыйлық алу үшін.

Белгілі мәйітті іздеу иттері

Перл, сары лабрадор, және оның басқарушысы Джим Саффолк Нью-Йорк штатының полициясынан, тек қаңқаларды іздеуге арнайы дайындалған иттің құрамындағы іздеу-құтқару тобының алғашқы ресми тіркелген жағдайы болды.

Көркем шығармаларда

PAW Patrol телесериалы іздеу-құтқару қызметіндегі (SAR) иттер командасы туралы, әрбір иттің өзіндік мамандығы бар.