Кіріспе

Котроманичтер әулеті (, Kotromanići / Котроманићи) – кеш ортағасырлық босниялық ақсүйек және кейіннен патшалық әулеті. 13 ғасырдың ортасында Босния бандығына көтеріліп, тек аттас өзеннің аңғарына ғана бақылау жасаған Котроманич билеушілері, бірқатар жаулаулар арқылы өздерінің мемлекетін кеңейтіп, қазіргі Босния мен Герцеговинаның дерлік барлық аумағын, қазіргі Хорватияның үлкен бөлігін, сондай-ақ қазіргі Сербия мен Черногорияның бір бөлігін қамтыды. Твертко I 1377 жылы Босния Корольдігін құрды. Котроманичтер бірнеше оңтүстік-шығыс және Орталық Еуропаның патшалық үйлерімен туыстық байланыс орнатты. Соңғы билеуші Степан Томашевич 1459 жылы Сербияның деспоты ретінде қысқа ғана уақыт билік етті, ал 1461 мен 1463 жылдар аралығында Боснияның патшасы болды, бірақ екі мемлекетті де, тіпті өзінің басын да Османлы түркілеріне жоғалтты.

Шығу тегі

Котроманичтер отбасының шығу тегі белгісіз. Атаудың ең алғашқы кездесуі 1404 жылы тіркелген, Рагуза Республикасының шенеуніктері отбасын «ежелгі ақсүйектер» деп сипаттаған. 1432 жылы Рагуза үкіметі отбасының атасы ретінде Котроман Гот («Котромано Готто») деген атты рыцарьды атады. Бұл рыцарь Венгрия королінің туысы болған, ол Венгриядан келіп, Босния банаттарын иеленген делінеді. 1430 жылға дейінгі дереккөзді пайдаланып, 16 ғасыр Рагуза шежірешісі Мавро Орбини Бан Кулиннің қайтысынан кейін венгр монархы тағайындаған ақсүйек және жауынгер неміс Котроман («Котромано Тедеско») туралы жазды. Кейінгі тарихшылардың кейбіреуі, мысалы Лайош Таллочи, Котроманичтердің неміс тегі туралы теорияны жобады және отбасы Боснияның жергілікті тұрғындары екенін айтты. Котроманичтер әулетіне қатысты ең алғашқы босниялық билеуші – венгр вассалы I Приезда. Ол өзінің ізашары Матей Нинославпен белгілі бір байланыста болды және 1250 жылы Боснияның жалғыз баны болғанға дейін біраз уақыт онымен бірге билік еткен көрінеді. Europäische Stammtafeln Приезда мен Нинославтың белгілі бір Котроманның (Котроман) әртүрлі ұлдарынан туған туысқандар екенін көрсетеді. Нинославтың жарғысын куәгерлік еткен ақсүйектер Радоня мен Угрин де Котроманның немерелері, Нинославтың бауырлары болуы мүмкін.

Консолидациялау және өсу

Преждеда I патшалығы Нинослав патшалығынан әлдеқайда кіші болды, сонымен қатар, Усора мен Солидің солтүстік аймақтары Венгрия тәжімен бөлініп алынған еді. 1284 жылы осы бір-біріне жалғасқан аумақ Венгрия патшасы Ладислав IV-нің, сонымен қатар Венгрияның күйеу інісі, қуылған серб патшасы Драгутинге сыйға берілді. Сол жылы Преждеда өзінің ұлы Степан I-ді Драгутиннің қызы Елизаветаға үйлендірді. Бұл неке келесі ғасырларда зор маңызға ие болды, себебі Степан мен Елизаветаның Котроманич ұрпақтары Сербия тағына талапкерлік етті. Степан I-ден басқа, Преждеда I-нің тағы екі ұлы – Преждеда II және Вук, сондай-ақ славян билеушілері Бабонич әулетіне үйленген қызы болды. Вук Преждеда I-нің 1287 жылы қайтыс болғаннан кейін тарихтан жоғалып кетті, осы оқиғадан кейін Преждеда II мен Степан I билікке келді. Преждеда II одан кейін есімдері тарихқа енбеді, ал Степан I-нің Босниядағы билігіне Далмацияның Шубич билеушілері қарсылық көрсетті, олар 14 ғасырдың басында Боснияның көбісін бағындыруға қол жеткізді. 1314 жылы Степанның орнына оның Елизаветадан туған үлкен ұлы Степан II келді. Ол 1314 жылы Босниядан қуылды және өзімен бірге Степан I-нің балалары – Степан II, Владислав, Нинослав (жас кезінде қайтыс болған) және Екатеринамен Рагузаға қашты (Екатерина Захлумиялық Неманич әулетіне үйленді). Степан II мен Владислав 1322 жылы Шубичтер әулетін жеңіп, Босниядағы әулеттің билігін қайта орнатуға қол жеткізді. Өзінің билігінің кезеңінде Степан II Котроманич патшалығын осы уақытқа дейінгі ең алыс шегіне дейін кеңейтті ("Савадан теңіз жағасына және Цетинадан Дринаға дейін"), Босния аумағын екі есеге арттырды. Ол екі-үш рет үйленді: болгар ханшайымымен, Куявиялық Елизаветамен және, мүмкін, (бірінші рет) Ортенбургтік Майнхард I-нің қызымен. Ол екі қызын қалдырды: Елизавета мен Екатерина. 1353 жылы Елизаветаның Венгрия королі Людовик I-ге үйленуі Котроманич әулетінің мәртебесін көтерді және оның тарихындағы ең маңызды одақ болды. Екатеринаның Герман I Цельский графымен үйленуі де династиялық маңызы бар еді; олардың ұлы Герман II 1427 жылы Босния тағына мұрагер ретінде мойындалды, және оның арқасында Котроманич әулеті қазіргі уақытта билік құрып жатқан Еуропа патшалары мен патшайымдарының ата-тегі болып табылады.

Патшалық

1353 жылдың қыркүйек айында Степан II қайтыс болды. Оның бауыры Владиславтың мұрагерлікке қатысуы белгісіз себептермен тоқтатылды, ал Степанның орнына Владиславтың Елена Шубичтен туған ұлы Твертко I тікелей мұрагер атанды. Твертко бастапқыда өзінің иелігінің маңызды бөлігін Елизаветаның құдайы ретінде уәделенген Луиге жоғалтты, және 1365-66 жылдары кіші інісі Вук пайдасына уақытша тақтан алынды. Бірақ, қайта орналасқаннан кейін Твертконың билігі нығайды. Ол Сербия империясының қалдықтарын жаулап алды және әжесі Елизавета арқылы Сербияның жойылған Неманич әулетінен тегін шығарғанын айтып, 1377 жылы өзін король деп жариялады. Содан кейін ол Славонияның, Далмацияның және Хорватияның көп бөлігін бағындырды. Боснияны корольдікке айналдырып, оны тарихтағы ең үлкен аумағына жеткізген Твертко өзін "Расия, Босния, Далмация, Хорватия және Поморье королі" деп атады. Бірінші әйелі, Болгариялық Доротея қайтыс болғаннан кейін, Твертко өркендеп келе жатқан Австриялық Габсбург әулетімен некелік одаққа келу туралы келіссөздер жүргізді, бірақ 1391 жылдың 10 наурызындағы өлімі салдарынан жоспар іске аспады. Твертко I-нің өлімінен кейін корольдік билік әлсірегенімен, босниялық ақсүйектердің жиналысы – станак, Котроманич әулетінің мүшелерін тұрақты түрде таққа сайлап отырды. Твертконың мұрагері, Дәбиша, мүмкін, заңсыз бауыры немесе туысы болды, ол Степан II-нің қызы Елизаветаның күйеуі, венгр королі Сигизмундты мұрагері ретінде мойындады. Босниялық ақсүйектер 1395 жылдың 8 қыркүйегінде Дәбишаның өлімінен кейін Сигизмундты король ретінде қабылдаудан бас тартып, оның орнына Дәбишаның жесірі Хеленді (Груба) сайлады. Дәбиша мен оның әйелі Стана есімді қызды дүниеге әкелді, ол әрі қарай ұрпақ қалдырды. 1398 жылдың сәуір айында Хелен Остоя пайдасына тақтан алынды (1409-1418). Көптеген құжаттар оны Остоя Кристич деп көрсетеді, бұл ертедегі тарихшыларды (Орбиниді қоса алғанда) оның Котроманич емес екенін айтуға әкелді. Кристичтер Котроманич әулетінің кіші тармағы болғаны тарихи құжаттармен расталды. Остоя өзінің босниялық тәжге құқығын корольдық тегінен алатынын атап өтті. Ол бірден қарапайым әйелі Витачадан бас тартып, босниялық ақсүйек отбасының мүшесі Куява Радиновичке үйленді. Оның Хрвое Вукич Хрватинич және Сандалж Хранич Косача сияқты ықпалды тұлғалармен қарым-қатынасы өзгере берді. 1404 жылы Остоя ықпалды тұлғалардың тақтан түсіріп, оның орнына Твертко I-нің ұлы Твертко II тағайындалды, оның заңдылығы күмәнді. Твертко 1409 жылы Остоя қайта орналасқанша қуыршақ король ретінде билік етті. 1415 жылы оның қарындастарымен болған қақтығыс Остояны Кужавадан да бас тартуға мәжбүр етті. Оның үшінші әйелі, Елена Нелипчич, 1416 жылы Хрватинич жерінің маңызды бөлігін Котроманич корольдік иелігіне қосты. Остоя 1418 жылы қайтыс болды, оның орнына Кужаваның заңды ұлы Стивен Остожич және екі заңсыз ұлы Радивой мен Томас қалды. Твертко II 1420 жылы Стивен Остожичті тақтан түсірді, ол көп ұзамай жер аударылуда қайтыс болды. 1424 жылы Твертконың лауазымына Вук Банич есімді туысының қауіп төндіргені бірден байқалды, оны немере (қызы Грубача арқылы) немесе Твертко I-нің тағы бір заңсыз ұлы деп түсіндірді. 1433 жылдан 1435 жылға дейін Остояның заңсыз ұлы Радивой да талапкер болды, ол Осман империясының қолдауын алды. Осы талапкерлерге қарамастан, Твертко II корольдік беделін қалпына келтіріп, босниялық экономиканы нығайтты. 1427 жылы ол Герман I мен Босниялық Екатеринаның ұлы, венгр дворяны Герман II Цельскийге мұрагерлік құқығын берді, ал келесі жылы венгр дворяны Дороти Гарайға үйленді. Котроманичтердің арасында ең ұзақ патшалық құрған Твертко II 1443 жылы баласыз қайтыс болды. Ол Германнан аман қалды, оның ұлы Фредерик Боснияда қолдау таппады; Твертконың өзі Остояның кіші заңсыз ұлы Томасқа мұрагер ретінде көңіл бөлген көрінеді.

Соңғы онжылдықтар

Томастың босниялық таққа сайлануын Радивойды қолдаған магнат Стьепан Вукчич Косача қабылдамады. 1446 жылы қақтығыс Томас пен Косачаның қызы Екатеринаның некелерімен шешілді, ал Радивой аппанаж алды және Венгрия ақсүйегі Екатерина Великаға үйленді. Бірінші некеден туған ұлы Стивен Томашевичтен басқа, Томастың екінші әйелінен Сигизмунд пен Екатерина есімді тағы екі баласы болды. Оның билігі кезінде көршілес Сербия деспоттығы және Осман империясымен араздасу күшейді. 1459 жылы Томас өзінің үлкен ұлы Стивенді Сербияның жақында қайтыс болған деспоты Лазардың үлкен қызы Еленаға үйлендірді. Осылайша Степан Сербияның жаңа деспоты атанды. Сербиядағы оның билігі екі айға созылды, содан кейін деспоттық Осман империясы тарапынан басып алынды. 1461 жылы Степан әкесінің қайтысынан кейін Босния патшасы болды. Оның Босниядағы билігі де 1463 жылғы көктемде Осман шапқыншылығынан қысқарып қалды. Котроманичтер әулеті тұтқындалудан қашу үшін әртүрлі бағытта тарап кетті. Алайда Степан, Радивой және Радивойдың жасөспірім ұлы Твертко қолға түсті. Үшеуі де мамыр айының соңында Мехмедтің көз алдында дарға асылды. Патша Томас, патша Степан және Радивойдың жесірлері қашып құтылды, бірақ Степанның бауырлары тұтқынға алынды. Радивойдың тағы бір ұлы Матиас 1465 жылдан 1471 жылға дейін Боснияның Османдық марионетка патшасы болды (тек Лашва аңғарына билік ете отырып). Патша Томас ұлы Сигизмунд Осман мемлекет қайраткеріне айналып, Исхак Бей Кралоглу деген атпен санжақ бей болды. Ол соңғы рет 1492 жылы есімдерінде кездеседі.

Демен

Котроманичтер отбасының иеліктері көбінесе Боснияның орталық бөлігінде, Високо, Бобовац, Сутжеска, Фойница және Крешево сияқты қалалар мен кендерді қамтыды. 1416 жылдан бастап олардың иеліктеріне бұрын Хрватиничтер отбасы басқарған жерлер де кірді, ең бастысы – династияның соңғы ордасы болған Яйце қаласы.

Дін

Котроманич билеушілерінің көпшілігі римдік католиктер болды, бірақ олар өздерінің мемлекеттерінде кең таралған басқа екі дінге, атап айтқанда босниялық шіркеуге және (Захлумияда) Шығыс православие шіркеуіне мүлдем бейжай қарады. Олар үш шіркеудің де жаттықтарымен некелесіп, үйленді. Бан Стефан II 1347 жылға дейін православиелік болған сияқты (анасы сияқты), содан кейін католицизмге көшкен. Остоя және оның ұлдары босниялық шіркеуге жатты. Томас патша болғаннан кейін көп ұзамай католик шіркеуіне өтті, болжам бойынша босниялық шіркеуден шыққан. Отбасының католицизмге формалдық қатысы болғанымен, бұл сенім тек соңғы екі Котроманич патшасы – Томас пен оның ұлы Стефан үшін ғана маңызды болды. Томас әулетте алғаш рет Діңгесі Святойның қысымынан кейін діни қуғын-сүргінге ұшырады. Ал Стефан – папаның батасын алған алғашқы (және жалғыз) патша. Отбасының соңғы буыны, Томастың ұлы Зигизмунд пен қызы Екатерина Османдықтарға түскеннен кейін бірнеше жыл өткен соң ислам дінін қабылдады.