Кіріспе
Медициналық жағдай
Экстрамедуллярлы гематопоэз (ЭМГ немесе кейде ЭГ) – сүйек қабыршасының (сүйек жітісінің) сыртында қан жасалу процесі. Ол физиологиялық немесе патологиялық болуы мүмкін. Физиологиялық ЭМГ эмбриональдық және ұрықтық даму кезінде пайда болады; осы кезеңде ұрықтың қан жасалуының негізгі орындары бауыр және селезен болып табылады. Патологиялық ЭМГ ересек жаста, физиологиялық гематопоэз сүйек қабыршасында тиісті жұмыс істемей қалғанда және гематопоэтикалық шекті жасушалар (ГШЖ) қан жасушалық құрамдастардың қалыптасуын жалғастыру үшін басқа тіндерге көшуге мәжбүр болғанда пайда болады. Патологиялық ЭМГ миелофиброз, талассемия немесе гематопоэтикалық жүйедегі аурулар салдарынан туындауы мүмкін.
Физиологиялық ЭМГ
Ұрықтың даму кезінде гематопоэз негізінен ұрықтың бауырында және селезенде жүзеге асырылады, содан кейін ол сүйек кемігіне қарай локалданады. Гематопоэз сары қапшық, аорта-гонад мезонефросы (АГМ) аймағы және лимфа түйіндері сияқты көптеген басқа тіндер мен мүшелерде де өтеді. Даму барысында омыртқалы жануарлар гематопоэздің алғашқы және нақты фазаларынан өтеді. Ересектерде өкпе де тромбоциттердің өндірілуіне қатысады.
Бастапқы гематопоэз
Бастапқы гематопоэз ерте эмбриональды даму кезінде сары қапшықта жүзеге асады. Ол примитивті ядролы эритроидты жасушалардың өндірісімен сипатталады, олардың эндотелиялық жасушалардан немесе эндотелий және примитивті қан жасушаларын құруға қабілетті гемангиобластардан пайда болатындығы айтылады. Бұл жасушаларды өндірудің басты мақсаты – тіндерді оттегімен қамтамасыз ету арқылы эмбрионның жылдам өсуін қолдау. Бұл бастапқы кезең уақытша болып табылады және өндірілген жасушалар эмбрионалды гемоглобиндерді (HBZ және HBE1 гендері тиісінше альфа және бета тізбектерін шығарады) экспресс етеді, олар көпүрлі емес және өздігінен жаңаруға қабілетсіз.
Түпкілікті гематопоэз
Түпкілікті гематопоэз бастапқы фазадан гематопоэзиялық дің жасушаларын өндіру арқылы ерекшеленеді. Бұл жасушалар АГМ-де (аорта-гонад-мезонефроз) даму кезеңінің кейінгі кезеңінде түзіледі. Бұл эндотелиялық жасушалардың гематопоэзиялық діңгек және прогенторлық жасушаларға (ГДПЖ) айналуы арқылы, эндотелиялық-гематопоэзиялық транзиция немесе ЭГТ деп аталатын процесте жүзеге асады. Бұл гематопоэзиялық дің жасушалары адам өмірінің барлық кезеңінде эндотелий жасушаларымен тығыз байланыста болады. Кейін олар ұрықтың бауырына көшіп келеді, онда физиологиялық ЭМГ (экстрамедулярлық гематопоэз) көп бөлігінде өтеді. Олар сонымен қатар қан түзілуі мүмкін, бірақ аз дәрежеде, көкбауыр мен лимфа түйіндеріне де көшіре алады. Соңында сүйек кемігі жетілген соң, олар сол жерге көшіп орналасады.
Өкпе гематопоэзі
Ересектерде өкпе гематопоэзі де маңызды рөл атқарады. Патологиялық ЭМГ-ның себебі миелофиброз сияқты көптеген гематологиялық аурулардың бірі болуы мүмкін, немесе сүйек миын сәулелендіру салдарынан туындауы мүмкін. Талассемия және оның нәтижесінде пайда болатын гемолитикалық анемия – патологиялық ЭМГ-ның тағы бір маңызды себебі. ЭМГ серпалы жасушалы анемия, тұқым қуалайтын сфероцитоз, туа біткен дизеритробластикалық анемия және идиопатиялық тромбоцитопениялық пурпура сияқты көптеген басқа да қаусыз гематологиялық ауруларда кездеседі.
Қылқалам
Туғаннан кейінгі кезеңде көкбауыр экстрамедуллярлық гемопоэздің (ЭМГ) жиі кездесетін орны болып табылады, ал гематопоэздің эмбриональдық кезеңдерінде ол тек шағын фактор болып табылады. Көкбауыр микроортасының гипоксиялық/қышқылдық жағдайларына және гематопоэтикалық дің жасушаларға (ГДЖ) қолайсыз жағдай жасау үшін макрофагтардың көп санымен қамтамасыз етілуіне қарамастан, ЭМГ көбінесе қызыл қатысында жүзеге асады. ЭМГ-мен байланысты әртүрлі органдардың арасында көкбауыр гематопоэтикалық дің жасушалар (ГДЖ) / ниша арасындағы өзара әрекеттесуді бағалау үшін ерекше орын ұсынады. Екінші жағынан, ересектердегі бауырдағы ЭМГ патологиялық жағдайды көрсетеді. Бұл трансплантация, бауыр ісіктері, бауыр аурулары немесе сепсис сияқты жағдайларды қамтиды. Гепатобластома, аденома және гепатоклеткалық карциномалар да ересектерде ЭМГ-ға алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, ЭМГ көбінесе бауыр синусоидтарында байқалады.
Лимфа түйіндері
Лимфа түйіндеріндегі ЭМГ көбінесе негізгі гематопоэтикалық неоплазмалармен байланысты. Миелопролиферативті неоплазмалар (МПН) көбінесе ЭМГ-ге алып келеді. Егер ересек адамның немесе нәрестенің лимфа түйіндерінде ЭМГ анықталса, гематологиялық тексеру, оның ішінде қан жасушаларының саны, перифериялық қан жағындысы және қажет болған жағдайда сүйек миының биопсиясы жасалуы тиіс.
ЭМЖ микроорталығы
EMH-пен байланысты әртүрлі органдардың ішінде, селезен HSC/нишалық өзара әрекеттесуді бағалау үшін ерекше жағдай ұсынады, себебі ол EMH-нің ең көп кездесетін орындарының бірі, алайда ол эмбрионалдық/даму гематопоэзінде маңызды рөл атқармайды. Зерттеулер көрсеткендей, CXCL12 EMH оң нәтижесі бар селезендердегі қызыл пульпаның синус эндотелиялық жасушаларында локалданады; ал EMH теріс және оң нәтижесі бар селезендердегі ақ пульпаның барлық қан тамырлары эндотелиялық жасушаларында экспрессияланады. EMH-нің қызыл пульпада жиі кездесуі, CXCL12 экспрессиялайтын селезен синусының эндотелиялық жасушалары қан айналымындағы гематопоэтикалық алғашқы жасушаларды байланыстырып, тартып, адам селезеніндегі EMH-нің сүйек миына ұқсас аймақтарын құруы мүмкін деген қазіргі деректермен расталады.