Кіріспе

Үлкен жарғанақтар туысы Pteropus (Yinpterochiroptera) – әлемдегі ең ірі жарғанақтардың бірі. Олар көбінесе жеміс-жидек жейтін жарғанақтар немесе ұшатын түлкілер деп аталады. Олар Оңтүстік Азияда, Оңтүстік-Шығыс Азияда, Австралияда, Шығыс Африкада және Үнді және Тынық мұхиттарындағы кейбір аралдарда таралған. Бұл туыста кем дегенде 60 түр бар. Ұшатын түлкілер жемістер мен өсімдіктерді жейді, ал кейде жәндіктерді де қоректендіреді. Олар өте күшті иіс сезу қабілеті арқылы қоректік ресурстарды табады. Көбінесе, бірақ әрқашан емес, олар түнгі жануарлар. Эхолокация жасай алмайтындықтан, олар жақсы көру қабілетімен бағдарланады. Олардың өмір сүру ұзақтығы жоғары, бірақ көбею қабілеті төмен – көптеген түрлердің аналықтары жылына бір ғана бала туады. Олардың өмірлік циклының баяу болуы олардың популяциясын шамадан тыс аулау, қыру және табиғи апаттар сияқты қауіптерге осал етеді. Қазіргі заманда алты ұшатын түлкі түрі шамадан тыс аулау салдарынан жойылды. Ұшатын түлкілер көбінесе егінге зиян келтіретін болғандықтан қудаланады. Олар ормандарды тұқымдарды тарату арқылы жаңартуға көмектеседі, сондықтан экологиялық тұрғыдан пайдалы. Олар өсімдіктерді тозаңдату арқылы экожүйеге де, адамдарға да пайда әкеледі. Басқа жарғанақтар сияқты, ұшатын түлкілер де адамдар үшін ауру тасымалдаушы ретінде маңызды, өйткені олар құтыру ауруын тудыратын Австралиялық жарғанақ лиссавирусы және Хендра вирусы сияқты сирек, бірақ қауіпті аурулардың резервуары болып табылады; осы екі аурудан жеті адам қаза тапқан. Нипа вирусы да ұшатын түлкілер арқылы таралады және одан 100-ден астам адам көз жұмған. Олар халық арасында мәдени маңызға ие, дәстүрлі өнерде, фольклорда және қару-жарақта бейнеленеді. Бұрын олардың терісі мен тістері ақша ретінде қолданылған. Кейбір мәдениеттерде олардың тістері бүгінгі күнге дейін ақша ретінде пайдаланылады.

Таксономия және этимология

Pteropus тұқымдасының атауын 1762 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон енгізді. 1998 жылға дейін тұқымдық авторлық кейде неміс натуралисі Иоганн Кристиан Поликарп Эркслебенге берілді. Бриссонның 1762 жылғы жарияланымы Эркслебеннің 1777 жылғы жарияланымынан бұрын жарық көргендіктен, Басымдық қағидасы бойынша оған артықшылық берілсе де, кейбір авторлар Бриссонның жарияланымдарында екі атаулы номенклатура жүйесі тұрақты қолданылмағандықтан Эркслебенді тұқымдық автор ретінде басым деп санады. 1998 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы (ICZN) Бриссонның 1762 жылғы жарияланымын номенклатуралық мақсаттар үшін "қолданыстан шығарылған еңбек" деп шешімдеді. Басылымның көп бөлігін мойындамаса да, ICZN осы еңбектен оншақты тұқымдық атауды сақтап, Бриссонды, соның ішінде Pteropus-ты автор ретінде бекітті. P. niger түрін типтік түр ретінде белгілеу туралы шешімді ICZN биологиялық номенклатура саласындағы толық өкілеттіктерін пайдалана отырып қабылдады.

Сыртқы сипаттамалары

Ұшқыр түлкілердің дене салмағы түрліше, барлық түрлер бойынша еркектер әйелдерден ірілеу болады. Ірі ұшқыр түлкінің ең ұзын алқаны мен кез келген жарғанаттың ең үлкен қанат жайылымы бар. Үнді және ұлы ұшқыр түлкілердің салмағы тиісінше келіге жуық. Бұл туыстықтан тыс, алтын тәжді ұшқыр түлкі (Acerodon туысы) – ұқсас өлшемдегі жалғыз жарғанат. Маскалы, Темминк, Гуам және кіші ұшқыр түлкілер сияқты кішірек түрлердің салмағы одан да аз. Саусақтарында өткір, иілген тырнақтары болады. Микрожарғанаттардың тек алдыңғы аяқтарының бас бармақтарында ғана тырнақтары болса, ұшқыр түлкілердің бас бармақтан басқа, көрсету саусақтарында да тырнақтары бар. Сұр бас ұшқыр түлкінің дамуына қарағанда, балалары тірі туғанда кейбір сүт тістері тісінен шығып қойған: кәдімгі және кескіш тістері. 9 күнге келгенде барлық сүт тістері шығып бітіп, тіс формуласы және барлығы 20 тіс болады. 140 күнге (4,6 ай) келгенде барлық сүт тістері түсіп, олардың орнына тұрақты тістер пайда болады. Әдетте, алдымен кәдімгі тістер, содан кейін премолярлар, кескіш тістер және содан кейін молярлар ауыстырылады. Ересектердің тіс формуласы және барлығы 34 тіс болады. Молярлардың тістің кесу беті көбінесе тегіс, бірақ бойлық жоғарылаулармен. Асқазанның жүрек және дене бөлімдері анық көрінеді. Бұл көрсеткіш үй итінің көрсеткішімен тең. Ұшқыр түлкілердің мінез-құлқы ұзақ мерзімді ақпаратты сақтауға тәуелді екенін көрсетеді. Олар жыл сайын мыңдаған шаршы километрді шарлап өтеді, бірақ олар тұрақты түрде бірдей ресурстар мен қоныстарды таба алады. Олар осы ресурстық жерлерді тұзақтай аралау стратегиясы бойынша үнемі барып тұрады. Оларды мінез-құлықты орындауға үйретуге болады, мысалы, бір зерттеуде көзілдірікпен ұшқыр түлкілерді шырынды ынталандыру ретінде пайдаланып, тұтқаны тартуға оқытқан. Алғашқы зерттеуге байланысты, тұтқаны тарту арқылы жеңілдік алғандар 3,5 жылдан кейін де солай істеп отырды.

Иісі

Ұшқыш түлкілер иіс сезу қабілетіне көп тәуелді. Олардың иіс сезуге арналған үлкен иіс шарлары бар. Олар иіс арқылы тамақ іздейді, аналары балаларын, ал жұбайлары бір-бірін табады.

Көру

Ұшқан түлкілер эхолокация жасамайды, сондықтан бағытталу үшін көздеріне сенеді. Олардың көздері салыстырмалы түрде үлкен және басының алдыңғы бөлігінде орналасқан, бұл оларға екі көзбен көру қабілетін (бинокулярлық көру) береді. Көптеген сүтқоректілер сияқты, бірақ маймылдар емес, олар екі түсті көреді (дихроматикалық). Оларда тағаншалар да, түйіршіктер де бар; "көк" түйіршіктер қысқа толқынды жарықты, ал "жасыл" түйіршіктер орташа және ұзақ толқынды жарықты анықтайды. Дегенмен, тағаншалар түйіршіктерден әлдеқайда көп, себебі түйіршіктер фоторецепторлардың барлық 0,5% құрайды. Ұшқан түлкілер нашар жарық жағдайында көруге бейімделген.

Эволюциялық тарих

Ұшқан түлкілер палеонтологиялық жазбаларда сирек кездеседі. Қазіргі күйде сақталған түрлер санына қарағанда, Pteropodidae барлық жарықша бас қосылғандардың ішіндегі ең толық емес қазбалар жиынтығына ие. Молекулалық эволюцияға сүйенсек, ұшқан түлкілер 28-18 миллион жыл бұрын Rousettus-тан, ал олардың туыс таксономдары Neopteryx және Acerodon-нан 6,6-10,6 миллион жыл бұрын ортақ атадан айырылды. Ұшқан түлкілердің көп бөлігі Занклен кезеңінен кейін пайда болды, нәтижесінде екі негізгі клада қалыптасты: бірі Үнді мұхитының түрлерінен, екіншісі Меланезия, Микронезия, Австралия және Аралы Оңтүстік-Шығыс Азия түрлерінен тұрады. Ұшқан түлкілердің Азия материгінде пайда болғандығы мүмкін; молекулалық деректер Үнді мұхитына кем дегенде үш рет қоныстану болғанын көрсетеді. Бір қоныстану Ливингстоннің жеміс жейтін жарықшасы мен Пемба ұшқан түлкісінің пайда болуына әкелді, олар батыстағы ұшқан түлкілер. Екінші қоныстану Родригес аралында Родригес ұшқан түлкісінің пайда болуына себеп болды, ал үшіншісі Маврикий, Сейшель аралдары, Мадагаскар және Альдабраға бірнеше түрдің таралуына әкелді.

Көбею және өмір сүру циклі

Көптеген ұшқыр түлкі түрлері полигинандр, яғни әрбір жеке тұлға бірнеше жеке тұлғамен жұптасады. Самоа ұшқыр түлкі – ерекше жағдай, себебі ол моногамды. Ұшқыр түлкілердің жыныстық мінез-құлқына жыныстық қатынастан басқа оральдық секс, феллацио және кунилингус қарама-қарсы жыныстар арасында, сондай-ақ кемінде бір түрде, Бонин ұшқыр түлкісінде гомосексуалдық феллацио жатады. Қарсы жынысты оральдық секс жыныстық қатынастың ұзақтығын арттырады, ал бір жынысты феллацио суық климатта өзара антагонистік еркектердің колониясын құруға көмектеседі деп болжанады. Дегенмен, кейбір түрлерде егіздер кездеседі. Егіздер бір текті немесе суперфетация нәтижесінде болуы мүмкін. Балалар туған кезде аз түкті және күтімге мұқтаж болады, сондықтан аналарына тәуелді. Олар аналарының ішкі жағына жабысып, тырнақтары мен тістерімен жүнін ұстап алады; аналықтары балаларын өмірдің алғашқы апталарында көтеріп жүреді. Содан кейін аналықтары түнде жем іздеу кезінде балаларын ұяда қалдырып кетеді. Кемінде бір түрдің еркек ұшқыр түлкілері, Бисмарк маскалы ұшқыр түлкісі, сүт бере алады, бірақ сүт берудің функционалдығы және еркектердің балаларын емізуі немесе бұл стресс немесе нашар тамақтанудың салдары екені белгісіз. Балалар 3 айдан бастап ұшып шыға бастайды, бірақ 4-6 айға дейін сүтінен айырылмауы мүмкін. Балалар бір жасқа дейін аналарымен бірге қалуы мүмкін. Ұшқыр түлкілер 1,5-2 жасқа дейін жыныстық жағынан жетілмейді. Аналықтары жылына екі рет тууы мүмкін, бірақ ұзақ сүттен айыру кезеңіне байланысты көбінесе біреуі қалыпты жағдай. Көптеген ұшқыр түлкілер маусымдық көбейеді және көктемде туады, бірақ Мариан жеміс-көкшелері жыл бойы жаңа туған балаларымен маусымдық емес көбейеді. Табиғаттағы орташа өмір сүру ұзақтығы шамамен 15 жылды құрайды. Тұтқындықта жеке тұлғалар шамамен 20-28 жыл өмір сүре алады. Ал кішкентай қызыл ұшқыр түлкілер 100 мыңға дейін жеке тұлғалардан тұратын колониялар құрайды. Колонияның мөлшері жыл бойы биологиялық қажеттіліктерге байланысты өзгереді. Сұр басты ұшқыр түлкі көбею маусымында бір еркек және алты анадан тұратын гаремдер құрайды. Бұл колониялар көбею маусымы аяқталғаннан кейін тарап кетеді. Бонин ұшқыр түлкісінде колония құру жеке тұлғалардың жынысы мен жасына, сондай-ақ маусымға байланысты. Қысқы көбею маусымында ересек аналықтар бірнеше ересек еркектерді қамтитын колониялар құрайды (вероятно, гаремдер). Аналықтармен бірге тұрмайтын ересек еркектер басқа ересек және жасөсперім еркектермен колониялар құрайды. Жасөсперімдер бір-бірімен аралас жынысты "жасөсперім топтарын" құрайды. Алайда, жаз айларында жеке тұлғалар жалғыз болады, бауырын емізіп жатқан аналықтарды қоспағанда, олар балаларымен бірге ұялайды. Олар тамақтану қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әртүрлі тағамдарды тұтынатын жалпылама жануарлар. Тағамдарына жемістер, гүлдер, нектар және жапырақтар жатады. Кейде олар цикадалар сияқты жәндіктерді де жейді. Австралияда эвкалипт гүлдері мен тозаң басты азық көзі болып табылады, одан кейін Мелалеука және Банксиа гүлдері келеді. Олар сонымен қатар әртүрлі дақылдармен қоректенеді, бұл фермерлермен қақтығыстарға әкеледі. Ұшқыр түлкілер жейтін дақылдар: сисал, кашу, ананас, арекка, нан жемісі, джекфрут, ним, папайя, цитрус, инжір, манго, банан, авокадо, гуава, қант қамысы, тамаринд, жүзім және т.б. Кейбір колониялық түрлер, әсіресе ресурстар көп болған кезде, топта жем іздейді. Әлеуметтік емес түрлер жеке тамақтанады.

Экожүйедегі рөлі

Ұшқыш түлкілер тұқым таратушы және тозаңдаушы ретінде маңызды рөл атқарады. Олар жеген жемістердегі тұқымдарды ішек қуығы арқылы немесе гуаносы арқылы таратуға көмектеседі. Мадагаскарда, егер бидане тұқымы ұшқыш түлкінің ішегінен өтсе, оның өну мүмкіндігі артады, себебі бидане ағаштары жоғалған орманды жаңартудағы маңызды түр болып табылады. Ұшқыш түлкілердің ішектегі транзит уақыты 12 минутқа дейін жететін болса да, тұқымдар ішекте 20 сағатқа дейін сақталуы мүмкін. Ұшқыш түлкілер ұзақ қашықтықтарға саяхаттайтындықтан, тұқымдар аналық ағаштан шалқары жерге таратылуы мүмкін. Олар фрагменттелген ормандарда ерекше маңызды, себебі көптеген басқа жеміс жегіштер құрлықта тіршілік етеді және көбінесе орман фрагменттерімен шектеледі. Ұшқыш түлкілер ұшу арқылы орман фрагменттерінен тыс жерге тұқым таратуға қабілетті. Ұшқыш түлкілер түрлі өсімдіктерді, соның ішінде экономикалық құнды дурианды да тозаңдатады. Олар гүлдеріне (және болашақ жеміс өндірісіне) зиян келтірмейтіндей етіп, нектарымен қоректенеді. Ұшқыш түлкілердің тозаңдануы дурианның көбеюіне жағымды әсер етеді, бұл ұшқыш түлкілер мен дуриан ағаштарының осы қарым-қатынастан пайда көретінін көрсетеді.

Қорғау мәртебесі

2018 жылы IUCN бағалауы бойынша 62 ұшқыр түлкі түрінің 3-і аса қауіпті деп саналады: Ару ұшқыр түлкісі, Ливингстон жеміс жарғанағы және Ваникоро ұшқыр түлкісі. Тағы 7 түрдің құрып кету қаупі бар; 20 түрі осал, 6 түрі қатерлі, 14 түрі ең аз уайым тудыратын, ал 8 түрі туралы мәлімет жеткіліксіз. Тағы 4 түрі жойылған деп саналады: қараңғы ұшқыр түлкі, үлкен Палау ұшқыр түлкісі, кіші Маврикий ұшқыр түлкісі және Гуам ұшқыр түлкісі. Бүгінде түрлердің жартысынан астамы құрып кету қаупінде, әсіресе Тынық мұхитында аң аулау, орманды жою және инвазивті түрлердің шабуылдары салдарынан көптеген түрлер жойылды. Әр түрлі түрлердің аулаудан және ішкі саудадан алуға болатын құқықтық қорғанысы әртүрлі, бұл олар кездесетін елдердің экологиялық заңнамасын көрсетеді. Фермерлер егінге зиян келтірген жағдайда ұшқыр түлкілерді өлтіруге рұқсат алуға өтініш бере алады. Жапонияда бірнеше ұшқыр түлкі түрі кездеседі. Бонин ұшқыр түлкісі 1969 жылдан бері Жапонияның табиғи ескерткіші болып табылады, яғни тиісті рұқсаттарсыз оларды ұстауға немесе мазалауға тыйым салынған. Рюкю ұшқыр түлкісінің екі түрі (P. d. dasymallus және P. d. daitoensis) де табиғи ескерткіштер тізіміне енген. Жапонияда ұшқыр түлкілері аңшылық нысаны болып саналмайды, сондықтан оларды заң бойынша аңғаруға болмайды. Бонин ұшқыр түлкісі және P. d. daitoensis сонымен қатар ұлттық жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енген, яғни оларды өлтіруге немесе зақымдауға болмайды; сондай-ақ, рұқсатсыз тірі немесе өлі жануарларды толық немесе ішінара сатуға немесе алмасуға тыйым салынған. Құрама Штаттарда кездеспесе де, бірнеше түрлер мен тұқымдар 1973 жылғы Жойылып бара жатқан түрлер туралы заң бойынша тізімделген. Pteropus mariannus mariannus – Мариана жеміс жарғанағының бір түрі – қауіп төндіретін түрлер ретінде, ал Родригес ұшқыр түлкісі мен Гуам ұшқыр түлкісі жойылып бара жатқан түрлер ретінде тізімделген. Сонымен қатар, АҚШ Үкіметіне Ару және Бонин ұшқыр түлкілерін қауіп төндіретін немесе жойылып бара жатқан түрлер ретінде енгізу туралы өтініш берілді. Үндістан және Пәкістан сияқты елдерде ұшқыр түлкілерге заңдық қорғау қарастырылмаған. Үндістанда олар 1972 жылғы Жабайы табиғатты қорғау заңына сәйкес «қоректілер» ретінде тізімделген. Пәкістанның жалғыз ұшқыр түлкісі, үнді ұшқыр түлкісі 1974 жылғы Пәкістанның Пунджаб жабайы табиғатты қорғау (қорғау, сақтау, консервациялау және басқару) заңының 4-ші тізіміне енген, яғни оларға заңдық қорғау жоқ және оларды аңғаруға болады. Заңдық қорғау ел ішінде де әртүрлі болуы мүмкін, мысалы Малайзияда. 1990 жылғы Жабайы табиғатты қорғау туралы түзету бұйрығына сәйкес, ұшқыр түлкілерін рұқсатпен аулауға болады; әрбір рұқсат 50 ұшқыр түлкісін өлтіруге мүмкіндік береді. Рұқсаттардың құны 8 АҚШ долларына тең. Алайда, 1972 жылғы Жабайы табиғатты қорғау заңына сәйкес, егер ұшқыр түлкілер егінге зиян келтірсе немесе «олардың егінге елеулі зиян келтіруі мүмкін деген күдік болса», оларды рұқсатсыз өлтіруге болады.

Антропогендік көздер

Ұшатын түлкілер түрлерінің саны азайып, тіпті жойылып барады, бұл табиғи құбылыстармен қатар, адамның қоршаған ортаға тигізген әсерінің салдарынан болып жатыр. Қоңыр ағаш жыланы сияқты инвазивті түрлер популяцияларға елеулі зиян келтіруі мүмкін; мысалы, қоңыр ағаш жыланы соншалықты көп шағылыстарды жейді, Гуамдағы Мариана жеміс жегіштің популяциясын дерлік нөлге дейін төмендетті. Көптеген ұшатын түлкілер түрлерінің саны шамадан тыс аулаудың салдарынан азайып отыр. Олар бұрыннан-ақ жергілікті халықтың тамақтану рационында болғанымен, халық санының өсуі және қару-жарақтардың жетілдірілуі популяцияның азаюына, жергілікті түрлердің жойылуына және түрлердің толық жойылуына әкелді. Шамадан тыс аулау Маврикийдің кішкентай ұшатын түлкісі мен Гуамның ұшатын түлкісінің жойылуының басты себебі деп есептеледі. Қырқып тастау ұшатын түлкілердің санын күрт азайтуы мүмкін. Маврикийде екі жылдың ішінде 40 000-нан астам Маврикий ұшатын түлкілері қырқылып, олардың саны шамамен 45%-ға төмендеді. Ұшатын түлкілер электр тогынан да өледі. Австралиядағы бір бақта 8 апта ішінде 21 000-нан астам жануар электр тогынан қаза тапқан. Электр тогынан болатын кейбір өлім жағдайлары кездейсоқ болып келеді, мысалы, жануарлар жоғары кернеулі электр желілеріне ұшып кеткенде. Климаттың өзгеруі ұшатын түлкілердің өліміне және түрлердің сақталуына қатысты алаңдаушылық тудырады. Австралиядағы ең ыстық толқындар 1994 жылдан 2008 жылға дейін 30 000-нан астам Австралия ұшатын түлкісінің өліміне себеп болды. Аналықтары мен жас жануарлар ыстыққа ең осал, бұл популяцияның қалпына келу қабілетіне әсер етеді. Климаттың өзгеруімен байланысты теңіз деңгейінің көтерілуі ұшатын түлкілерге қауіп төндіреді, өйткені бірнеше таксондар төмен жатқан атолдарға тән.

Табиғи көздер

Көптеген түрлер бір аралда ғана кездесетіндіктен, олар тайфун сияқты кездейсоқ оқиғаларға осал. 1979 жылғы тайфун Родригес ұшқыр түлкілерінің қалған популяциясын жартысына дейін азайтты. Тайфундар тікелей емес өлімге де әкеледі: олар ағаштардың жапырақтарын қырып тастайды, нәтижесінде ұшқыр түлкілер көбірек көзге түседі және адамдар оларды оңай аулай алады. Үлкен дауылдардан кейін жаңарыштар үшін тағамдық ресурстар азаяды, соның салдарынан ұшқыр түлкілер жерден құлаған жемістерді жеу сияқты тәуекелді тағам іздеу стратегиясына көшеді. Осылайша, олар үй жануарлары – мысықтар, иттің және шошқалардың шабуылына ұшырайды.

Тұтқында өсіру

Құрып кету қаупі төнген жарыққан қоңыр жебелердің бірнеше түрі популяцияларын арттыру үшін тұтқындықта өсіріледі. 1995 жылдан бастап, аса қауіпті Ливингстон жеміс жейтін жарыққан қоңыр жебелері тұтқындықта көбейту бағдарламасын құру үшін жабайы табиғаттан алынды. Барлық тұтқынға алынған жеке тұлғалар Комор үкіметінің меншігінде болып қалады. Жабайы табиғаттан 17 жеке тұлға жиналды; көбейту арқылы 2017 жылға қарай тұтқындықта 71 жеке тұлға бар. Жеке тұлғалар Джерси және Бристоль зообақтарында ұсталады. Бағдарлама популяцияны арттыруда сәтті болғанымен, тұтқындықтағы популяцияны күтіп-бағып қарайтындар семіздік және кардиомиопатия сияқты күтімге қатысты мәселелермен күресуге мәжбүр болды. Жабайы жануарлармен салыстырғанда, тұтқындықтағы жарыққан қоңыр жебелердің дене майының пайзысы жоғары, ал бұлшық массасының пайзысы төмен. Бұл мәселе басымдық құратын еркектерде айқын байқалады, олар ең аз қозғалысты болады. Бұл мәселелерді шешу үшін жануарлар жеткілікті түрде жаттығу жасауы үшін ұшу кеңістігін ұлғайту қажет. Сондай-ақ, күтімшілер жаттығуды ынталандыру үшін азықты қоршаулар ішінде таратудың жолдарын іздестіруде. 2016 жылға қарай, АҚШ-тың 16 зообағында 180 жеке тұлға болды. 2017 жылға қарай әлем бойынша 46 зообақ Родригес жарыққан қоңыр жебелерін көбейту бағдарламасына қатысады.

Тағам

Көптеген құс түлкілер еті үшін ауланады. Бұта етін жинау көбінесе тұрақты емес, нәтижесінде халықтың күрт азаюына немесе жергілікті түрлердің жойылуына алып келеді. Құс түлкілер Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Океанияның бірнеше елінде, соның ішінде Индонезия, Малайзия, Папуа-Жаңа Гвинея, Филиппин, Бангладеш, Қытай, Фиджи және Гуамда ауланып, еті сатылады. Құс түлкілерін жеу, әсіресе азық-түлік қауіпсіздігі нашар және қоршаған ортаны реттеудің жеткіліксіз болған елдерде кең таралған. Гуам және Солтүстік Мариана аралдарында Мариана жемісті жабырқасының тұтынуы жергілікті тұрғындарды бета-метиламин L-аланин (BMAA) невротоксиніне ұшыратады, бұл кейіннен нейродегенеративті ауруларға әкелуі мүмкін. Құс түлкілерін жеген адамдарда BMAA концентрациясы артуы мүмкін; құс түлкілер цикад жемістерін жеу арқылы BMAA-ға ұшырайды.

Медицина

Ұшқан түлкілер дәстүрлі медицинада қолдану үшін өлтіріледі. Мысалы, үнділік ұшқан түлкісінің көптеген қабылданатын емдік қолданыстары бар. Кейбіреулер оның майы ревматизмді емдеуге жарайды деп есептейді. Бангладештің Канда тайпасының емшілері "денесі дірілдеп қызбалауға" қарсы ем жасау үшін үнділік ұшқан түлкілерінің түктерін пайдаланады.

Аурудың жұқтыру

Ұшқыштарда бірнеше вирустар қор жинақталған, олардың кейбіреулері адамға жұғуы мүмкін. Атап айтқанда, ұшқыштар құтыру ауруын тудыратын лиссавирустарды тарата алады. Австралияда құтыру вирусы табиғатта кездеспейді; Австралиялық жарғақ лиссавирусы – бұл жалғыз лиссавирус. Австралиялық жарғақ лиссавирусы алғаш рет 1996 жылы анықталды; ол адамдарға өте сирек жұғады. Жұғу жұқтырған жануардың шағуы немесе тырнауы арқылы жүреді, сондай-ақ жұқтырған жануардың сілекейі шырышты қабыққа немесе ашық жараға түсуінен де жұғуы мүмкін. Ұшқыштардың қанына, зәріне немесе нәжісіне түсу Австралиялық жарғақ лиссавирусына ұғу қаупін тудырмайды. 1994 жылдан бері үш адамның жұқтырғаны тіркелді – үшеуі де Квинсленд штатында болды және барлық жағдай өліммен аяқталды. Ұшқыштар Хендра вирусы және Нипа вирусы сияқты хенипавирустардың да қорлары болып табылады. Хендра вирусы алғаш рет 1994 жылы анықталды; ол да адамдарға сирек жұғады. 1994 жылдан 2013 жылға дейін Хендра вирусының жеті жағдайы тіркелді, оның төртеуі өліммен аяқталды. Адамдардың жұқтыруына негізгі жол – ұшқыштардың зәрімен байланысқан жылқылар. Ұшқыштар мен адамдар арасында тікелей жұқтырудың құжатталған жағдайлары жоқ. 2012 жылдан бастап жылқыларға инфекцияға және жұқтыруға ұшырау ықтималдығын азайту үшін вакцина қолжетімді. Нипа вирусы алғаш рет 1998 жылы Малайзияда анықталды. 1998 жылдан бері Малайзия, Сингапур, Үндістан және Бангладеш елдерінде Нипа вирусының бірнеше ошақтары тіркелді, нәтижесінде 100-ден астам адам қаза тапты. 2018 жылы Үндістанның Керала штатында 19 адам жұқты, оның 17-сі қайтыс болды. Жалпы өлім-жітім көрсеткіші 40–75% құрайды. Адамдар Нипа вирусын ұшқыштармен немесе олардың сұйықтықтарымен тікелей байланыс арқылы, үй шошқалары сияқты аралық жануарлар арқылы немесе жұқтырған адаммен байланыс арқылы жұқтыра алады. 2014 жылы Үндістанның ұшқыштары мен Нипа вирусы туралы жүргізілген зерттеуде Нипа вирусының ошақтары ұшқыштар ұнататын жерлерде жиірек болатыны анықталды, бірақ "ұшқыштардың болуы Нипа вирусына жұғудың қауіп факторы болып саналмайды". Керісінше, пальма шырынының тұтынуы – жұқтырудың маңызды жолы. Пальма шырынын жинау үшін жинау ыдыстарын пальма ағаштарына қою қажет. Үндістандық ұшқыштардың шырынға құйылатын жерін жалауы, сондай-ақ ыдыстардың жанында нәжіс шығаруы және зәр тастауы байқалды. Осылайша, пальма шырынын ішетін адамдар ұшқыштардың вирустарына ұшырауы мүмкін. Жинау ыдыстарында бамбуктан жасалған қоршауларды пайдалану ұшқыштардың сұйықтықтарынан ластану қаупін азайтады. Ұшқыштар мененгел вирусы және Нельсон шығанағы вирусы сияқты бірнеше зиянсыз ауруларды да тарата алады. Бұл вирустар адамдарға сирек әсер етеді және аз ғана жағдай тіркелді.

Зиянкестер

Ұшқан түлкілер жеміс бақшаларына келтіретін зиянға байланысты көбінесе зиянкестер саналады. Ұшқан түлкілер Мальдив аралдарында бадам, гуава және манго, Маврикийде личи, Үндістанда арекка, Австралияда тас жемістерге ерекше зиян келтіреді. Дегенмен, жеміс бақшаларына басқа жануарлардың келтірген зияны жиі Ұшқан түлкілерге таңылса, ал экономикалық зиянды анықтау қиын немесе шамадан тыс көтеріңкі болуы мүмкін. Жемістерге зиян келтірудің алдын алу үшін фермерлер Ұшқан түлкілерді заңды немесе заңсыз жолмен қырып тастауға тырысады. 1800 жылдары Австралия үкіметі фермерлерге Ұшқан түлкілерді өлтіргені үшін сыйақы төлеген, бірақ бұл практика кейіннен тоқтатылды. Қырып тастауға балама ретінде, Ұшқан түлкілер мен жеміс ағаштарының арасына тор сияқты кедергілер қоюға немесе Ұшқан түлкілерді көп тартпау үшін жемістерді уақтылы жинауға болады. Тор орнату – өнімді жоғалтудың алдын алудың ең тиімді тәсілі, бірақ кейбір фермерлер оны қымбат деп санайды. Егістіктерді тормен қоршауға 4400 – 44 000 АҚШ доллары жұмсалады. Ұшқан түлкілердің қоныстары адамдарға ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. Австралиядағы Батеманс шығанағындағы жергілікті тұрғындар таңертең Ұшқан түлкілердің дауысынан ұйқылары бұзылатынын айтады. Ұшқан түлкілер электр сымдарына ұшып, тоқ кесілуіне себеп болуы мүмкін. Олардың гуаносы мен дене иісі де жағымсыз. Ұшқан түлкілердің колониясының болуы жақын жердегі жылжымайтын мүліктің құнын төмендетуі мүмкін.

Мәдениетте

Ұшқыш түлкілер көптеген жергілікті мәдениеттер мен дәстүрлерде кездеседі. Австралиядағы Жаңа Оңтүстік Уэльстің Солтүстік жағалауындағы халық арасындағы аңыз бойынша, Ұлы Рухтан құс болуды үйренуді қалаған шыдамсыз ұшқыш түлкі бір тармаққа кері ілінген. Олар сондай-ақ аборигендердің үңгір суреттерінде де бейнеленген, оның бірнеше мысалдары бүгінге дейін сақталған. Тонгада ұшқыш түлкілер қасиетті саналады. Барлық ұшқыш түлкілер патшаның меншігі болып табылады, сондықтан патша отбасынан басқа ешкім оларға зиян келтіре алмайды. Тонга аңызында Коловайдағы ұшқыш түлкілер колониясы Самоа ханшайымы Тонга патшасына сыйлаған екі ұшқыш түлкінің ұрпақтары екені айтылады. Үндістанның Пулиангулам ауылында үнді ұшқыш түлкілерінің үйірі банян ағашында қоныстанған. Ауыл тұрғындары ұшқыш түлкілерді Мунидің қорғауында деп сеніп, оларға зиян келтірмейді. Ағаштың астында Муниге арналған киіз үй бар. Егер жергілікті тұрғындар Муниді ұшқыш түлкілерді қорғамағаны үшін ренжіткенін сезсе, олар рәсімге қатысушыларға тәтті күріш, кокос және банандар ұсынғаннан кейін дұға етеді және пуджа жасайды. Ұшқыш түлкілер туралы әңгімелер Папуа – Жаңа Гвинея халық аңыздарында да кездеседі. Аңыздарда какадудың ұшқыш түлкіден қауырсын ұрлап, оның түнгі тіршілікке ие болуы туралы айтылады. Тағы бір аңызда ұшқыш түлкі жас жігітке айналып, әйелін күйеуінен ұрлап әйеліне алады. Басқа бір аңыз бойынша, ұшқыш түлкі адамдарға ямс өсіруді үйреткен. Океаниядағы жергілікті халықтар ұшқыш түлкілердің бөліктерін функционалды және рәсімдік қару ретінде пайдаланған. Соломон аралдарында адамдар найзаға арналған тікенектерді олардың сүйектерінен жасаған. Индонезияның Асмат халқының соғыс қалқандарында ұшқыш түлкінің қанаттары бейнеленген, олар қанаттар жауынгерлерін қорғайды деп сенген. Ұшқыш түлкінің қосалқы өнімдерінің валюта ретінде қолданылғаны туралы тарихи және қазіргі деректер бар. Жаңа Каледонияда бір кезде ұшқыш түлкінің терісі ақша ретінде қолданылған. Соломон аралдарының бөлігі болып табылатын Макира аралында жергілікті халықтар әлі де ұшқыш түлкілерді тістері мен еті үшін аулайды. Тістерінен жасалған әшекейлер ақша ретінде қолданылады. Ұшқыш түлкінің тістері, әсіресе, олардың үлкендігіне байланысты, тесіктер жасауға қолайлы болғандықтан, бағалы саналады. Дегенмен, тістері кішкентай болғанына қарамастан, Макира ұшқыш түлкісі де аулау нысаны болып табылады. Лавери мен Фази атап өткендей, жергілікті халықты ұшқыш түлкінің тістерін валюта ретінде пайдаланудан бас тартуға мәжбүрлеу түрлерге зиян келтіруі мүмкін: «Маңызды мәдени ресурс беретін түрлер өте бағалы болуы мүмкін». Мәдени валютаны сақтау үшін ұшқыш түлкілерді тұрақты аулауға баса назар аударған жөн, мәдени валютаны тастауға шақыру тиімдірек болуы мүмкін. Егер ұшқыш түлкілер тістері үшін ауланбаса да, олар әлі де еті үшін өлтіріледі; сондықтан олардың мәдени құндылығын сақтау тұрақты аңшылық практикасын ынталандыруы мүмкін. Лавери былай деді: «Олардың тістерінің мәдени құндылығы жағымды, кері емес. Шошқаларды аулауды тоқтатудың қажеті жоқ, оны тұрақты түрде басқару керек».