Кіріспе
Жеміс жарғанағының туысы Мегабаттар Chiroptera (жарғанақтар) отрядының Pteropodidae туысын құрайды. Олар сондай-ақ жеміс-көкше жарғақтары, Ескі әлемнің жеміс-көкше жарғақтары немесе, әсіресе Acerodon және Pteropus туыстары, қанатты түлкілер деп те аталады. Олар Pteropodoidea суперотбасының жалғыз мүшесі, ал бұл Yinpterochiroptera субтартыбындағы екі суперотбасының бірі. Pteropodidae ішіндегі жіктемелер 1917 жылы алғаш рет ұсынылғаннан бері өзгеріп келді. 1917 жылғы жіктемедегі үш кіші туысқа қазір алты кіші туыс пен түрлі тайпалар қосылды. 2018 жылға қарай 197 мегабат түрі сипатталған. Мегабаттардың эволюциясы туралы басты теория негізінен генетикалық деректерге сүйенеды, себебі осы отбасының қазба қалдықтары барлық жарғанақтардың арасында ең фрагментті. Олар Австралазияда пайда болған, ал барлық қазіргі птероподидтердің ортақ ата-бабасы шамамен 31 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Олардың көптеген тармақтары, әдетте, Меланезияда пайда болып, кейіннен Азия материгіне, Жерорта теңізі мен Африкаға тараған. Бүгінде олар Еуразия, Африка және Океанияның тропиктік және субтропиктік аймақтарында кездеседі. Мегабаттар отбасы ең ірі жарғанақ түрлерін қамтиды, кейбір түрлерінің салмағы дейін жетеді және қанаттарының ұзындығы дейін созылады. Бірақ барлық мегабаттардың денесі үлкен емес; барлық түрлердің үштен бірінен астамы салмағы кем. Оларды иттің басына ұқсас сыртқы түрі, тырнақты екінші саусақтары және азайған уропатагиум арқылы басқа жарғанақтардан ажыратуға болады. Тек бір туыстың, Notopteris, мүшелерінде ғана құйрық бар. Мегабаттардың ұшуға бейімделулеріне тез оттегіні сіңіру қабілеті, жүрек соғуының минутына 700-ден астам рет болуы және үлкен өкпе көлемі жатады. Көптеген мегабаттар түнгі немесе сумерек уақытында белсенді болады, бірақ кейбір түрлері күндіз де белсенділік көрсетеді. Белсенділік жоқ кезде олар ағаштарда немесе үңгірлерде тығынады. Кейбір түрлердің өкілдері жалғыз тығынады, ал басқалары миллионға дейін жететін топтарды құрайды. Белсенділік кезінде олар тамақ табу үшін ұшып саяхаттайды. Көптеген жағдайларда олар эхолокацияны қолдана алмайды, орналасу және тамақ табу үшін өткір көру және иіс сезу қабілетіне сенеді. Көптеген түрлер негізінен жеміс жейді, ал кейбіреулері нектармен қоректенеді. Басқа, сирек кездесетін тамақ түрлеріне жапырақтар, тозаң, бұтақтар және қабық жатады. Олар жыныстық жағынан кеш жетіледі және көбею қабілеті төмен. Көптеген түрлер жүктіліктің төрттен алты айдан кейін бір туады. Бұл төмен көбею қабілеті олардың популяциясы азайған жағдайда қалпына келуінің баяу болуын білдіреді. Барлық түрлердің төрттен бірі қорғалатын түрлер тізіміне енген, негізінен тіршілік ортасының жойылуы және аң аулаудың шектен тыс болуы салдарынан. Мегабаттар кейбір аймақтарда танымал тағамдық көз болып табылады, бұл олардың санының азаюына және жойылуына әкеледі. Олар сонымен қатар қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы мамандарға қызығушылық тудырады, себебі олар адамдарға әсер етуі мүмкін бірнеше вирустардың табиғи резервуарлары болып табылады.
Megabats constitute the family Pteropodidae of the order Chiroptera (bats). They are also called fruit bats, Old World fruit bats, or—especially the genera Acerodon and Pteropus—flying foxes. They are the only member of the superfamily Pteropodoidea, which is one of two superfamilies in the suborder Yinpterochiroptera. Internal divisions of Pteropodidae have varied since subfamilies were first proposed in 1917. From three subfamilies in the 1917 classification, six are now recognized, along with various tribes. As of 2018, 197 species of megabat had been described. The leading theory of the evolution of megabats has been determined primarily by genetic data, as the fossil record for this family is the most fragmented of all bats. They likely evolved in Australasia, with the common ancestor of all living pteropodids existing approximately 31 million years ago. Many of their lineages probably originated in Melanesia, then dispersed over time to mainland Asia, the Mediterranean, and Africa. Today, they are found in tropical and subtropical areas of Eurasia, Africa, and Oceania. The megabat family contains the largest bat species, with individuals of some species weighing up to and having wingspans up to Not all megabats are large bodied; nearly a third of all species weigh less than They can be differentiated from other bats due to their dog like faces, clawed second digits, and reduced uropatagium. Only members of one genus, Notopteris, have tails. Megabats have several adaptations for flight, including rapid oxygen consumption, the ability to sustain heart rates of more than 700 beats per minute, and large lung volumes. Most megabats are nocturnal or crepuscular, although a few species are active during the daytime. During the period of inactivity, they roost in trees or caves. Members of some species roost alone, while others form colonies of up to a million individuals. During the period of activity, they use flight to travel to food resources. With few exceptions, they are unable to echolocate, relying instead on keen senses of sight and smell to navigate and locate food. Most species are primarily frugivorous and several are nectarivorous. Other less common food resources include leaves, pollen, twigs, and bark. They reach sexual maturity slowly and have a low reproductive output. Most species have one offspring at a time after a pregnancy of four to six months. This low reproductive output means that after a population loss their numbers are slow to rebound. A quarter of all species are listed as threatened, mainly due to habitat destruction and overhunting. Megabats are a popular food source in some areas, leading to population declines and extinction. They are also of interest to those involved in public health as they are natural reservoirs of several viruses that can affect humans.
Таксономиялық тарихы
cladogram|align=right|style=width:30%;line height:85%|caption=Митра және ядролық ДНК біріктірілген мәліметтеріне негізделген Африкалық Pteropodidae-нің ішкі байланыстары. Африкада кездеспейтін Pteropodinae, Nyctimeninae және Cynopterinae түрлерінің әрқайсысы бір түрінен құралған. Fructivorae-де тағы бір отбасы, қазір жойылған Cephalotidae, бір тұқымдас, Cephalotes Gray-дің жазылуы "Pteropus" жұрнағының қате түсінігіне негізделген болуы мүмкін. "Pteropus" - "қанат" дегенді білдіретін ежелгі грек тіліндегі pterón және "аяқ" дегенді білдіретін poús сөзінен шыққан. Pteropus деген грек сөзінің pous дегені pod сөзінен шыққан; сондықтан Pteropus сөзін латын тіліне аударғанда "Pteropod" префиксі пайда болады. Француз биологы Шарль Лусьен Бонапарт 1838 жылы Pteropodidae деген түзетуді алғаш рет қолданды. Добсон бұл атауларды екі топтың дене мөлшерінің айырмашылығына сілтеме жасау үшін таңдады, көптеген жеміс жейтін жарықшалар жәндік жейтін жарықшалардан ірілеу болады. Pteropodidae - оның Megachiroptera-ға кірген жалғыз отбасы. 2005 жылдан бері бұл подтармақ "Pteropodiformes" деп те аталады. Yinpterochiroptera құрамына екі суперотбасы кіреді: Rhinolophoidea—бұрын Microchiroptera-да болған жоғарыда аталған отбасыларды қамтиды—және Pteropodoidea, ол тек Pteropodidae-ді қамтиды. 1917 жылы Даниялық сүтқоректілер маманы Кнуд Андерсен Pteropodidae-ді үш кішіотбасыға бөлді: Macroglossinae, Pteropinae (Pteropodinae деп түзетілген) және Harpyionycterinae. 1995 жылғы зерттеуде Eonycteris, Notopteris, Macroglossus, Syconycteris, Melonycteris және Megaloglossus туыстарын қамтитын Macroglossinae бұрын анықталғандай, парафилетикалық екені анықталды, яғни кішіотбасы ортақ ата-тектің барлық ұрпақтарын біріктірмейді. Кейінгі жарияланымдар Macroglossini-ді Pteropodinae құрамындағы тайпа ретінде қарастырады, ол тек Macroglossus және Syconycteris туыстарын қамтиды. 1984 жылы Африкада табылған қазбадан сипатталған бір жойылған түрді білдіретін қосымша птероподидтер кішіотбасы, Propottininae ұсынылды. 2018 жылы қазбалар қайта қаралып, олар лемурдың бір түрі екені анықталды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, 197 мегажарықша түрі сипатталған, олардың үштен бірі Pteropus туысына жататын ұшқыш түлкілер.
Қазбалар мен айырмашылықтар уақыты
Птероподидтер жарғанағының қазбалық жазбасы – барлық жарғанақтар отбасыларының арасында ең толық емес. Хироптералардың қаңқа жазбасының нашарлығы, әдетте, жарғанақтардың қаңқасының нәзік болуымен байланысты, бірақ Pteropodidae, әдетте, ең үлкен және ең берік қаңқаға ие болғанына қарамастан, әлі де ең толық емес. Pteropodidae ең аз зерттелгені де таң қалдырады, өйткені олар бірінші маңызды топ болып бөлініп шықты. Птероподидтердің осыншама аз қазбаларының табылуын бірнеше факторлар түсіндіруі мүмкін: олардың қазбалары табылған тропикалық аймақтар Еуропа мен Солтүстік Америкаға қарағанда аз зерттелген; тропикте қазбалану жағдайлары нашар, бұл қазбалардың жалпы санының азаюына әкелуі мүмкін; және қазбалар пайда болған кезде де олар кейінгі геологиялық процестерден жойылуы мүмкін. Птероподидтердің тарихының 98%-дан астамы жоғалып кеткен деп есептеледі. Қазбалардың болмауына қарамастан, отбасының жасын және дивергенция уақытын есептеу филогенетикалық әдістерді қолдану арқылы мүмкін. Pteropodidae шамамен 58 миллион жыл бұрын Rhinolophoidea суперотбасынан (оның ішінде Yinpterochiroptera супрядының барлық басқа отбасылары бар) бөлінген. Алты ядролық және митохондриялық геннің салмақты ата-бабалық ареалдық талдауының нәтижелеріне сүйенсек, циноптериндер Сунда тірегінде пайда болған болуы мүмкін. Осы аймақтардан птероподидтер басқа аймақтарды, соның ішінде Азия және Африка континенттерін мекендеген. Мегабатттар Африкаға кем дегенде төрт рет келген. 2016 жылғы зерттеуге сәйкес, төрт ұсынылған оқиға (1) Scotonycteris, (2) Rousettus, (3) Scotonycterini және (4) "эндемикалық Африка клады" арқылы бейнеленеді, оған Stenonycterini, Plerotini, Myonycterini және Epomophorini кіреді. Мегабатттардың Африкаға қашан келгені белгісіз, бірақ бірнеше тайпалар (Scotonycterini, Stenonycterini, Plerotini, Myonycterini және Epomophorini) Миоценнің соңында кездесетін. Мегабатттардың Африкаға қалай келгені де белгісіз. Олар Миоценнің соңында құрғақ аймаққа айналғанға дейін Таяу Шығыстан келген болуы мүмкін. Керісінше, олар Африка мен Арабия түбегін Еуразияға жалғастырған Гомфотерий құрлық көпірі арқылы континентке жеткен болуы мүмкін. Африка құрлығында таралмаған Pteropus (ұшатын түлкілер) туысы Меланезиядан Үнді мұхиты арқылы аралдарды аралап тараған деп болжанады; бұл дене мөлшері кішкентай және ұшу қабілеті шектеулі басқа мегабатт тұқымдары үшін азырақ ықтимал. 2017 жылғы жарғанақтың онтогенезі (эмбриондық дамуы) туралы зерттеуде мегабатт эмбриондарының бастапқыда эхолокация жасайтын микробтар сияқты үлкен, дамыған кохлеялары бар екендігіне дәлелдер табылды, бірақ туылған кезде олардың эхолокация жасай алмайтын сүтқоректілерге ұқсас кішкентай кохлеялары бар. Бұл дәлелдер ларингиялық эхолокацияның жарғанақтарда бір рет пайда болғанын және птероподидтерде жоғалып кеткенін, екі рет тәуелсіз түрде пайда болмағанын растайды. Роусетт туысының мегабаттары тілдерін щылдырату арқылы бастапқы эхолокацияны жүзеге асырады. Кейбір түрлер – үңгірдегі нектарлы жарғақ (Eonycteris spelaea), қысқа мұрынды жеміс жарғақ (Cynopterus brachyotis) және ұзын тілді жеміс жарғақ (Macroglossus sobrinus) – қанаттарымен эхолокация жасайтын жарғақтарға ұқсас дыбыстар шығарады. Эхолокация және ұшу – екеуі де энергияны көп жұмсайтын процестер. Эхолокация жасайтын жарғанақтар дыбыс шығаруды ұшу механизмімен байланыстырады, бұл оларға эхолокацияның қосымша энергиялық жүктемесін азайтуға мүмкіндік береді. Дауыс шығару үшін ауаның қысымын көтерудің орнына, ларингиялық эхолокация жасайтын жарғанақтар қанаттарының төмен соққысының күшін пайдаланып ауаның қысымын көтереді, бұл энергияны үнемдеуге мүмкіндік береді. Эхолокацияның жоғалуы (немесе керісінше, оның пайда болмауы) мегабатттардағы ұшу мен эхолокацияның байланысының үзілуіне байланысты болуы мүмкін.
Антропогендік көздер
Мегабаттарға адамдардың тіршілік ортасын жою қаупі төніп тұр. Орманды қырқу олардың өмір сүру ортасының жойылуына әкеп соқты. Орманның жойылуы сонымен қатар тағамдық ресурстардың азаюына да себеп болады, себебі жергілікті жеміс ағаштары кесіледі. Тіршілік ортасының жоғалуы және одан туындайтын қала құрылысы жаңа жолдар салуға алып келеді, бұл мегабаттардың топтамаларына шамадан тыс аулау үшін оңай қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, орманды қырқу табиғи қауіптерді күшейтеді, өйткені бөлінген ормандар тайфун күшіндегі желден зақымдануға көбірек бейім. Егінге зиян келтіргені үшін адамдар тарапынан қудалау да өлімге себеп болатын маңызды фактор болып табылады. Кейбір мегабаттардың жеміс егуден гөрі жергілікті жеміс ағаштарын ұнататыны анықталған, бірақ орманды қырқу олардың тағамдық қорын азайтады, нәтижесінде олар жеміс егуге тәуелді болады. Қыру науқандары мегабаттардың популяциясын күрт азайтуы мүмкін. Маврикийде 2014-2016 жылдар аралығында 40 000-нан астам маврикийлік ұшқыш түлкілер қырылып, түрдің популяциясы шамамен 45%-ға төмендеді. Мегабаттар электр тогынан да қаза табады. Австралиядағы бір бақта сегіз апта ішінде 21 000-нан астам жануар электр тогынан өлген. Фермерлер жеміс ағаштарының үстіне электрленген торлар орнатып, олар егінді жемес бұрын мегабаттарды өлтіруге тырысады. Мұндай торлардың егін шығысын болдырмаудағы тиімділігі күмәнді, бір фермердің айтуынша, олар бір жыл ішінде жемісінің бір бөлігін ұшқыш түлкілерге жоғалтыпты. Электр тогынан болатын кейбір өлім жағдайлары жазатайым оқиғалар болып табылады, мысалы, жануарлардың жоғары кернеулі электр сымдарына ұшып түсуі. Климаттың өзгеруі ұшқыш түлкілердің өліміне себеп болады және түрлердің сақталуына қатысты алаңдаушылық тудырады. Австралияда 1994-2008 жылдар аралығындағы ең қатты ыстық толқындар 30 000-нан астам ұшқыш түлкінің өліміне жауапты болды. Аналықтары мен жас жануарлар ыстыққа көбірек сезімтал, бұл популяцияның қалпына келу қабілетіне әсер етеді. Мегабаттарға климаттың өзгеруімен байланысты теңіз деңгейінің көтерілуі қауіп төндіреді, өйткені бірнеше түрлер жағалауға жақын атолдарға тән. Мегабаттардың көптеген түрлері тектоникалық белсенділікпен сипатталатын От Шенбері аймағында орналасқандықтан, оларға жанартаулардың атқылауы да қауіпті. 2003 жылдан бастап Анатахан аралындағы жанартаулардың атқылауы салдарынан қалыпты жағдайда өмір сүрген Мариана жеміс жейтін жануарының саны азайып, құрылысқа жақын келді.