Кіріспе

АҚШ-тың ішкі су жолдары 25 000 мильден астам (40 234 км) қатынайтын сулардан тұрады. АҚШ-тың коммерциялық маңызы бар су жолдарының көп бөлігі Миссисипи өзені жүйесінен – Миссисипи өзенінен және онымен байланысқан су жолдарынан құралған.

Ауқымы

Колумбия өзені – Батыс жағалаудағы (немесе бүкіл Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауындағы) айтарлықтай ұзындығында кеме жүзе алатын жалғыз өзен. Өзенде үнемі тереңдету жұмыстары жүргізіледі, ал жүк баржалары шлюздер жүйесі арқылы Льюистон, Айдахоға дейін жете алады; алайда, Уилламет өзенімен қосылған жерден кейін судың тереңдігіне қатысты қатаң шектеулер бар. Сакраменто және Сан-Хоакин өзендері, Снейк өзені және Умпква өзені – кеме қатынасы үшін қазылған Батыс жағалауындағы басқа өзендердің мысалдары. Батыс жағалауындағы көптеген өзендердің тік беткейлігі мен өзгермелі ағысы оларды үлкен кемелермен жүруге қолайсыз етеді. Сонымен қатар, көптеген ірі өзендер су электр станцияларын қамтамасыз ету және басқа да мақсаттар үшін сумен жабдықтау үшін, көбінесе бірнеше жерде бөгеттермен жабдықталады. Таулы жерлер мен судың тапшылығы Батыста каналдарды тиімсіз етеді. АҚШ-тағы кеме жүзе алатын өзендер мен каналдардың көп бөлігі елдің шығыс жартысында орналасқан, онда жер тегіс және климат ылғалды. Миссисипи өзені жүйесі, соның ішінде Мексика шығанағының ішкі су жолы (GIWW), Мобил, Нью-Орлеан, Батон-Руж, Хьюстон және Корпус-Кристи сияқты шығанақ жағалауындағы порттарды Мемфис, Канзас-Сити, Сент-Луис, Чикаго, Сент-Пол, Цинциннати және Питтсбург сияқты ірі ішкі порттармен байланыстырады. Төменгі Миссисипи өзені Батон-Руждан Мексика шығанағына дейін мұхит кемелерінің баржалармен байланысуына мүмкіндік береді, осылайша бұл бөлік АҚШ-тың ішкі және сыртқы саудасы үшін өте маңызды. Миссисипи өзені жүйесі Иллинойс су жолымен байланысты, ол Ұлы көлдер су жолына және одан әрі Сент-Лоуренс теңіз жолына жалғасады. Потомак, Гудзон және Атчафалая өзендері сияқты көптеген шығыс өзендері де кеме жүзуге жарамды, олардың барлығын Армия инженерлік корпусы тереңдетеді.

Заңдық анықтауға кіретін кеме қатынасына жарамды сулар

АҚШ Кодексінің 33-тарауы «АҚШ-тың кеме жүзуге жарамды суларын» анықтайды және осы суларға, оның ішінде кеме жүзуге жарамды сервитут принципін қоса алғанда, белгілі бір заңдар мен ережелерді қолданады. Бұл анықтама заңда нақты тізілген сулардың жиынтығымен және Армия инженерлік корпусының нақты фактілерді анықтауына (мысалы, «фактылық түрде кеме жүзуге жарамды» болуы және пайдалану тарихы) байланысты, белгілі бір сулардың кіріктірілуі немесе кіріктірілмеуі мүмкін жалпы анықтамалар арқылы жасалады. Барлық сулар үшін бұл фактілер анықталмағандықтан, олардың мәртебесі белгісіз болып қалады. Кез келген су тасқынына ұшырайтын сулардың барлығы да кіреді. «АҚШ-тың кеме жүзуге жарамды сулары» тізімі, «АҚШ сулары» тізімінен өзгеше екенін ескеріңіз, ол Таза Су Ережесі болып табылады. Дегенмен, барлық кеме жүзуге жарамды сулар, сондай-ақ фактілік түрде кеме жүзуге жарамды деп есептелетін сулар жалпы «сулар» анықтамасына кіреді.

Тиімділік

Ішкі су жолдарының басты артықшылығы – олардың үлкен көлемдегі жаппай тауарларды ұзақ қашықтыққа тиімді тасымалдау мүмкіндігі. Жүк тартқыш кемелер бір-біріне байланған баржаларды итеріп, "жүк тізбегін" құрайды. Жүк тізбегі кішірек су жолдарында төрт-алты баржадан, ал Миссисипи өзенінде Огайо өзенімен қосылған жерден төменде 40-тан астам баржадан тұруы мүмкін. Ірі өзендерде, мысалы Огайо, Жоғарғы Миссисипи, Иллинойс және Теннесси өзендерінде 15 баржалық жүк тізбегі жиі кездеседі. Мұндай жүк тізбектері өте тиімді көлік құралы болып табылады, бір ретте 22 500 тонна жүк тасымалдайды. Бір 15 баржалық жүк тізбегі шамамен 225 теміржол вагонына немесе 870 жүк көлігіне тең келеді. Егер ішкі су жолдарымен жыл сайын тасымалданатын жүк басқа көлік түрімен тасымалданса, оны тасымалдау үшін қосымша 6,3 миллион теміржол вагоны немесе 25,2 миллион жүк көлігі қажет болар еді. Жүк көлемін бір тасымалдауда көбірек тасымалдау мүмкіндігі баржа тасымалын отынды тиімді пайдалануға және экологиялық тұрғыдан тиімді етуге мүмкіндік береді. Орташа есепте, бір галлон отын жүк көлігімен бір тонна жүк тасымалдауға жетеді (мысалы, 30 тонна жүк теміржолмен 450 миль (724 км), баржамен 514 миль (827 км) қашықтыққа тасымалданады). 1997 жылы су көлігінен бөлінген көмірқышқыл газының шығарылымы теміржол көлігі пайдаланғандағыдан 10 миллион метрикалық тоннаға аз болды. Ішкі су жолдары отын тұтынуды қысқартуға, парниктік газдар мен ауаның ластануын азайтуға, жол апаттарын азайтуға, теміржолдар мен автомобиль жолдарындағы апаттардың санын азайтуға, сондай-ақ қалалар мен елді мекендерде шу мен бұзылыстарды азайтуға мүмкіндік береді.

Тауарлар

Баржалар ірі көлемдегі тауарлар мен шикізатты салыстырмалы түрде төмен құнмен тасымалдауға өте ыңғайлы. Ішкі және жағалау су жолдары жүйесі жыл сайын шамамен 630 миллион тонна жүк тасымалдайды, бұл қалааралық жүк тасымалының көлемі бойынша шамамен 17 пайызын құрайды. Бұл шикізат немесе бастапқы өңделген өнімдер, олар әдетте одан әрі өңдеу немесе тұтыну үшін сақталады немесе теңіз арқылы экспорттау үшін қайта тиеу жасалады. Көмір – ішкі су жолдары арқылы тасымалданатын ең көп көлемді тауар. Еліміздің электр энергетикасы саласы электр энергиясын өндіру үшін қолданатын көмірдің 20 пайыздан астамын ішкі су жолдары арқылы алады. Мұнай – келесі ірі топ, оған шикі мұнай, бензин, дизель отыны, авиациялық отын, ауыр май және асфальт кіреді. Тағы бір үлкен топқа астық және басқа да ауылшаруашылық өнімдері жатады, олардың көп бөлігі экспортқа, Миссисипи өзенінің төменгі ағысындағы немесе Колумбия өзеніндегі порттарға су жолымен тасымалданады. Еліміздің ауылшаруашылық экспорттарының 60 пайызы ішкі су жолдары арқылы жүзеге асырылады. Басқа маңызды тауарларға құрылыста қолданылатын тас, құм және қиыршық тас сияқты инерт материалдар; тыңайтқыштарды қоса алғандағы химиялық заттар; металл кендері, минералдар және болат сияқты өнімдер; сондай-ақ көптеген өндірілген өнімдер кіреді.

Экономикалық құндылығы

Ішкі және жағалау су жолдары елдің орталық аймағындағы және Атлант мұхитының жағалауындағы, Ғараб теңізінің жағалауындағы және Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы 38 штатқа тікелей қызмет көрсетеді. Осы штаттардағы жүк жіберушілер мен тұтынушылар жыл сайын 73 миллиард доллардан астам құны бар 630 миллион тонна жүк тасымалдау үшін ішкі су жолдарына тәуелді. Ғараб теңізінің жағалауындағы және Орта Батыс пен Огайо алқабындағы штаттар әсіресе ішкі және жағалау су жолдарына үлкен мәртебе береді. Техас және Луизиана штаттары әрқайсысы жылына 10 миллиард доллардан астам жүк тасымалдайды, ал Иллинойс, Пенсильвания, Батыс Вирджиния, Кентукки, Миссисипи, Алабама және Вашингтон штаттары әрқайсысы жылына 2 миллиардтан 10 миллиард долларға дейін жүк тасымалдайды. Тағы сегіз штат жылына кем дегенде 1 миллиард доллар көлемінде жүк тасымалдайды. Теннесси өзені аймағының басқармасы жүргізген зерттеулерге сәйкес, бұл жүк басқа көлік түрлерімен тасымалдауға қарағанда тоннасына орташа есеппен 10,67 доллар үнемдеуге мүмкіндік береді. Бұл АҚШ экономикасына жыл сайын 7 миллиард доллардан астам көлік шығындарын үнемдеуге әкеледі.

Сақтау және жаңғырту

АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы (USACE) 12000 миль (19312 км) су жолдарына жауапты. Бұл көрсеткішке Ішкі жағалау су жолы да кіреді. Коммерциялық маңызды ішкі су жолдарының көпшілігі USACE-ге қарайды, соның ішінде 11000 миль (17703 км) жанармайға салық салынатын су жолдары. Осы су жолдары бойынша коммерциялық операторлар Ішкі су жолдары сенім қорына түсетін жанармай салығын төлейді, ол ішкі су жолдары инфрақұрылымының жаңа құрылысын салу және күрделі жөндеу шығындарының жартысын қаржыландырады. Армия инженерлер корпусы ұстап отырған АҚШ-тың ішкі және ішкі жағалау су жолдары шамамен 12000 мильге (19312 км) жуық, оның ішінде 237 құлып камерасы бар 191 коммерциялық белсенді құлыптар бар. Кейбір құлыптардың бірнеше камерасы болады, көбінесе әртүрлі өлшемді. Бұл құлыптар сүйрейтін кемелерге жүйе арқылы "басқыштармен өтуге" және Миннеаполис, Чикаго және Питтсбург сияқты алыс ішкі порттарға жетуге мүмкіндік беретін маңызды инфрақұрылымды қамтамасыз етеді. Құлыптарды ұзындығы бойынша үш түрлі өлшемге бөлуге болады. Бұғатталған камералардың 15 пайызы ұзын, 60 пайызы орташа, ал 25 пайызы 183 метрден кем. Құлыптың ені көбінесе 34 метр. 366 метрлік құлып 17 баржаны және сүйрейтін кемені қабылдай алады, ал 183 метрлік құлып ең көп дегенде сегіз баржаны және сүйрейтін кемені қабылдай алады. Құлыптың көлемі мен сүйрейтін құрылғысының көлемі белгілі бір уақыт аралығында құлыптан өте алатын жүк мөлшерінің маңызды факторы болып табылады. Армия инженерлер корпусы басқаратын құлыптар мен бөгеттердің 50 пайызы 50 жылдан астам. Жүйенің 183 метрлік құлыптарының көбісі 1930 жылдары немесе одан бұрын, соның ішінде Огайо, Жоғарғы Миссисипи, Иллинойс және Теннесси өзендерінде салынған. Бұл жобалардың жобалау мерзімі аяқталып, оларды жаңғырту немесе күрделі жөндеу қажет. Көптеген қазіргі сүйрейтін кемелер 12 немесе одан да көп баржадан тұратындықтан, 183 метрлік құлып арқылы өту үшін сүйрейтін кемені екі бөлікке "бөлу" қажет. Мұндай бірнеше рет бөлу уақытты көп алады және құлыптан өту кезегін күтіп тұрған ұзақ кезектерге әкеледі. 1960 жылдары АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы Огайо өзеніндегі құлыптарды жаңғыртуды бастады және бір құлып арқылы әдеттегі сүйрейтін кеменің өтуіне мүмкіндік беретін 366 метрлік камераларды қосты. Бұл жаңғырту процесі бүгін Огайо мен Миссисипи өзендерінің қосылған жерінде орналасқан Иллинойс штатының Олмстед қаласында 366 метрлік екі құлыптан тұратын жаңа бөгеттің және Луисвиллдің маңындағы МакАльпин құлыптары мен бөгетіндегі екінші 366 метрлік камераның құрылысымен жалғасуда. Қазіргі заманғы 366 метрлік камералар Теннесси өзеніндегі Кентукки құлпында және Нью-Орлеандағы шығанақтың ішкі жағалауындағы Ішкі порт құлпында салынуда. Пенсильвания, Батыс Вирджиния және Арканзас штаттарында да жобалар жүргізілуде. Сонымен қатар, бірнеше ірі жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Жалпы алғанда, бұл жұмыс алдағы он жыл ішінде аяқталатын ішкі су жолдарын жаңғыртуға 3,5 миллиард доллардан астам инвестиция салуды білдіреді. Бұл инвестициялардың жартысы ішкі су жолдарымен жүк тасымалдау саласы төлейтін жанармай салығынан түседі. Бұл жобалар тек заманауи навигациялық құрылғыларды ғана емес, сонымен қатар қоршаған ортаны қалпына келтіру мен басқаруға маңызды инвестицияларды да қамтиды. Ішкі су жолдары жүйесінде бірнеше негізгі навигациялық жақсартудың мүмкіндік зерттеулері жүргізілуде, соның ішінде Жоғарғы Миссисипи өзені мен Иллинойс су жолы, Огайо өзені, Перс шығанағының ішкі жағалау су жолы, Қара жауынгер өзені және Теннесси өзені. Алдағы бірнеше жылда осы зерттеулер ішкі су жолдары жүйесін қолдау үшін қажетті навигациялық және табиғи экологиялық шараларды анықтайды. Ішкі су жолдары жүйесіне жұмсалатын жылдық капиталдық шығындар соңғы жылдары орташа есеппен 170 миллион долларды құраса, жанармай салығынан түсетін табыс ағыны Ішкі су жолдары сенім қорының артықшылығын азайтпай, 250 миллион доллар көлемінде жылдық капиталдық инвестициялық бағдарламаны қолдауға мүмкіндік береді.