Кіріспе

Ежелгі өндіріс техникалары

Археологияда литикалық технология – түрлі тастардан пайдалы құралдар жасау үшін қолданылатын әдістердің кең спектрін қамтиды. Бүгінгі күнге дейін табылған ең көне тас құралдар Кениядағы Ломекви 3 (LOM3) табиғат паркінде табылды және олардың жасы шамамен 3,3 миллион жылға жетеді. Литикалық технологияның археологиялық деректері үш негізгі кезеңге бөлінеді: палеолит (Ескі тас дәуірі), мезолит (Ортаңғы тас дәуірі) және неолит (Жаңа тас дәуірі). Әлемнің барлық аймақтарындағы мәдениеттер литикалық технологияның дамуының бірдей үлгісін көрсетпейді, ал тас құралдар технологиясы бүгінге дейін қолданылып келеді. Алайда, осы үш кезең литикалық технологияның археологиялық деректемелерде басым болған уақыт аралығын білдіреді. Этноархеологиялық контексте қазіргі тас құралдарын пайдалануды талдау арқылы литикалық технологияға әсер ететін факторлардың кең ауқымын зерттеуге болады. Қараңыз: Тас құрал. Мысалы, Оңтүстік Эфиопияның Гамо халқы үшін саяси, экологиялық және әлеуметтік факторлар Гамо мәдениетінің әртүрлі топтарында технологиялық өзгерістердің үлгілеріне әсер етеді. Осы факторлардың өзара байланысын қазіргі заманда түсіну арқылы археологтар осы факторлардың археологиялық деректемелердегі технологиялық өзгерістерді қалай қалыптастыруы мүмкін екенін жақсырақ түсіне алады. Дегенмен, Маккей мен Марвик (2011) осы теорияны Оңтүстік Африканың плейстоцендік деректемелеріне қолданғанда, бұл үлгі әрқашан дұрыс бола бермейтінін анықтады. Олар компьютерлік модельдеулерді пайдаланып, технологияны өндіруге және материал алуға жұмсалатын уақыт пен күнкөріс қамтамасыз ету арасындағы байланыстың олар байқаған үлгілерді қалай тудыратынын түсінуге тырысты. Маккей мен Марвик технологияны өндіруге және материал алуға кеткен уақыт қысқарғанда, бос уақыт кездесу мүмкіндіктерін арттыратынын және осылайша, қысқа мерзімде көбірек ресурстар алуға мүмкіндік беретінін анықтады. Бұл шикізатты таңдау әрқашан да қарапайым болмайтынын және жоғары сапалы материалдарды әрқашан іздемейтінін көрсетеді. Шикізаттың кейбір түрлері:

Агат
Базальт
Кальцедон
Chert
Диорит
Флинт
Жасыл тас
Жадеит

Жаспер
Обсидиан
Оникс
Кварц
Кварцит
Құмтас
Шист
Силкрет

Өндiру

Тас құралдар литикалық редукция деп аталатын процесте жасалады. Қолданылатын техника қажетті құралдың толықтығы деңгейіне байланысты. Ең қарапайым техника қатаң тас (көбінесе құмтас) арқылы жүзеге асырылады, онда шикізатқа үлкен қабыршақтарды қашап, тасты дөңгелетеді. Бұл әдіспен жасалған нәрсе – құралдың негізгі бөлігі, оған қосымша өңдеу қажет, және оны жасау үшін балға тас қолданылады. Келесі техника толықтығын арттыруға мүмкіндік береді; жұмсақ балғамен (көбінесе ағаштан немесе сүйектен жасалған) материалдың қабыршақтарын дәлдікпен кесуге болады. Ең дәл техника – қысыммен қаптау. Бұл әдіс соққы арқылы емес, ұсақ қабыршақтарды сығу арқылы жүзеге асырылады. Сүйек пен мүйізді бұрандалар жиі дәл толықтығы бар құрал жасау үшін соққы ретінде қолданылады. Тасты дәл белгілі бір жерге қысым жасау үшін, соққы мен балғаны біріктіретін тағы бір техника – жанама соққы. Тас өзегі көбінесе белгілі бір шекке дейін ғана қолданылады, содан кейін ол тозығы жеткен өзектің орнына ауысады. Сондықтан, тас құралдардың негізін көбінесе қабыршақтар немесе сынықтар құрайды. Қабыршақтар литикалық редукция техникаларын қолдану арқылы пішінделеді, бұл жебелер мен қол балталары сияқты әртүрлі құралдар жасауға мүмкіндік береді. Тастың екі қасиеті құрал жасау үшін жеткілікті үлкен қабыршақтарды қашау мүмкіндігін анықтайды: тастың криптокристаллдық құрылымы бар-жоғы және тас қалай сыналады. Криптокристаллдық тас – микроскоппен ғана көруге болатын ұсақ кристалдардан тұратын тас. Конхоидтық сынықтар – негізгі тастан тегіс, иісті үзілістер ретінде сипатталады. Осы екі қасиетке ие тас әртүрлі құралдар жасауға жеткілікті үлкен және өткір қабыршақтар жасауға мүмкіндік береді. Обсидиан – құрал жасауға өте қолайлы материалдың керемет мысалы, өйткені ол криптокристалл және конхоидты түрде сыналады. Көптеген ертедегі Таяу Шығыс және Америка өркениеттері обсидианды құралдар үшін негіз ретінде қолданды, өйткені оның ішкі құрылымы аймақтағы басқа тастарға қарағанда оны бөлшектеуді жеңілдетті. Диббл мен Уиттакер жүргізген тәжірибеде сыртқы платформаға соққы берген бұрыш әртүрлі қабыршақ түрлерін тудыратындығы анықталды. Сыртқы платформа бұрышы – платформа бетінің және өзектің сыртқы қиылысының қиылысынан түзілген бұрыш. Өзекті төмен сыртқы платформа бұрышымен соққанда, қауырсын тәрізді аяқталу пайда болады. Сыртқы платформа бұрышы орташа төмен бұрышта соққанда, шаршау тәрізді аяқталу пайда болады. Сыртқы платформалардың ең биік жерлері асып кетеді. Қажетті аяқталу әдетте қауырсын тәрізді аяқталу болып табылады, себебі оның жиегі өткір.