Кіріспе
Аграрлық дренаж жүйесінің түрі. Таяқша дренаж – егістіктерден артық жер асты суын алып тастау арқылы топырақта жеткілікті ауа кеңістігін, дұрыс өңдеуді және ауыр техниканың егінді күту мен жинау үшін кіруін қамтамасыз ететін ауыл шаруашылығы дренаж жүйесінің бір түрі. Жер бетіндегі суды сорғылау, ашық каналдар немесе олардың комбинациясы арқылы кептіруге болады, бірақ таяқша дренаж көбінесе жер асты суын кептірудің ең тиімді тәсілі болып табылады. "Таяқша дренаж" термині оның бастапқы құрамынан шыққан, ол терракота құбырларына ұқсас, бірақ әрқашан құбыр түрінде болмайтын күйген саз плиткаларынан жасалған. 19 ғасырда C-тәрізді канал плиткасы әдетте "муг" және "табан" деп аталатын жалпақ плитканың үстіне арка сияқты орналастырылатын. Бүгінде таяқша дренаж – бұл бастапқы жүйенің бірдей принциппен жұмыс істейтін кез келген нұсқасы. Көбінесе "тізгіш желісі" деп аталатын HDPE және PVC құбырлары қолданылады, бірақ алдын ала құйылған бетон және керамикалық плиткалар да қолданылуда.
Tile drainage is a form of agricultural drainage system that removes excess sub surface water from fields to allow sufficient air space within the soil, proper cultivation, and access by heavy machinery to tend and harvest crops. While surface water can be drained by pumping, open ditches, or both, tile drainage is often the most effective means of draining subsurface water. The phrase "tile drainage" derives from its original composition from ceramic tiles of fired clay, which were similar to terracotta pipes yet not always shaped as pipes. In the 19th century a C shaped channel tile commonly was placed like an arch atop a flat tile, denominated the "mug" and "sole", respectively. Today, tile drainage is any variation of this original system that functions in the same mode. Commonly HDPE and PVC tubing denominated "tile line" is used, although precast concrete and ceramic tiles are still used.
Ауыл шаруашылығындағы суды бұрудың және қайта өңдеу мен қайта пайдаланудың кейде қолданылатын жолдары
Суарудың ең көп қолданылатын техникалары, сондай-ақ су дренаждарын тазарту мен қайта пайдаланудың ең аз қолданылатын мүмкіндіктері суретте көрсетілген. Құрғақшылық кезеңінде суаруға қажетті, қоректік заттарға толы суды су қоймаларында жинап, егістікке қайта соғу – қолжетімді практика және Айова, Индиана, Огайо, Иллинойс және Миннесота штаттарындағы фермерлер арасында күннен-күнге танымалдылығы артып келеді. АҚШ-тың батыс штаттарында судың тұздылығы көбінесе жоғары болады, сондықтан тікелей қайта пайдалану мүмкін емес. Суды қайта пайдалануға жарамды ету үшін кері осмоз сияқты жетілдірілген тазарту техникалары қажет.
Ауыл шаруашылығы суларын қайта өңдеу бойынша федералды және мемлекеттік ережелер мен нұсқаулар
Ауыл шаруашылығы дренаждық суын қайта пайдалану – құрғақ аймақтардағы су тапшылығын жеңудің тиімді, дәстүрлі емес әдісі. АҚШ-та, Федералдық Су Ластануды Бақылау Заңы су сапасы мен ластануды ұлттық деңгейде реттесе де, суды қайта пайдалану заңдары мен ережелері штаттар мен жергілікті билік органдарының жауапкершілігінде. Ауыл шаруашылығында қайта өңделген суді пайдалану, әсіресе Техас, Невада, Аризона және Калифорния сияқты құрғақ штаттарда қарқынды дамуда. Бұл штаттар суды ауыл шаруашылығында қайта пайдалану стандарттарын сақтау үшін келесі заңдарды қабылдады. Калифорния штатының Су ресурстарын бақылау басқармасы 2009 жылы қайта өңделген су саясатын ұсынды, ол тұз бен қоректік заттарды басқару жоспарларын қамтиды және қайта өңделген суда жаңадан пайда болатын ластаушы заттарды қарастырады. Калифорнияның Су кодексі суару және тұрғын үйлерді көгалдандыру үшін суды қайта өңдеуді реттейді. Аризона штатында Су ресурстары департаменті мен Қоршаған ортаны қорғау департаменті суды қайта өңдеумен айналысатын негізгі департаменттер болып табылады. Аризона әкімшілік кодексінің 18-тарауы қайта өңделген судың рұқсаттама беру және тасымалдау сапасын реттейді. Невада штатында Су ресурстары бөлімі 445А.274-тен 445А.280-ге дейінгі әкімшілік кодекс арқылы суды қайта пайдалану заңнамаларын жүзеге асыратын бас агенттік болып табылады. Техас штатында Техас қоршаған ортаның сапасы жөніндегі комиссиясы жүзеге асыратын 30-тараудағы әкімшілік кодекс суды ауыл шаруашылығы мақсатында қайта пайдалануды реттейді. Нью-Йорк және Коннектикут сияқты көптеген басқа штаттарда ауыл шаруашылығы мақсатында суды қайта өңдеуді заңдастыратын ережелер жоқ. Алабама, Джорджия және Гавайи сияқты басқа штаттар міндетті жалпы нұсқауларды енгізу кезеңіне жетпеді.
Суармалы судың сапасы стандарттары
Суармалы егіншілік жеткілікті мөлшерде және қабылданатын сапада болуы керек. Судағы еріген тұздың мөлшері суаруға оның жарамдылығын анықтайтын бастапқы фактор болып табылады. Тұз топырақта жиналғанда, ол суды ұстап тұрады және оны өсімдіктерге қолжетімді етпейді, нәтижесінде өсімдіктерде су тапшылығы туындайды. Калифорния университетінің кеңесшілер комитетінің Су сапасы жөніндегі нұсқауларына сәйкес:
3 дС/м-ден жоғары электр өткізгіштігі – өнімділіктің төмендеуіне әкелетін тұздылықтың ауыр деңгейі деп есептеледі. Натрийдің қалыпты адсорбциясы (SAR) 3-тен 9 SAR-ға дейін аралықта болуы керек. Судың тұздылығына әсер ететін тағы бір фактор – еріген заттардың жалпы мөлшері (TDS). Өсімдіктер 2000 мг/л-ден жоғары мән болғанда өсуде күшті шектеулерге тап болады. Суару суындағы кейбір иондар жоғары концентрацияда өсімдіктерге улы болуы мүмкін. Хлор концентрациясы беттік суару үшін литрге 10 миллиэквиваленттен (мэ/л) аспауы тиіс. Борон – судың концентрациясы 0,7-ден 3,0 мг/л-ге дейін болғанда өсімдіктер үшін қажетті микроэлемент. Азоттың артық мөлшері дақылдарға зиянды. 30 мг/л-ден жоғары концентрация дақылдың пісуін кешіктіріп, тым тез өсуіне әкелуі мүмкін. Тиісті pH деңгейі 6,5-тен 8,4-ке дейін аралықта сақталуы керек. Суармалы судағы бикарбонат деңгейі 8,5 мэ/л-ден аспауы тиіс.
Қолдану
Көптеген егістік өсімдіктерінің тамырларына өсу үшін жеткілікті мөлшерде ауа қажет. Жер асты суының артық болуы топырақтағы кеңірдектерді толтырып, тамырларды ауадан айырып, олардың өсуін тежейді, нәтижесінде тамыр шіріп, өсімдік өледі. Жер асты дренажының тағы бір себебі – топырақтың жырту және ауыр техникамен егінді күтуге, жинауға қолайлы беріктікте болуын қамтамасыз ету.
Өсімдіктердің өнімділігін арттыру
Өсімдіктердің көпшілігі топырақтың белгілі бір ылғалдылық жағдайларын қажет етеді және ылғалды, лайлы топырақта жақсы өспейді. Тіпті лайлы емес топырақта да көптеген өсімдіктердің тамырлары су кестесінен (жер асты суы деңгейінен) тереңге өспейді. Өсімдіктер өсу маусымының басында, су жеткілікті болғанда, кішкентай болады және оларға көп су қажет болмайды. Осы кезеңде өсімдіктерге суға жету үшін тамырларын дамытудың қажеті жоқ. Өсімдіктер өсіп, суды көп пайдаланғанда, су тапшылығы артады. Осы уақытта жер асты суы деңгейі төмендеуге бастайды. Содан кейін өсімдіктер суға жету үшін тамырларын дамытуы керек. Құрғақшылық кезеңдерінде жер асты суы деңгейі өсімдіктердің тамырларының өсу қарқынынан жылдамдап төмендесе, бұл өсімдіктерге ауыр стресс тудыруы мүмкін. Көрпешелі дренаж жүйесін орнату арқылы жер асты суы деңгейі тиімді түрде төмендетіліп, өсімдіктер тамырларын дұрыс дамыта алады. Топырақтың сумен тоюының болмауы топырақтың тесіктерінде тамырлар үшін оттегінің қалуын қамтамасыз етеді. Дренаждық плиткалар ылғалды кезеңдерде тамырлардың жер асты суы деңгейінің астында қалуына жол бермейді, бұл өсімдіктерге стресс тудыруы мүмкін. Артық суды кетіру арқылы өсімдіктер тамырларына қолжетімді суды тиімдірек пайдаланады. Егін өнімділігінің артуын өсімдіктерді көбірек тамырлар дамытуға мәжбүр ету арқылы, осылайша олардың көбірек қоректік заттар мен суды сіңіруіне қол жеткізуге болады. Үй өсімдіктерінің горшоктарында да осы принцип қолданылады: олардың түбіндегі дренаж тесіктері ортадан артық суды шығарып, ауаның ортаның тесіктерін толтыруына және тамырларға қолжетімді болуына мүмкіндік береді. Егер ортаны жеткілікті уақыт бойы сумен толып, ауадан айырса, тамырлар шіріп, өледі. Егістікке торлы жүйемен дренаж плиткаларын орнату бірнеше жүз гектар жер үшін де осы әсерді береді.
Құбырлар құю плиткасы
Плиткалық дренаж жүйесінде егіс жерінің астына "сантехника" орнатылады, ол жер асты құбырларының желісінен тұрады. Бұл желі топырақ бөлшектері арасындағы жер асты суының плиткалық желіге өтуіне мүмкіндік береді. Плиткалық желі арқылы ағатын су көбінесе бастапқы нүктеден төмен орналасқан су объектілеріне – көлдерге, өзендерге және салаларға құйылады. Су плиткалық желіге ескі конструкциядағы плитка бөлімдері арасындағы кеңістіктер арқылы немесе заманауи пластик плиткадағы кішкентай тесіктер арқылы енеді. Плиткаларды немесе плиткалық желіні орнату үшін траншея қазу машинасы (Ditch Witch), моль тырмасы, экскаватор немесе басқа да ауыр техника қолданылуы мүмкін. Топырақтың түрі плиткалық жүйелердің тиімділігіне зор әсер етеді және жеткілікті дренажды қамтамасыз ету үшін қанша аумақты плиткалау керектігін анықтайды. Құмды топырақтарға аз немесе қосымша дренаж қажет болмайды, ал сазды топырақтар суды жақсы ұстайды, сондықтан плиткалық желілерді бір-біріне жақын орналастыру қажет.
Сақтау
Ағаштардың тамырлары табиғи түрде көршілес егістіктердің плиткалары немесе плитка желілері ұсынып тұратын қолайлы суғару жағдайларына тартылады. Гидротропизм рөл атқарады, себебі ағаш тамырларының динамикалық іздеу ұштарындағы тамыршалар құрғақтарға қарағанда ылғалды жарықтарға жауап реттеп, гормоналды хабарламалар арқылы ағаштың қалған бөлігіне осындай қолайлы орындарға өсуге бағыттайды. Плиткалық дренаж желілерінің тесіктерінде, сондай-ақ қала көшелері астындағы жарылған немесе тот басқан су және кәріз желілерінде, бұл тамырлар кіруге арналған тесік пен оның артындағы мол су көзін табады. Соның салдарынан, осы құбыр жүйелерінің кез келгенінде кедергілер пайда болуы мүмкін, оларды тазарту үшін иілгіш сыммен, роторлық кескішпен, таңдап қазу және тарту сияқты әдістер қолдану қажет. Кейбір аймақтарда фермерлер плиткалық дренаж желілерін ашық және тиімді жұмыс істеуі үшін үнемі күтіп-жөндеуге мәжбүр, жүйенің бір немесе басқа бөлігінде әр жылы кем дегенде бір рет тазалау қажет.
Тарих
Ежелгі римдік авторлар Катон Үлкен және Плиний Үлкен б.з.д. 200 жылы және бірінші ғасырда плиткалық дренаж жүйелерін сипаттаған. Джонстон фермасы мәліметінше, плиткалық дренаж алғаш рет 1838 жылы АҚШ-қа енгізілді, сол кезде Джон Джонстон өзінің туған Шотландиясынан Нью-Йорк штатының Сенека округіне жаңа фермасында осы тәжірибені қолданды. Джонстон 72 миль (116 км) ұзындығындағы саз плитка төседі. Бұл күш-жігердің нәтижесінде бидай өнімділігі гектарына 12 бушельден 60 бушельге дейін өсті. "Америкадағы плиткалық дренаждың әкесі" атанған Джонстон өмірі бойы плиткалық дренажды қолдап, ауылшаруашылық жетістігін "D, C және D" формуласына – яғни, тыңайтқышқа, несиеге және дренажға байланысты деп есептеді. 19 ғасырда дренаж жүйелерін кеңейту АҚШ-тың батысқа қарай кеңеюінің маңызды техникалық аспектісі болды. АҚШ-тағы жер 1785 жылғы Жер туралы заңға сәйкес Мемлекеттік жерді зерттеу жүйесі бойынша бөлінгенімен, оның дамуы, әсіресе ауылшаруашылық жерлерді игеру, көбінесе оны өңдеуге дайын ету жылдамдығымен шектелді. Мысалы, Айова 1846 жылы АҚШ штаты ретінде қабылданғанымен, жер иелігін көрсететін карталар 1870 жылдарға дейін Айованың солтүстік-батыс аймағындағы халық тығыздығының орташа деңгейден төмен екенін көрсетті, бұл аймақ әлі де жоғары жер асты суы деңгейімен және көптеген көлдер мен батпақтармен сипатталды. Батыс штаттарында да ауылшаруашылықты жандандыруда ұқсас шектеулер болды. Көптеген штаттар ауылшаруашылық үшін жерді жақсартуға мемлекеттік ынталандырулар ұсынды. Мысалы, Индиана штатындағы заңнама 1850 жылы федералды заңға әкеп соқты, ол фермерлерге батпақты жерлерді дренаждау және оларды ауылшаруашылық өнімділігі үшін жақсарту шартымен жеңілдікпен сатуға мүмкіндік берді. Мұндай жақсартуды жеңілдету үшін көптеген штаттар плиткалық дренаж орнатуды реттеу үшін мемлекеттік органдар құрды. Күні бүгінге дейін ауылдық штаттардағы жергілікті сайлаулар көбінесе дренаж қадағалау кеңестерінің мүшелерін сайлауды қамтиды; мысалы, Мичиганда округтік дренаж комиссары халық сайлауы арқылы тағайындалады. Америка Азамат соғысынан кейінгі онжылдықтарда дренаж жүйелері қарқынды түрде кеңейтілді. Мысалы, Огайо штатының тарихи әдебиеттерінде 1882 жылы кептірілген гектарлардың саны барлық алдыңғы жылдарда кептірілген жерлердің ауданына тең болғаны айтылады. 1930 жылдары Азаматтық консервация корпусы Орта Батыста плиткалық дренаж жүйелерін кеңейтті, олардың көп бөлігі әлі де қолданылуда.
Су бұру технологиясының жетістіктері
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін плитка орнату технологиясы 1838 жылы алғаш қолданылған әдістерге ұқсас болды. Кейіннен, бастапқы саз плиткалардың орнына цементтен жасалған бөліктер қолданылса да, плитка желісі үшін траншеяларды қазу үшін машиналар пайдаланылса да, процесс еңбекті көп қажет ететін және мамандандырылған мердігерлермен шектелген болып қалды. Пластмасса плитканың енгізілуі плитка орнатудың құнын және қажетті еңбек көлемін азайтуға мүмкіндік берді. Плитка орнатушылар енді цемент плитка бөліктерін траншеяға бірінен соң бірін орнатудың орнына, жеңіл, иілгіш плитка желісінің тізбектеліген бөлігін жай ғана жаю керек болды. ХХ ғасырдың соңында, американдық шаруашылықтарда үлкен, төрт дөңгелекті тракторлар кеңінен таралғанда, нарықта өздігінен плитка орнату құралдары пайда болды. Плитка орнатуды арзандату және оны жер иесінің кестесіне сәйкес жасауға мүмкіндік беру арқылы шаруалар қымбат операцияларды қажет етпейтін жергілікті ылғалды жерлерді кептіруге қабілетті болды. Осылайша, шаруалар егін өнімділігін арттырып, плитка орнатудың бастапқы құнын үнемдеуге мүмкіндік алады. Дренаж тарихындағы ең пайдалы құрал, мүмкін, Джеймс Б. Хиллдің Buckeye Traction Ditcher машинасы болды, ол дренаж плиткаларын рекордтық жылдамдықпен төседі. Хиллдің траншея қазу машинасы Огайодағы Ұлы Қара батпақты, Луизиананың кең аумақтарын және Флориданың батпақты жерлерін кептірді.
Плиталарды сумен тазартудың әлеуметтік және экологиялық әсері
Экологиялық тұрғыдан дренаж жүйелерінің кеңеюі зор зиян келтірді. Жүздеген мың ылғалды жерлерде тіршілік ететін түрлердің саны айтарлықтай азайды, олардың мекен ету ортасы үзіліп, басқа мақсаттарға бейімделді. Орталық көш жолындағы саудалық аң аурудың жиырмасыншы ғасырдың басында көптеген су құстары түрлерінің санының төмендеуіне әсер еткен фактор болғанымен, егіс алқабының кеңеюі салдарынан көбелек ортасының жоғалуы ең маңызды себеп болып табылады. Орталық штаттардың ертедегі карталарында қазір жоқ немесе айтарлықтай азайған көптеген көлдер мен батпақтар бейнеленген. Судың егіс алқаптарынан ағып кетуін жеңілдететін арна салу процесі де осы бұзылуға ықпал етті. Тас дренаж және ландшафттағы сәйкес өзгерістер – ылғалды жерлерді, ылғалды топырақты кептіру және арналарды түзету – өзендердің эрозияға ұшырауына себепкер болды. Өзендердің дренажға жауап беруі – судың ландшафтта болу уақытының қысқаруының нәтижесі. Мысалы, жауын-шашын бұрын ылғалды жерлерде және топырақ бетінде/ішінде сақталып, үнемі буланып немесе өсімдіктердің транспирациясы арқылы пайдаланылатын. Су жер бетінен бірте-бірте ағып, содан кейін өзендерге құятын. Топырақты жылдам және тиімді кептіруге арналған плиткалық дренаж процесі судың өзенге тиімді жеткізілуіне әкеледі – соншалықты тиімді, тіпті өзендерге судың көп көлемі жеткізіледі. Су көлемінің артуының әсері – судағы энергияның көбеюі, өзендер ғасырлар бойы болған динамикалық тепе-теңдік күйі (баяу өзгеріп, шектеулі шөгіндіні үнемі тасымалдап отыру) бұзылды және қазіргі уақытта тепе-теңдіктен шықты. Осы тепе-теңдіктің жоғалуының салдары – жағалаудың эрозиясының өте үлкен деңгейі, бұл шөгінділердің артық жүктемесіне және табиғи орта мен өзен мекендеу орталарына елеулі әсер етеді. Плиткалық дренаж кейде топырақ эрозиясын және фосфор сияқты кейбір қоректік заттардың ағып кетуін азайтады. Фосфор – бақылау үшін маңызды қоректік зат, өйткені ол көптеген су экожүйелерінде шектеуші қоректік зат болып табылады. Осылайша, фосфор судың эвтрофикациясына басты себепкер болады; алайда, басқа шектеуші қоректік зат – азот – суларға айтарлықтай зиян келтіреді. Мысалы, азот шығанақ гипоксиясына себепкер болып табылады. Плиткалық дренаж кейде судың сапасын жақсартады, өйткені су топыраққа сіңіп, содан кейін плитка арқылы ағып, егістіктен арыққа құйылудың орнына топырақ пен қоректік заттарды алып кетеді. Топырақ суды өзендерге кіргізбей тұрып, сүзгілеуге мүмкіндік береді. Алайда, жер бетін жақсарту мүмкіндіктерін болдырмау арқылы, мысалы, консервативті өңдеу немесе жағалау буферлері, плиткалық дренаж судың сапасымен байланысты проблемаларды тудыруы мүмкін және плиткалық дренаж ағынында азоттың деңгейі өте жоғары болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір плиткалық дренаждарда басқа химиялық заттардың өте жоғары концентрациясы болуы мүмкін. Табиғатты қорғаудың жер бетіндегі шаруашылық формалары плиткалық дренаж жүйелерінде тиімділігі төмен болғандықтан, басқа да шаралар, мысалы, бақыланатын дренаж немесе жасалған ылғалды жерлер тиімдірек болуы мүмкін. Өте жазық жерлерде, табиғи топография су ағыны үшін қажетті градиентті қамтамасыз етпейтін жерлерде, плиткалық желілерге жеткілікті шығу орындасын қамтамасыз ету үшін «шаруашылық құдықтары» қазылуы мүмкін. Мұндай жағдайда сүзгіленбеген плиткалық шығындар арқылы жер асты суларының ластану қаупі бар. Мал шаруашылығының интенсивті операциялары (ILO) / мал азықтандырудың шоғырландырылған операциялары (CAFO) мал шаруашылығының ағынды суларын жоюда қиындықтар тудырды. Малдың ағынды суында құнды қоректік заттар бар, бірақ бұл материалдарды дұрыс қолданбау қоректік заттардың азып кетуі сияқты экологиялық проблемаларға әкелуі мүмкін. Ағынды суды жерге тікелей құю – тыңайтқыштарды қолданушылардың қоректік заттарды сіңіруді жақсарту үшін қолданатын әдістерінің бірі. Плиткалық дренаж тыңайтқыштың суға сіңуі арқылы жер бетіндегі су арналарына сіңуін арттыруы мүмкін, өйткені сұйық тыңайтқыш топыраққа сіңіп, содан кейін даладан дренаждық плиткалар арқылы су арналарына ағып кетеді. Бүгінде штаттар мен федералды үкіметтерде тіршілік ету ортасының жойылуын болдырмау үшін бірқатар шаралар қолға алынуда. Көптеген бағдарламалар фермерлерді өздерінің жерлерінде орналасқан сулы жерлерді суға құюды тоқтатқандары үшін, көбінесе плиткалардың кіруін бұзу немесе плитканы толығымен алып тастау арқылы ынталандырады және тіпті өтемақы төлейді. Жер иелері осы жерде егін өсіру мүмкіндігінен бас тартқаны үшін толық немесе жартылай өтемақы алады. Мұндай бағдарламалар және ел бойынша жер иелерінің ынтымақтастығы көптеген су құстары түрлерінің санына оң әсер етті.