Иоганн Себастьян Бах: Кантаталар өнері

Кіріспе

Иоганн Себастьян Бахтың жазған кантатасы.

Музыканттық өмірінің бойында Иоганн Себастьян Бах әлемдік және діни мақсатта қолданылатын кантаталар жазды. Оның шіркеу кантаталары – осы кантаталар лютеран шіркеуінде, әсіресе литургиялық жылдың мерекелері үшін жазылған.

Тарих және мәнмәтін

Бахтың некрологы бес кантата циклінен хабарлайды: "Fünf Jahrgänge von Kirchenstücken, auf alle Sonn und Festtage" (Барлық жексенбі және мереке күндері үшін шіркеуге арналған бес жылдық цикл), бұл кем дегенде 275 кантатаға, ал барлық циклдер толық болған жағдайда 320-дан астам кантатаға тең болар еді. Қазір сақталған кантаталардың саны осы көрсетілгеннің үштен екі бөлігін құрайды, ал жоғалып кеткен немесе фрагмент түрінде жеткен кантаталар туралы қосымша мәліметтер шектеулі. Төмендегі тізімде ғылыми еңбектерде қолжетімді цикл туралы ақпарат келтірілген, сондай-ақ Бахпен байланысты немесе оған қатысты кантаталар (мысалы, BWV каталогында тізілген), бірақ оның өзі жасамаған кантаталар да болуы мүмкін.

Лейпцигке дейін

Бахтың ең алғашқы кантаталары 1723 жылы Лейпцигте Томаскантор болып тағайындалғанға дейін 15 жылдан астам бұрын жазылған. Оның сақталған ең ертедегі кантаталары Арнштадт және Мюльхаузенде жазылды. 1708 жылы ол Ваймарға көшті, онда Лейпциг кезеңінен бұрын көптеген шіркеу кантаталарын жазды. Лейпцигке дейінгі кантаталар Некрологтағы бес циклдің бірі ретінде жинақталмайды. Лейпцигке дейінгі кезеңдегі кантаталар көбінесе Лейпциг циклдерінің біріндегі кантата ретінде қайта жазылуымен белгілі.

Ертедегі кантаталар

Бах 1707 жылдары, Арнштадт қаласында органшы болып жұмыс істеген кезінде кантаталар жазуды бастады. Оның туындыларының алғаш рет құжатталған орындалуы 1708 жылы Мюльхаузен қаласында болды, онда ол қызметке тағайындалған еді.

Веймар

Веймарда Бах 1714 жылдан 1717 жылға дейін ай сайын бір шіркеу кантатасын жазуға шақырылды. Соның нәтижесінде, ол шамамен төрт жыл ішінде литургиялық жылдың көптеген жағдайларын қамтыды. 1714 жылдан бастап Веймарда жазылған кантаталар жиынтығын "Веймар циклі" деп атайды (бұл Бахтың Лейпцигке келгенге дейін жазған кантаталарының көп бөлігін құрайды).

Көтен

Бах 1717-1723 жылдары жұмыс істеген Кёттен қаласында бұрынғы шіркеу кантаталарының кейбіреулерін қайта қойды. Бірнеше әлемдік кантаталар жазудан басқа, Lobet den Herrn, alle seine Heerscharen, BWV Anh. 5 – ол сол жерде жазған жалғыз жаңа шіркеу кантатасы болып көрінеді.

Лейпциг

Лейпцигтің негізгі шіркеулерінің музыка директоры, Томаскантор Бах, Томассшуле мектебіне және негізгі шіркеулердегі шіркеу музыкасына жауапты болды. Жексенбі күндері және литургиялық жылдың қосымша шіркеу мерекелерінде қызметтер үшін кантата орындау қажеттілік болды. Бах 1723 жылы қызметке кіріскеннен кейін көптеген жағдайларға арналған жаңа кантаталар жаза бастады, алғашқысы – Die Elenden sollen essen, BWV 75, ол 1723 жылғы 30 мамырда Николаикирхеде, Троицадан кейінгі бірінші жексенбіде орындалды. Ол оларды жылдық циклдармен жинады; некрологтарда бесеуі есімдері аталған, ал үшеуі сақталған. Шіркеу жылы Адвенттің бірінші жексенбісімен басталады, бірақ Бах өзінің алғашқы Лейпциг циклдарын Троицадан кейінгі бірінші жексенбіде бастады, бұл «лютерандық литургиялық жылдың екінші жартысының басталуын белгіледі: Үшіншілік маусымы немесе «Шіркеу дәуірі», онда сенім мен діннің негізгі мәселелері зерттеледі, ал алғашқы жартысы, «Темпорале» деп аталады, ол Адвенттен басталып Троица жексенбісінде аяқталады және Мәсіхтің өміріне, Оның денеге енуіне, өліміне және қайта тірілуіне назар аударады». Лейпцигте Адвент және Ұзақ Ораза кезінде тыныш уақыт, tempus clausum сақталды, сол кезде кантаталар орындалмайтын. Осы мерекелерге арналған барлық кантаталар Бахтың ерте кезеңінен бастау алады. Ол осы кезеңдегі кейбір кантаталарды түрлі жағдайларға сәйкес қайта өңдеді. Рождество, Пасха және Пентикост сияқты маңызды мерекелер үш күн бойы тойланды. Сонымен қатар, Марияның Тазаруы (Mariae Reinigung, 2 ақпан), Баяндама (Mariae Verkündigung, 25 наурыз) және Қонаққа бару (Mariae Heimsuchung, 2 шілде) сияқты белгілі күндері тойланатын мерекелер болды, сондай-ақ Әулие Иоанн Креститель (Johannis, 24 маусым), Әулие Михаил (Michaelis, 29 қыркүйек), Әулие Стефан (Stephanus, 26 желтоқсан, Рождествоның екінші күні) және Әулие Иоанн Евангелист (Johannes, 27 желтоқсан, Рождествоның үшінші күні) сияқты қасиетті күндер де ескерілді. Тағы да белгілі күндері тойланатын мерекелерге Жаңа жыл (Neujahr, 1 қаңтар), Эпифания (Epiphanias, 6 қаңтар) және Реформация күні (Reformationsfest, 31 қазан) жатты. Қасиетті кантаталар жаңа қалалық кеңестің іске қосылуында (августта Лейпцигте өткен Ratswechsel), шіркеу мен органның қасиеттілік рәсімінде, үйлену тойында, мойындауда, жерлеу рәсімінде және Лейпциг университетінің шараларында орындалды.

As Thomaskantor, director of music of the main churches of Leipzig, Bach was responsible for the Thomasschule and for the church music at the main churches, where a cantata was required for the service on Sundays and additional church holidays of the liturgical year. When Bach took up his office in 1723, he started to compose new cantatas for most occasions, beginning with Die Elenden sollen essen, BWV 75, first performed in the Nikolaikirche on 30 May 1723, the first Sunday after Trinity. He collected them in annual cycles; five are mentioned in obituaries, three are extant. The church year begins with the first Sunday in Advent, but Bach started his first Leipzig cycles on the first Sunday after Trinity, which "also marked the beginning of the second half of the Lutheran liturgical year: the Trinity season or "Era of the Church" in which core issues of faith and doctrine are explored, in contrast to the first half, known as the "Temporale" which, beginning in Advent and ending on Trinity Sunday, focuses on the life of Christ, His incarnation, death and resurrection". Leipzig observed tempus clausum, quiet time, in Advent and Lent, when no cantatas were performed. All cantatas for these occasions date from Bach's earlier time. He reworked some cantatas from this period for different occasions. The high holidays Christmas, Easter and Pentecost were each celebrated on three days. Additionally, feasts were celebrated on fixed dates, the feasts of Purification of Mary (Mariae Reinigung, 2 February), Annunciation (Mariae Verkündigung, 25 March) and Visitation (Mariae Heimsuchung, 2 July), and the Saint's days of St. John the Baptist (Johannis, 24 June), St. Michael (Michaelis, 29 September), St. Stephen (Stephanus, 26 December, the second day of Christmas) and St. John the Evangelist (Johannes, 27 December, the third day of Christmas). Further feasts on fixed days were New Year's Day (Neujahr, 1 January), Epiphany (Epiphanias, 6 January) and Reformation Day (Reformationsfest, 31 October). Sacred cantatas were also performed for the inauguration of a new city council (Ratswechsel, in Leipzig in August), consecration of church and organ, weddings, confession, funerals, and functions of the University of Leipzig.

Бірінші цикл

Бахтың бірінші (Лейпциг) кантата циклы 1723 жылдың 30 мамырынан (Үштік күнінен кейінгі бірінші жексенбі) 1724 жылдың 4 маусымына (Үштік) дейін алғаш рет орындалған кантаталардан немесе осыған ұқсас діни жұмыстардан (мысалы, латын тіліндегі діни композициялар) құралған.

Екінші цикл

Бах 1724 жылы Үшінші күндізден кейінгі бірінші жексенбіде екінші жылдық циклді бастады, онда тек хор кантаталары болды, олардың әрқайсысы бір лютерандық әнұранға негізделген. Ол «O Ewigkeit, du Donnerwort», BWV 20 кантатасымен, Троицадан кейінгі бірінші жексенбіде бастады, литургиялық жылдың соңына дейін хор кантаталарын жазды, келесі литургиялық жылды «Nun komm, der Heiden Heiland», BWV 62 кантатасымен Адвенттің бірінші жексенбісінде бастады және жоспарды «Wie schön leuchtet der Morgenstern», BWV 1 кантатасына дейін сақтады, ол Палм жексенбісінде орындалды. Пасхадан Троицаға дейінгі күндері ол тек бір әнұранға негізделген хор кантаталарын жазбады, бірақ кейінірек бірнешеуін жазды, мысалы, Троицадан кейінгі 28-ші жексенбіге арналған «Wachet auf, ruft uns die Stimme», BWV 140 кантатасын, ол 1724 жылы өтпеді. Бахтың екінші (Лейпциг) кантата циклы 1724 жылдың 11 маусымынан (Троицадан кейінгі бірінші жексенбі) 1725 жылдың 27 мамырына дейін (Троица) алғаш орындалған кантаталардан тұрады. Бұл циклдің алғашқы 40 кантатасы хор кантаталары болып табылады, сондықтан бұл цикл хор кантатасы циклі деп те аталады (кем дегенде циклдің алғашқы 40 кантатасы осылай танылады). Бахтың кейінірек жазылған хор кантаталары мен бұрынғы хор кантаталарының қайта қойылуы да әдетте осы циклге кіретін болып есептеледі.

Үшінші цикл

Бахтың үшінші (Лейпциг) кантата циклы дәстүрлі түрде 1725 жылы Троицадан кейінгі бірінші жексенбіден 1726 жылы Троица жексенбісіне дейін, немесе Пикандер циклынан бұрын тұңғыш рет орындалған кантаталардан құралған деп есептеледі. Жақындағы зерттеулер 1727 жылдан төртінші циклдің бастауына дейін жазылған аз ғана белгілі кантаталарға «үшінші және төртінші циклдер арасындағы» деген сипаттама береді. «Үшінші цикл» кезеңінде Бах өзінің екінші туысы Иоганн Людвиг Бахтың жазған көптеген кантаталарын Лейпцигте тұңғыш рет орындады. 1726 жылдың 2 ақпанындағы Тазару күнінен бастап 1726 жылдың 15 қыркүйегіндегі Троицаның XIII жексенбісіне дейінгі кезеңде Иоганн Себастьян Бах және оның әдеттегі көшірушілері 16 кантатаға (JLB 1–16) қолжазбалар жасаған, бұл сол кезеңдегі шаралардың шамамен жартысын қамтиды. Тағы бір кантата, JLB 21, де осы кезеңде (Құтылу күні, 1726 жылдың 21 сәуірі) Лейпцигте тұңғыш рет орындалған болуы мүмкін, бірақ біраз уақыт бойы Иоганн Себастьян Бахтың BWV 15 кантатасы деп жаңылысқан.

Төртінші цикл

Бахтың төртінші (Лейпциг) кантата циклі, Пикандер циклі деп белгілі, 1728 жылдың 24 маусымында (Иоанн күні) басталып, 1729 жылдың 10 шілдесіне дейін (Троицадан кейінгі төртінші жексенбі) немесе 1729 жылы Пикандердің 1728–29 жылдарға арналған 70 кантата мәтінінен құралған баспа циклы бойынша жазылған либреттоға алғаш рет орындалған кантаталардан тұрады. Бахтың Лейпцигтегі қызмет кезеңінде осы циклға қосылған және сақталмаған Пикандер либреттолары да осы циклға жатады деп есептелуі мүмкін.

Кейінгі/басқа

Бұрынғылардың ешқайсысына жатпайтын кантаталар: мысалы, Пикандер циклынан кейін алғаш рет орындалған, алғаш рет қашан орындалғаны немесе қандай діни қызмет үшін жазылғаны белгісіз болғандар, және т.б. Жалпы, Пикандер циклынан кейін жазылған кантаталар жеке цикл құрайды деп саналмайды, себебі бесінші Лейпциг кантата циклы болғанын нақты анықтауға жеткілікті сақталған кантаталар жоқ.

Кездесулер

Бах заманындағы лютеран шіркеуі жыл сайын бірдей оқуларды белгіледі, яғни Ізгі хабардан бір бөлімді және оған дейін оқылған, хаттан сәйкес келетін бөлімді. Кантата мәтіні мен оқулардың (немесе кемінде сол оқиғаға арналған белгіленген әндердің бірінің) арасында байланыс болуы қажеттілік еді. Тиісті оқулар мен әндер әр оқиғаға арналған шіркеу кантатасы туралы мақаламен байланыстырылған. Рим цифрлары белгілі бір жексенбі күнінің мерекеге немесе маусымға қатысты орнын көрсетеді. Мысалы, "Адвент III" – Адвенттің үшінші жексенбісі, ал "Троица V" – Троицадан кейінгі бесінші жексенбі. Епифаниядан және Троицадан кейінгі жексенбілердің саны Пасханың күнтізбедегі орнына байланысты өзгеріп отырады. Троицадан кейін 22-ден 27-ге дейін жексенбілер болуы мүмкін. Бах кантаталар жазған кезде, Епифаниядан кейінгі жексенбілердің ең көп саны тіркелмеген.

Адвенті

Адвент мейрамы Рождествоға дейінгі төрт жексенбіде тойланады. Лейпцигте тек бірінші жексенбіде ғана кантата орындалған, себебі ол үзіліс кезеңі (ораза уақыты) болған.

Рождестволық мезгіл

Рождество мерекесі Рождество күнінен (25 желтоқсан) бастап, Епифанияға (6 қаңтар) дейін тойланды. Лейпцигте Рождество үш күн бойы қатарынан аталып өтілді, және әр күні (25-27 желтоқсан) Рождестволық кантата орындалды. Егер 27 желтоқсан мен 1 қаңтар аралығында жексенбі түссе, яғни Рождествоның бірінші жексенбісі (Рождество I), ол да кантатамен тойланды. Басқа кантаталар Жаңа жыл күніне (1 қаңтар), 1 мен 6 қаңтар аралығындағы жексенбіге (болған жағдайда: Рождество II немесе Жаңа жыл I) және Епифанияға арналды. 1734–35 жылдардағы Рождество мерекесі үшін Бах Рождестволық ораторийді алты бөлімнен құрады, әр бөлімі – сол Рождество кезеңіндегі алты мереке күнінің бірінде орындалатын кантата (1734 жылы Рождествоның бірінші жексенбісі болған жоқ): Рождествоның үш күні, Жаңа жыл, Жаңа жылдан кейінгі жексенбі және Епифания.

Алғашқы өнімнен Үштікке дейін

1727 және 1731 жылдардағы Лейпциг басылымдарында Елуінші күннен Үшіншілікке дейінгі төрт жағдайға арналған кантаталардың мәтіні сақталған. BWV 34 1746 жылдың 12 мамырында Галледе қайта қойылды (В. Ф. Бахтың ондағы қызметінің басталуы). Георг Филипп Телеманның Gott der Hoffnung erfülle euch, TWV 1:634 шығармасы, бұрмаланған түрде Ж. С. Бахқа BWV 218 ретінде жатқызылған.