Наполеонға жасалған «Инфернал машинасы» қастандығы

Кіріспе

1800 жылы Францияның бірінші консулы Наполеон Бонапартқа жасалған қастандық әрекеті, "Infernale машинасы" – Франция королі Людовик Филиппке қастандық жасау үшін құрастырылған 25 ұңғылы волейлік мылтық. 24 желтоқсан күні Парижде Францияның бірінші консулы Наполеон Бонапартқа жасалған Сент-Никаиз көшесіндегі қастандық әрекеті, сондай-ақ "Infernale машинасы" деп белгілі, 1800 жылдың 10 қазанындағы "қанжарлар конспирациясынан" кейін болды және көптеген роялистік және католиктер жасаған қастандықтардың бірі еді. Наполеон мен оның әйелі Жозефина қастандықтан аман қалды, бірақ бес адам қаза тауып, жиырма алты адам жарақат алды. "Infernale машинасы" деген атау "тозақ құрылғысы" деген мағынаны білдіреді, ол Фландриядағы испан билігіне қарсы XVI ғасырдағы көтеріліске сілтеме жасайды. 1585 жылы испандықтар Антверпенді қоршаған кезде испан қызметіндегі итальяндық инженер оқ-дәрі, жанғыш заттар мен оқтармен толтырылған, темір шеңберлермен байланған ұңғыдан жарылғыш құрылғы жасады және оны қашықтықтан жіп арқылы іске қосылатын мылтықпен іске қосты. Итальяндық инженер оны "Infernal Machine" деп атады.

Жоспар құрғандар

Наполеонға жасалған қастандық әрекетті жеті бритондық шоан-роялист жоспарлаған. Пьер Робино де Сент-Режан (1768–1801): Людовик XVIII-нің қолдаушысы, Сент-Режан өткен жылы Францияның батысында көтеріліс тудыруға тырысып, Наполеонның Вендеялықтарға берген кешірімін жария түрде жойған. Пьер Пико де Лимоэлан (1768–1826): гильотинаға түскен роялист ақсүйекінің ұлы. Жорж Кадудал (1771–1804): Шоаннеридің алып басшысы. Жан Батист Костер (1771–1804): Кадудалдың ең қабілетті лейтенанттарының бірі, Сент-Виктор атымен танымал. Қалған үш қастандық жасаушы – Жоякс д’Ассас, Жером Петион де Вильнюв және Ла-Хай Сент-Илаир. Кадудал Лимоэлан мен Сент-Режанға Наполеонның өмірін құрту міндетін жүктеді. Олар өз кезегінде Франсуа Жозеф Карбон (1756–1801) атты ересек шоанды тартып, оны жұмысқа алды, ол – "қалың денелі, ақ сақалы және қабағындағы жарасы бар адам", ол көтерілісшілердің басшысы Луи Август Виктор, граф де Гейснес де Бурмонның басшылығымен Вендея соғыстарында күрескен.

Адам өлтіруге әрекеті

Француз Республикасының 3-ші нивосы жылының кешкі сағаттарында (1800 жылдың 24 желтоқсаны, Рождество алдында) машинаны құрылысқа келтірген Карбон, үлкен шарап шелегі бар арбаны атқа жегіп, Лимоэланмен бірге Париждің солтүстік жағындағы Порт-Сен-Дениге жеткізді. Олар бос ғимараттың ішінде шелекке оқ-дәрі толтырды. Содан кейін оны сарайдың солтүстігіндегі Сен-Никаз көшесіне апарды. Лимоэлан Карусель алаңына өтіп, содан екі серігіне сигнал беруге мүмкіндік алды. Сен-Режант жақын маңдағы Рю-дю-Бак көшесінде анасы жаңа пісірілген нан мен көкөніс сататын он төрт жасар Марианна Пюсоль деген қызды көрді. Ол оған он екі соу төлеп, бірнеше минутқа атын ұстап тұруын өтінді. Кешкі сағат сегізде, полициясы өзіне қарсы жасалған қастандықтарды ұстады деп ойлап, шаршаған, бірақ демалыс алған Наполеон Операға Иосиф Хайднның "Жаратылыс" атты ораториясын көруге барды, бұл Францияда алғаш рет қойылды. Бонапарттың каретасын Консулдық гвардиясының атты әскері алдынан жетектеп келе жатты. Соғыс министрі Бертье, генерал Ланнес және полковник Лористон, Бонапарттың көмекшісі, Бірінші консулды ертіп жүрді. Олардың естеліктерінен, XIX ғасыр француз психологы Гарнье Операға бара жатқанда шаршаған Наполеонның ұйықтап қалғанын білді. Ұйықтағанда Наполеон үш жыл бұрын австриялықтармен Тальяменто өзеніндегі жеңілісін еске түсіріп, жаман түс көрген. Ол түс көріп жатқанда, мас Сесар атты адам жүргізген Наполеонның каретасы Сен-Никаз көшесінен өтіп, Сен-Оноре фаубор көшесіне кірді. Лимоэлан Карусель алаңында тұрып, қорқып, Сен-Никаз көшесіндегі Сен-Режанға сигнал бермеді, осылайша бір-екі қымбат минутты жоғалтты. Наполеонның күзетіндегі жетекші гранадерлер оның қасынан өтіп бара жатқанда, Сен-Режант тұтқынына от қойып, қашып кетті. Құрылғы жарылып, жасөспірім Пюсоль қаза тауып, көптеген бейкүнә адамдар жараланды. Зардап шекпеген Наполеон Операға баруын жалғастырды, онда көрермендер оның құтылып кеткенін білгенде қуанды. Фрейд Наполеонның Тальяменто шайқасы туралы "фантазиясын" сақтап, жарылыспен қайта оянғанын ойлады. Осы күшті тітіркендіргішке қарсы күресу үшін ұйықтаған Наполеон оянғанға дейін жарылыс дыбысын түсіне енгізді. Австриялықтардың бомбалауын әлі де түсіне отырып, Наполеон "Nous sommes minés!" деп айқайлап оянды ("Бізді миналады!"). Фрейд Наполеонның "Біздің күшіміз жойылды!" деп айқайлап, жарылған бомбаның шуын армандық ұрысқа енгізіп, одан оянғанын ойлады. Фрейд Наполеонның арманы - "сақтандыру арманы" деп санайды, ол сыртқы тітіркендіргіштерді құрылымына енгізеді, арман көрушінің ұйқысын сақтап, сыртқы шулардың оған кедергі келтірмейді. "Наполеон Аркольдегі мылтықтардың күркірі туралы армандық естелікпен оны алаңдататынын сезініп, ұйықтай алды."

On the late afternoon of 3 Nivôse Year IX of the French Republic (Christmas Eve, December 24, 1800) the plotter Carbon, who had made the machine infernale, harnessed the mare to the cart with the big wine cask and with Limoëlan drove it to the Porte Saint Denis, on the northern outskirts of Paris. In a deserted building, they loaded the cask with gunpowder. They then drove it to the rue Saint Nicaise, north of the palace. Limoëlan crossed over to the place du Carrousel, whence he could signal his two fellow plotters to light the fuse. Saint Régeant saw a fourteen year old girl named Marianne Peusol, whose mother sold fresh baked rolls and vegetables in the nearby rue du Bac. He paid her twelve sous to hold the mare for a few minutes. At 8 P. M., thinking his police had caught the plotters against him, a relaxed but tired Napoleon reluctantly drove to the Opéra to attend a performance of Joseph Haydn’s oratorio Die Schöpfung ("The Creation"), performed in France for the first time. Bonaparte's carriage was preceded by a cavalry escort from the Garde consulaire. War Minister Berthier, General Lannes, and Colonel Lauriston, Bonaparte's aide de camp, rode with the First Consul. From their memoirs, a nineteenth century French psychologist named Garnier deduced that on his way to the Opéra the exhausted Napoleon fell asleep. As he slept, Napoleon is said to have had a nightmare reliving his defeat at the Tagliamento River by the Austrians three years earlier. While he had been dreaming, Napoleon's carriage, driven by a drunken man named César, passed the rue Saint Nicaise and entered the rue du Faubourg Saint Honoré. Limoëlan, standing in the place du Carrousel, panicked and failed to signal Saint Régeant in the rue Saint Nicaise, who thus lost a precious minute or two. When the leading grenadiers in Napoleon's guard rode past him, Saint Régeant lit the fuse and fled. The machine infernale exploded, killing the teenage girl Peusol while killing and injuring many other innocent bystanders. Unharmed, Napoleon insisted on continuing to the Opera, where the audience cheered upon learning his escape. Freud thought that Napoleon had harboured a “fantasy” of the Tagliamento River battle, which was revived by the explosion. To deal with this intruding physical stimulus, the sleeping Napoleon “wove” the sound of the explosion into his dream before waking up. Still dreaming that he was being bombarded by the Austrians, Napoleon woke up crying "Nous sommes minés!" ("We have been mined!"). Freud thought that Napoleon “at last started up with a cry ‘We are undermined!’ the First Consul wove the noise of an exploding bomb into a battle dream before he woke up from it ”. Freud believed that Napoleon’s dream was an “alarm clock dream” that weaves external stimuli into its structure in order to maintain the dreamer's sleep and prevent him from being disturbed by external noises. “Napoleon could sleep on – with a conviction that what was trying to disturb him was only a dream memory of the thunder of the guns at Arcole.”

Наполеон жарылыстан кейін ұйықтамады: "Бонапарт жау оны өлтіруге мүмкіндік беретін бір минутты жоғалтпай, бірден алға жылжуды шешті." Фрейд бұл арман үшін екі әртүрлі дереккөз бар екенін мойындады: Гарнье және басқа бір дереккөз, олардың есептері келіспейді, бірақ ол осы басқа дереккөзді атаған жоқ немесе сілтеме берген жоқ.

Жарылыс құрбандары

Наполеон қатты дірілдеді, бірақ ол «машина инфернале» жарылысынан физикалық жағынан зардап шекпеді. Ол Опера театрына келгенде, көрермендер оған тұрып қол шапалақтады. Бірақ, жарылыстан бірнеше бейкүнә адам қаза тапты. Олардың саны нақты белгісіз. Бір ғалымның пікірінше, жарылыста "он екі адам қаза тауып, жиырма сегіз адам жарақат алған". Тағы бір ғалым: "Тоғыз бейкүнә адам қаза тауып, жиырма алтысы жарақат алды". Үшінші ғалым жарылыстан екі адамның қаза тауып, алты адамның ауыр жарақат алғанын (ал басқалары жеңіл жарақат алғанын) жазды.

Күдіктілерді іздеу және жазалау

Полиция хабаршылары "эксклюзивтер" деп аталатын кейбір солшыл якобиндер Наполеонды тозақ машинасымен өлтіруді жоспарлаған деп есептеді. 16 және 17 Брумареде, Француз Республикасының IX жылында (1800 жылдың 7-8 қарашасы) Париж полициясы эксклюзивті заговоршыларды тұтқындады, оның ішінде Метже деген агитатор мен Шевалье деген химик болды. Метже Le Turc et le militaire français ("Түрік пен француз әскері") атты памфлет жариялады, ол Наполеонды Маркус Брут өлтірген деспотикалық Рим билеушісі Юлий Цезарьмен салыстырып, "тиран Бонапартқа пышақ салған мыңдаған Брутидің тууын" талап етті. Шевалье ангарда жарылғыш заттармен тәжірибе жүргізді және Наполеонды жою үшін бомба жасаудан күдікті болды; алайда бір айдан кейін Сен-Никаиз көшесінде жарылған тозақ машинасы Шевалье бомбасы емес еді. Наполеон өзін өлтіруге қастандық жасағаны сол жақтан шыққан якобиндер екеніне сендірген көрінеді. Фуше шоандарды айыптады, бірақ Бонапарт тыңдаған жоқ. Ол "өте қатты шошынып, қатты ашуланды". Ол Франция үшін кереметтер жасады деп сенді, ал оның өлтірушілері алғысты білмейді. Ашулы Наполеон өзінің Conseil d’état-ына: "Осындай сұмдық қылмыс үшін біз найзағайдай кек алуымыз керек; қан ағылуы керек; біз көптеген кінәлі адамдарды құрбан болғандар сияқты атуымыз керек". Наполеон өзінің "якобин жауларын" Ана Франциядан алып тастауды қалаған. Тіпті Фуше полициясы кінәлілерді ұстап алғаннан кейін де Наполеон кінәсіздерді кешіруден бас тартып, оларды Франциядан депортациялауға мәжбүр болды. 14 Nivôse жылы IX Француз Республикасы (4 қаңтар 1801) бірінші консулы Бонапарт және оның екі әріптесі Камбасерес және Лебрун 130 якобинді Франциядан жер аударыды. Олардың консулдық жарлығында былай делінген: "Нывозе 3 террорлық әрекетіне, тозақ машинасының жарылуына ішінара жауапты деп күдікті 130 азаматтың есімдері көрсетілген Республиканың Еуропа аумағынан тыс жерде арнайы бақылауға алынады". 15 Nivôse (5 қаңтар) күнгі Сенат сенатус консультация арқылы консулдың әрекеті конституцияны сақтағанын растады. 130 күдікті сотсыз және шағымдану құқығысыз Франциядан шығарылды. Полиция префекті Дюбуа Фушемен тығыз жұмыс істеп, өз адамдарына жарылыс болған жердегі өлі жылқының және арбаның қалдықтарын жинап, Париждің барлық ат саудагерлерін тергеуге тапсырды. Олардың бірі оны сатып алған адамның сипаттамасын берді. 18 Nivôse Year IX (8 қаңтар 1801) күні, Наполеонды елеңдеп жіберген Сен-Никаиз көшесінде жарылыстан он бес күн өткен соң, бомба жасаған адам Карбонды Ламбалл анықтады. Фуше – Якобиндердің кінәсіздігін білген адам – Бонапартқа заговоршылардың Якобиндер емес, корольдік шоандар екендігін дәлелдеді. Фуше Бонапартқа эксклюзив Шевалье жасаған бомбаның, оны Дюбуа полициясы тозақ машинасын жасады деп айыптаған, Сен-Никазе көшесінде жарылған бомбадан мүлдем өзгеше екендігі туралы дәлел көрсетті. Полиция министрі Талейран мен Клемент де Риспен бірге Бонапарттың орнын алмастыруды жоспарлаған, бірінші консулға деген адалдығын дәлелдеуге құштар болып көрінді. Фуше өзінің қожайынды өлтіргісі келгендер Наполеон ойлағандай, республикашылдар емес, корольдік шоандар екенін дәлелдегісі келді. Бірақ бірінші консул полиция министріне құлақ аспай, якобиндерге кек алуға ант берді. 19 Nivôse (9 қаңтар) төрт conspirateurs des poignards – якобиндер, Джузеппе Керакки, Жозеф Антуан Арена, Франсуа Топино Лебрун және Доминик Демервилл – бірінші консулды өлтіруге құлық жасағаны үшін кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Олардың кінәсіз екендіктеріне және өлімге кесілгендерін мойындауға мәжбүрлеуге деген наразылықтары назардан тыс қалды. Наполеон, өзінің жалынды якобин болған, енді бұрынғы одақтастарына қарсы болды. Ол әлі де болса, Якобиндік эксклюзивтер оны өлтіргісі келгенін айтты. "Роялистердің әрекеті оның бірігу саясатын бұзады. Ол бұған сенуден бас тартты, Якобиндік әрекет оған сол кездегі жүйеге сәйкес келеді деп ұнады". 21 Nivôse жылы IX Француз Республикасы (1801 жылдың 11 қаңтары) бақытсыз химик Шевалье, ол тозақ машинасын жасамаған, бірінші консул Бонапарттың бұйрығымен өлтірілді. 28 Nivôse (18 қаңтар) шоу бомба жасаушы Карбон тұтқындалды. Ол азаптау кезінде өзінің серіктері Лимоэлан мен Сент-Режанның аттарын айтты. 30 Nivôse (20 қаңтар) күні, өзін жіберіп алған тозақ машинасының жарылысынан төрт апта өткен соң, Бонапарт эксклюзивті памфлетші Метке мен оның екі досын өлтірді, тіпті олардың ешқайсысының өзіне қарсы жоспарға қатысқаны туралы дәлел болмаса да. Француз Республикасының IX жылы (1 қаңтар 1801) Наполеон 44 жастағы ғалым Жан Антуан Клод Шапталь де Шантелуді Францияның ішкі істер министрі лауазымына тағайындады. 25 қаңтарда Карбонның шоан серіктесі Сент-Режан Наполеон полициясымен тұтқындалды. Бір ғалым "Сент-Режан АҚШ-қа қашып кетті және – ең болмаса, болашақ өлтіруші істей алатын нәрсе – дін қызметкері болды" деп ойлады. Шындығында, Сент-Режан 30 Герминал (20 сәуір) күні Париждегі Грев алаңында, 1757 жылы "патша өлтіруші" Роберт Франсуа Дамиен аяусыз жазаланған жерде өлім жазасына кесілді, ал АҚШ-қа қашып кеткен оның серіктесі Лимоэлан болды. Ол арбаға тіркелген жылқының өліміне өкініш білдірді. Лимоэлан 1812 жылы дін қызметкері болып тағайындалды және 1826 жылы қайтыс болды.

Police informers believed that some extreme left Jacobins known as "les exclusifs" plotted to kill Napoleon with a machine infernale. On 16 and 17 Brumaire Year IX of the French Republic (November 7–8, 1800) the Paris police arrested the exclusif plotters, including an agitator named Metge and a chemist named Chevalier. Metge had published a pamphlet entitled Le Turc et le militaire français ("The Turk and the French Military"), comparing Napoleon to the despotic Roman ruler Julius Cæsar, who was killed by Marcus Brutus, and calling for “the birth of thousands of Bruti to stab the tyrant Bonaparte.” Chevalier had experimented with explosives in a hangar and was suspected of making a bomb to dispatch Napoleon; however, the machine infernale that exploded a month later in the rue Saint Nicaise was not Chevalier's bomb. Napoleon had apparently convinced himself that the attempt on his life had been made by the extreme left Jacobin exclusifs. Fouché accused the chouans, but Bonaparte would not listen. He was “deeply shocked and very angry.” He believed that he had done wonders for France and that his would be assassins were ungrateful. An enraged Napoleon told his Conseil d’état, “For such an atrocious crime we must have vengeance like a thunder bolt; blood must flow; we must shoot as many guilty men as there have been victims.” Napoleon wanted his “Jacobin enemies” removed from Mother France. Even after the real culprits were apprehended by Fouché's police, Napoleon refused to pardon the innocent ones, insisting that they be deported from France. On 14 Nivôse Year IX of the French Republic (January 4, 1801) First Consul Bonaparte and his two colleagues Cambacérès and Lebrun exiled 130 Jacobins from France. Their consular decree read: 130 citizens whose names are indicated, suspect of carrying partial responsibility for the terrorist attempt of 3 Nivôse, the explosion of the machine infernale, shall be placed under special surveillance outside the European territory of the Republic. On 15 Nivôse (January 5) the docile Sénat ratified this act by issuing a sénatus consulte certifying that the consuls’ action preserved the constitution. The 130 unfortunate suspects were deported from France without trial and without the right of appeal. Working closely with Fouché, Dubois, the police prefect, had his men collect the remnants of the dead mare and of the cart at the scene of the explosion and question all the Paris horse traders. One of them gave the description of the man who had bought her from him. On 18 Nivôse Year IX (January 8, 1801), fifteen days after the explosion in the rue Saint Nicaise that barely missed Napoleon, Carbon, the man who had made the bomb, was identified by Lamballe – the man who had sold (or rented) the cart to him – as well as by the blacksmith who had shod the mare hitched to the cart. Fouché – who had known the Jacobins’ innocence all along – brought solid proof to Bonaparte that the plotters were the royalist chouans rather than the Jacobin exclusifs. Fouché showed Bonaparte the evidence that the bomb made by the exclusif Chevalier, whom Dubois’ police had accused of having made the machine infernale, was quite different from the bomb that had exploded in the rue Saint Nicaise. The police minister, who had plotted with Talleyrand and Clément de Ris to replace Bonaparte, appeared eager to prove his loyalty to the First Consul. Fouché wanted to prove that it was the royalist chouans, not the republican exclusifs, as Napoleon had thought, who had tried to murder his boss. But the First Consul would not listen to his police minister, vowing vengeance against the Jacobins. On 19 Nivôse (January 9) the four conspirateurs des poignards – the Jacobins, Giuseppe Ceracchi, Joseph Antoine Aréna, François Topino Lebrun and Dominique Demerville – were found guilty of plotting to murder the First Consul and condemned to death. Their desperate protestations of innocence and of being tortured into confessing went unheeded. Napoleon, who had been a fervent Jacobin himself, now turned against his former allies. He still insisted that the Jacobin exclusifs had tried to kill him. “A Royalist attempt would upset his policy of fusion. He refused to believe that; a Jacobin attempt suited him, as conforming to his system of the moment”. On 21 Nivôse Year IX of the French Republic (January 11, 1801) the unfortunate chemist Chevalier, who had not made the machine infernale, was executed by order of First Consul Bonaparte. On 28 Nivôse (January 18), the chouan bomb maker Carbon was arrested. Under torture he gave the names of his fellow plotters, Limoëlan and Saint Régeant. On 30 Nivôse (January 20), four weeks after the explosion of the machine infernale that missed him, Bonaparte executed the exclusif pamphleteer Metge and two of his friends, even though there was no proof that any of them had been involved in the plot against him. On 1 Pluviôse Year IX of the French Republic (January 21, 1801) Napoleon named the 44 year old scientist Jean Antoine Claude Chaptal de Chanteloup to the post of France's interior minister. On January 25 Carbon's fellow chouan plotter, Saint Régeant, was arrested by Napoleon's police. One scholar thought that “Saint Réjant escaped to the United States and – the least the would be assassin could do – became a priest.” In fact, Saint Régeant was executed on 30 Germinal (April 20) at the place de Grève in Paris, where the “regicide” Robert François Damiens had been savagely executed in 1757, and the man who escaped to the US was his fellow conspirator, Limoëlan. He had expressed feeling guilt about the death of the girl, Marianne Peusol, who had held the horse hitched to the cart. Limoëlan was ordained a priest in 1812, and died in 1826.

Наполеонның реакциясы

Наполеонға жасалған қастандық әрекетіне жауап ретінде 130 белгілі якобинец жер аударылды. Француз Республикасының IX жылының 10 Pluviôse күні (1801 жылдың 30 қаңтары) бірінші консулды өлтіруге сүмелдеген және өлім жазасына кесілген төрт "қанды қастандық" жасаушы – Керакки, Арена, Топино Лебрун және Демервилл – гильотинаға тартылды. Бонапарт қалған якобинец жауларынан құтылды. Бірақ олардың өлімі Наполеонға қарсы қастандықтардың соңына жеткізбеді. Роялистер оны әлі де қуа жорғалап, ол барлық жерде, әсіресе Корсикада қастандықшыларды көріп жүрді. Саяси журналист Родерер Наполеонның өзіне: "Егер мен төрт-бес жылда өлсем, сағат тоқтамай жұмыс істей береді. Ал одан бұрын өлсем, не болатынын білмеймін" дегенін айтқан. Бірақ бір биографтың пікірінше, көптеген француздардың Бонапартқа мұқтаждығы болды және оның өмірі үшін қорқып, осы қорқынысы үш жылдың ішінде оның Франция императоры болуына мүмкіндік берді.

Танымал мәдениетте

Сен-Никаза көшесіне жасалған шабуылды негізінен Француз төңкерісі және террорлық билік туралы жазған тарихшы Г. Ленотр жазған. Сен-Никаза көшесіне жасалған шабуыл 2010 жылы жарық көрген «Патша үшін» тарихи романының тұсы болды. Сен-Никаза көшесіне жасалған шабуыл Ubisoft компаниясының «Assassin's Creed Unity» ойынындағы бір миссияның тұсы ретінде пайда болды. Миссияда Ассасиндер радикалдардың құрылғыны жаруына кедергі келтіріп, Наполеонды өлтіруге ниеттенген артиллериялықтарды жояды. Франсуа Жозеф Карбон қастандық әрекетінің басты ұйымдастырушысы болып бейнеленеді және Ассасиндер Наполеонды Карбонның адамдарынан құтқарып алғаннан кейін оны дереу жояды.