Кіріспе

Тито-Сталин немесе Кеңес-Югославия жіктелгені – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Югославия мен Кеңес Одағының саяси басшылары Жосип Броз Тито мен Иосиф Сталиннің арасындағы қақтығыстың шыңы. Екі жақ та оны идеологиялық дау ретінде көрсеткенімен, бұл қақтығыс Балқандағы геосаяси күрестің нәтижесі болды, оған Албания, Болгария және Грекиядағы коммунистік қарсылық қозғалысы да қатысты. Титоның Югославиясы осы қарсылық қозғалысын қолдады, ал Кеңес Одағы оған жасырын түрде қарсы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Югославия экономикалық, ішкі және сыртқы саясатта Кеңес Одағы мен оның Шығыс блогының одақтастарының мүдделеріне сәйкес келмейтін мақсаттарды ілкілеп жүзеге асырды. Атап айтқанда, Югославия көршілес Албанияны өз федерациясына қабылдауды үміттенеді. Бұл албандық саяси басшылықтың арасында қауіпсіздіксіздік сезімін күшейте түсіп, албан-югослав интеграциясын қиындатуға тырысқан Кеңес Одағымен шиеленісті арттырды. Югославияның Грекиядағы коммунистік қарсылық қозғалысын қолдауы Кеңес Одағының қалауына қарсы келіп, саяси жағдайды одан әрі ушықтырды. Сталин Болгарияны делдал ретінде пайдалана отырып, Югославияға қысым көрсетуге және оның саясатын жұмсартуға тырысты. 1948 жылы Югославия мен Кеңес Одағы арасындағы қақтығыс жария болғанда, ол Шығыс блогының ішіндегі билік күресінің әсерінен аулақ болу үшін идеологиялық дау ретінде бейнеленді. Бұл жіктелгендік Югославия Коммунистік партиясының ішіндегі тазалау кезеңін – Информбюро кезеңін бастады. Бұрын Шығыс блогына тәуелді болған Югославия экономикасының күрт құлдырауына әкелді. Бұл қақтығыс сонымен қатар Кеңес Одағының жақын арада басып кіруі және тіпті жоғары лауазымды кеңестік әскери басшылардың төңкеріс жасау әрекетіне баратыны туралы қорқыныш тудырды. Бұл қорқыныш мыңдаған шекаралық инциденттер мен Кеңес Одағы мен олардың одақтастары ұйымдастырған шабуылдармен күшейді. Кеңес Одағы мен Шығыс блогынан қолдаусыз қалған Югославия кейіннен экономикалық және әскери көмек үшін АҚШ-қа жүгінді.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тито-Сталин қақтығысы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия партизандарының басшысы Иосиф Броз Тито мен Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин арасындағы қарым-қатынас Кеңес Одағының одақтастық байланыстарымен, Сталиннің Кеңес Одағының ықпал ету аясын кеңейту ниетімен және Титоның Югославия Коммунистік партиясы (КПЖ) мен Югославияның эмиграциядағы үкіметінің, патша Петр II басқаруымен, арасындағы қақтығыстармен күрделі болды. 1941 жылдың 6 сәуірінде Осі державалары Югославия Корольдігіне шабуыл жасады. 11 күннен кейін ел капитуляциялады, үкімет шетелге қашып, ақырында Лондонға көшті. Нацистік Германия, фашистік Италия, Болгария және Венгрия елдің бір бөлігін аннексиялады. Қалған аумақ бөлінді: оның көп бөлігі Германия және Италия әскерлерінің гарнизонындағы марионеттік мемлекет – Хорватияның Тәуелсіз мемлекеті (NDH) ретінде құрылды, ал астана Белград Германияның Сербияны оккупациялаған аймағында қалды. Молотов-Риббентроп пактісіне адал болған Кеңес Одағы Югославия үкіметімен қарым-қатынасын үзді және барлау арқылы КПЖ-дан тәуелсіз жаңа коммунистік ұйым құруға тырысты. Кеңес Одағы Болгария жұмысшы партиясының қайта құрылуын да тікелей мақұлдады. Атап айтқанда, партияның жаңа ұйымдық құрылымы мен операциялық аймағы Болгарияның Югославия территорияларын аннексиялауына сәйкес түзетілді. Кеңес Одағы мұндай әрекеттерге қолдау көрсетуді 1941 жылдың қыркүйегінде тоқтатты – Кеңес Одағына қарсы күштердің шабуылы басталғаннан кейін және КПЖ-ның көптеген наразылықтарынан соң. 1941 жылдың маусым айында Тито Коминтерн мен Сталинге Осілік оккупанттарға қарсы көтеріліс жоспарлары туралы хабарлады. Алайда Сталин Титоның партизандарының коммунистік символдарды жиі пайдалануын үлкен мәселе деп санады. Себебі Сталин Ұлыбритания мен АҚШ-пен одақтасуын «демократиялық бостандықтарды» жоятын Оське қарсы деп қарады. Сталин пікірінше, Осілік елдер басып алған Еуропадағы коммунистік күштер демократиялық бостандықтарды қалпына келтіру үшін күресуге міндетті – тіпті уақытша болса да. Югославия контекстінде бұл Сталиннің КПЖ-дан эмиграциядағы үкіметті қалпына келтіруді күткенін білдірді. Корольдік Югославия армиясының қалдықтары, полковник Дража Михайлович басқаруымен және Четник партизандары ретінде ұйымдастырылған, Югославия монархиясын қалпына келтіруді мақсат етті. 1941 жылдың қазан айында Тито екі рет Михайловичпен кездесіп, Осіге қарсы бірлескен күреске шақырды. Тито оған партизандық күштердің штаб бастығы лауазымын ұсынды, бірақ Михайлович ұсыныстан бас тартты. Айдың соңында Михайлович коммунистердің нағыз жау екеніне көз жеткізді. Бастапқыда Михайловичтің четниктері партизандармен де, Осімен де бірдей күресті, бірақ бірнеше айдан кейін олар партизандарға қарсы Осімен ынтымақтастыққа түсті. Қараша айында партизандар четниктермен соғысып, Мәскеуге Михайловичті мадақтаған кеңес пропагандасына қарсы наразылық хабарламаларын жіберді. 1943 жылы Тито Югославияның Ұлттық азаттық үшін Антифашистік Кеңесін (АВНОЖ) Югославияның барлық аймақтық және заңнамалық органына айналдырды, эмиграциядағы үкіметті айыптады және патша Петрдің елге оралуына тыйым салды. Бұл шешімдер Кеңес Одағының Титоға эмиграциядағы монарх пен оның үкіметін ашуландырмау туралы берген тікелей кеңесіне қайшы келді. Сол кезде Тегеран конференциясында болған Сталин бұл қадамды Кеңес Одағына жасалған сатқындық деп қарады. 1944-1945 жылдары Сталиннің Еуропадағы коммунистік басшыларға буржуазиялық саясаткерлермен коалиция құру туралы қайта-қайта берген нұсқаулары Югославияда күдікпен қабылданды. Бұл күдік Сталиннің Югославия уақытша үкіметінің вице-президенті Эдвард Кардельжіге Percentages Agreement туралы жариялағаннан кейін күшейді. 1944 жылғы Мәскеу конференциясында Сталин мен британ премьер-министрі Уинстон Черчилль жасасқан келісім Шығыс Еуропа елдерін британдық және кеңестік ықпал аймақтарына бөліп, Югославияны екіге тең бөліп берді.

Триест пен Каринтиядағы аумақтық дау

Соғыстың соңғы күндері партизандар Австриядағы Каринтияның бір бөлігін басып алып, соғысқа дейінгі Италия жерінде ілгерілеуді бастады. Батыс Одақтастары Сталиннің бұл әрекетті ұйымдастырғанына сенгенімен, ол шындығында оған қарсы болды. Атап айтқанда, Сталин Карл Реннердің Кеңес Одағы қолдаған 1945 жылғы Уақытша Мемлекеттік Үкіметі үшін алаңдады және Триест мәселесі бойынша Одақтастармен кең ауқымды қақтығыс туындауы мүмкін деп қауіптенді. Сондықтан Сталин Титоға Каринтия мен Триесттен шығуға бұйрық берді, және партизандар бұйрыққа бағынды. Дегенмен, Югославия Италия мен Австрияға қатысты өзінің талаптарын сақтап қалды. Истрияның солтүстік-батыс бөлігіндегі және Триест қаласы маңындағы аумақтық дау Италиямен бейбіт келісім шартының 1947 жылға дейін кешіктірілуіне және тәуелсіз Триест еркін аймағының құрылуына әкелді. Бұл Титоны қанағаттандырмады, өйткені ол Триест және Каринтия шекараларын қайта қарауға ұмтылды, осыдан Батыс Одақтастары Югославияның Триестті басып алуына жол бермеу үшін қалаға гарнизон орналастыруға мәжбүр болды. Сталин Титоның Триестті иеленуге әрекет етуін Италия Коммунистік партиясына зиян келтіретін жайт деп қарады.

Шығыс Еуропадағы саяси ахуал, 1945-1948

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы Қызыл Армия басып алған шетелдерде саяси үстемдігін орнатуға тырысты, көбінесе Шығыс Еуропа елдерінде коалициялық үкіметтер құру арқылы. Бір партиялық коммунистік билікті орнату әдетте қиын болды, себебі коммунистік партиялар көбінесе өте шағын болды. Коммунистік басшылар бұл стратегиялық тәсілді уақытша шара ретінде қарастырды, коммунистік билікке жағдай жасалғанша. KPJ және Албания Коммунистік партиясы (PKSH) Титоның Югославиядағы партизан қозғалысы мен Албанияның Ұлттық азаттық қозғалысынан туындаған маңызды халықтық қолдауға ие болды. Титоның Югославия Федеративтік Халық Республикасы соғыстың соңғы айларында және соғыстан кейінгі алғашқы жылдары Кеңес ықпалында болғанымен, Сталин оны бірнеше рет Кеңес мүдделерінің аясынан тыс деп жариялап, оны серік мемлекет ретінде қарастырды. Бұл, Шығыс Еуропаның қалған бөлігімен салыстырғанда, 1944 жылдың қазан айындағы Кеңес шабуылы алдында айқын байқалды. Титоның партизандары шабуылды қолдады, нәтижесінде Вермахт пен оның одақтастары Солтүстік Сербиядан ығыстырылып, Белград басып алынды. Маршал Фёдор Толбухиннің үшінші украин майданы Югославияға кіру үшін Титоның уақытша үкіметінен ресми рұқсат сұрауға және босатылған кез келген аумақта Югославияның азаматтық билігін қабылдауға міндетті болды.

Югославияның сыртқы саясаты, 1945-1947 жылдар

1945 жылдың сәуір айында Титоның Мәскеуде Сталинмен кездесуі кезінде Кеңес Одағы мен Югославия достық шартына қол қойды. Олар коммунистік немесе социалистік қоғамды қалай құру мәселесіндегі айырмашылықтарға қарамастан, жақсы екіжақты қарым-қатынас орнатты. 1945 жылы Югославия азық-түлік тапшылығын бастан өткергендіктен Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қайта құру басқармасының көмегіне сүйенді, бірақ салыстырмалы түрде шағын кеңестік көмекке қарағанда ішкі жариялылықты әлдеқайда күшейтті. 1945 жылдың 10 қаңтарында Сталин Югославияның сыртқы саясатын негізсіз деп сынады, себебі ол Аустрия, Венгрия және соғысқа дейінгі Италия аумағынан бөлінген Триест еркін аймағы сияқты көрші елдерге қатысты аумақтық талаптар қойды. Содан кейін Тито сөз сөйлеп, Кеңес Одағының өзінің аумақтық талаптарын қолдамағанын сынады. 1946 жылдың тамыз айында Югославияның әскери ұшақтары АҚШ Әуе күштеріне қарасты Дуглас C-47 Skytrain ұшағын Любляна маңында жерге мәжбүрлеп отырғызды және Блед үстінде тағы біреуін атып түсірді, нәтижесінде он адам тұтқындалды, ал бес адамнан тұратын экипаж мерт болды. Батыс одақтастары Сталин Титоның әрекеттерін ынталандырды деп жаңылысты; шындығында Сталин Батыспен қақтығысқа түсуден қашыңқы болды. Тито сондай-ақ Югославияның оңтүстік көршілері – Албания, Болгария және Грекия үстінде аймақтық үстемдік орнатуға тырысты. Бұл бағыттағы алғашқы әрекеттер 1943 жылы ұлттық партизандық әрекеттерді үйлестіруге арналған аймақтық штаб құру туралы ұсыныс сәтсіз аяқталғанда болды. Партизандардың югослав бөлігін басым деп санайтын Тито, басқа ұлттық бөлімдерге тең дауыс беру құқығын беретін кез келген жобаны жүзеге асырудан бас тартты. Соғысқа дейінгі Македонияның Вардар, Пирин және Эгей Македониясына бөлінуі Югославия, Болгария және Грекияның бақылауында болды. Косовоның югослав аймағындағы албан халқының көп саны қарым-қатынастарды қиындатты. 1943 жылы ПКШ Косовоны Албанияға беруді ұсынды, бірақ оған қарсы ұсыныс жасалды: Албанияны болашақ Югославия федерациясына қосу. 1946 жылы Тито және ПКШХ бірінші хатшысы Энвер Ходжа бұл идеяны қайта қарастырып, екі елдің бірігуіне келісті. Соғыстан кейін Тито аймақта үстемдік құруға ұмтылды. 1946 жылы Албания мен Югославия өзара көмек және кедендік келісімдерге қол қойды, бұл Албанияны Югославияның экономикалық жүйесіне толыққанды енгізді. Алғашқыда мыңға жуық югослав экономикалық даму сардары Албанияға жіберілді, ал КПЖ өкілі ПКШ Орталық Комитетінің құрамына қосылды. Екі елдің әскерлері де ынтымақтасты, кемінде 1946 жылдың қазан айында Корфу каналын миналауда, бұл әрекет екі британ эсминецін зақымдады және 44 адамның қаза табуына, 42 адамның жаралануына әкелді. Кеңес Одағы бұрын Албаниямен тек Югославия арқылы ғана қарым-қатынас жасайтынын мәлімдегеніне қарамастан, Сталин югославтарды бірігуді асықтырмауға ескертті. 1947 жылдың тамызында Болгария мен Югославия Кеңес Одағымен кеңеспей-ақ Блед қаласында достық және өзара көмек туралы келісімге қол қойды, бұл кеңес Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотовты оны айыптауға итерді. Осыған қарамастан, қыркүйекте халықаралық коммунистік қызмет пен байланысты жеңілдету үшін Коминтерн құрылғанда, кеңестіктер Югославияны Шығыс блогы үшін үлгі ретінде ашық түрде мақтатты. 1946 жылдан бастап Белградтағы кеңес елшілігінің ішкі есептері Югославия басшыларын күдікті жағынан сипаттай бастады.

Албаниямен интеграция және грек көтерілісшілерін қолдау

Кеңес Одағы 1947 жылдың ортасында Албанияға өз кеңесшілерін жіберді, бұл Тито Албанияның Югославиямен одан әрі интеграциялануына қауіп төндіретінін сездірді. Ол бұл қадамды Ходжа, ішкі істер министрі Кочи Хоксе және экономика және өнеркәсіп министрі Нако Спиру қатысқан ПКШ Орталық Комитеті ішіндегі билік күресіне байланысты деп түсіндірді. Спиру Югославиямен байланыс орнатуға басты қарсылас ретінде қарастырылды және Албания мен Кеңес Одағы арасындағы жақым байланыстарды жақтады. Югославияның айыптаулары мен Хоксеның ықпалымен, Ходжа Спируға қарсы тергеу бастады. Бірнеше күннен кейін Спиру түсініксіз жағдайда қайтыс болды; оның өлімі ресми түрде өзіне-өзі қол жұмсау деп жарияланды. Спирудың өлімінен кейін интеграция мәселесі бойынша Югославия мен Кеңес дипломаттары мен шенеуніктерінің бірқатар кездесулері өтті, оның нәтижесінде 1947 жылдың желтоқсанында және 1948 жылдың қаңтарында Сталин мен КПЖ өкілі Милован Джилас кездесті. Кездесу соңында Сталин Албанияның Югославияға интеграциялануын қолдады, бірақ оны тиімді уақытқа шегеріп, албандықтардың келісімімен жүзеге асыруды шарт етті. Сталиннің шын ниеті немесе оны кейінге қалдыру тактикасы болғаны әлі күнге дейін белгісіз. Дегенмен, Джилас Сталиннің қолдауын шынайы деп қабылдады. Югославияның Грекия Коммунистік партиясына (ККП) және Грекия Азамат соғысындағы Грекия Демократиялық Армиясына (ГДА) көрсеткен қолдауы, албандықтардың Югославиямен жақым байланыс орнатуына ықпал етті. Грекиядағы азамат соғысы албандықтардың Югославия мен Албания шекараларына Грекия тарапынан қауіп төндірілетіні туралы пікірін күшейтті. Бұл елде АҚШ-тың барлау операциясы жүргізілді. 1947 жылы Британдық құпия қызметімен дайындалған он екі агент Албанияның орталық аймағына әуеден түсіріліп, көтеріліс ұйымдастыруға тырысты, бірақ бұл жоспар орындалмады. Югославиялықтар Грекия тарапынан қауіп сезілген жағдайда, Албанияның Югославиямен интеграцияға деген қолдауын арттыруға болатынына үміттенді. Совет елшілері албандықтарды гректерден қорқуға және Албанияның өзін-өзі қорғай алмайтынына сендірді, бірақ совет деректерінде Грекияның Албанияға шабуыл жасауының нақты қаупі болмағаны айтылды. Тито, ГДА-ның көптеген жауынгерлері этникалық македониялықтар болғандықтан, ГДА-мен ынтымақтастық Югославияға Грекия аумағын, тіпті ГДА билікті басып алмаса да, Эгей Македониясына кеңейтуге мүмкіндік береді деп ойлады. Джилас пен Сталин кездескеннен кейін Тито Ходжаға Албанияның Югославияға гректер мен ағылшын-американдықтардың шабуылдарынан қорғану үшін Албания-Грекия шекарасына жақын Корча маңындағы әскери базаларды пайдалануға рұқсат беру керектігін ұсынды. Қаңтар айының соңында Ходжа бұл ұсынысты қабылдады. Сонымен қатар, Хоксе Албания және Югославия армияларының бірігуі мақұлданғанын хабарлады. Бұл мәселе құпия сақталғанымен, советтік тарап Албания үкіметінен алынған ақпарат арқылы жоспар туралы білді.

Болгариямен Федерация

1944 жылдың соңында Сталин алғаш рет Югославия-Болгария федерациясын ұсынды, онда Болгария федерацияның бір бөлігі, ал Югославия (әрі қарай өз республикаларына бөлінген) – екінші бөлігі болатын дуалистік мемлекет құрылатын еді. Югославия тарапы федерация мүмкін деген пікірде болды, бірақ Болгария жеті федеративтік бірліктердің бірі болса және Пирин Македониясы Югославияның жаңадан құрылған Македония федеративтік бірлігіне берілсе ғана. Екі тарап келісе алмағандықтан, Сталин оларды 1945 жылдың қаңтарында Мәскеуге төрелікке шақырды – бастапқыда Болгария тарапын қолдады, бірақ бірнеше күннен кейін Югославия позициясына өтті. Нәтижесінде, 26 қаңтарда британ үкіметі Болгария билігін Болгария одақтастармен бейбіт келісімге қол қоймас бұрын Югославиямен федерация құрудан сақтандырды. Федерация Титоның қуанышына орай тоқтатылды. Үш жыл өткен соң, 1948 жылы Тито мен Ходжа Югослав халық армиясын Албанияға жіберуге дайындалып жатқанда, Болгарияның жұмысшы партиясының басшысы Георгий Димитров батыс журналистеріне Шығыс блогын федеративтік құрылымды мемлекетке айналдыру туралы айтты. Ол сондай-ақ Грекияны «халықтық демократиялар» тізіміне қосты, бұл Батыс пен Кеңес Одағында алаңдаушылық тудырды. Тито Югославияны бұл идеядан алшақтатуға тырысты, бірақ кеңестік тарап Димитровтың сөздеріне Югославияның Балқандағы мақсаттарының әсер еткеніне сенді. 1948 жылдың 1 ақпанында Молотов Югославия мен Болгария басшыларына 10 ақпанға дейін Мәскеуге өкілдерін жіберіп, мәселені талқылауды тапсырды. 5 ақпанда, Сталинмен жоспарланған кездесуге бірнеше күн қалғанда, ДСЕ (Демократиялық армия) жалпы шабуылға көшті және төрт күннен кейін Салоникині атқылады.

1948 жылдың ақпан айында Сталинмен кездесу

Молотовтың шақыруына жауап ретінде Тито Карделжи мен Хорватия Халық Республикасының Атқарушы Кеңесінің төрағасы Владимир Бакаричті Мәскеуге жіберді, онда олар Джиласке қосылды. Сталин Югославияны және Димитровты Блед келісімін жасау арқылы Кеңес Одағына немқұрайлы қарағаны үшін, сондай-ақ Димитровтың Грецияны Болгария мен Югославияның болашақ федерациясына қосу туралы ұсынысы үшін сынады. Ол сондай-ақ Грециядағы көтеріліске толық тоқтау қойылуын талап етті, ал коммунистік партизандарға одан әрі көмек көрсету АҚШ пен Ұлыбританиямен кең ауқымды қақтығысқа алып келуі мүмкін екенін мәлімдеді. Сталин тек ДСЭ-ге қолдау көрсету арқылы 1944 жылғы қазанда Мәскеуде Сталин мен Уинстон Черчилль жасасқан, Грекияны британдық ықпал аймағына жатқызған бейресми «Пайыздық келісімге» сәйкес әрекет етті. Сталин Болгария мен Югославиядан тұратын бірден федерация құруды талап етті. Оның сөзіне қарағанда, Албания кейін қосылады. Сонымен қатар, ол Венгрия мен Румынияның, Польша мен Чехословакияның ұқсас одақтарын қолдады. Кездесуге қатысқан югослав және болгар өкілдері қателіктерін мойындады, ал Сталин Карделжи мен Димитровты Югославия мен Болгарияның барлық сыртқы саясат мәселелері бойынша Кеңес Одағымен кеңесуге міндеттейтін келісімге қол қоюға мәжбүр етті. ҚКЖ политбюросы 19 ақпанда құпия отырыс өткізіп, Болгариямен федерация құруға қарсы шешім қабылдады. Екі күннен кейін Тито, Карделжи және Джилас ККЕ бас хатшысы Никос Захариадиспен кездесті. Олар Захариадиске Сталиннің ККЕ-нің қарулы күресіне қарсы екенін, бірақ Югославия қолдауын жалғастыра беретінін хабарлады. КПЖ Орталық Комитеті 1 наурызда отырыс өткізіп, Югославияның Шығыс блогының экономикалық даму жоспарына қарсы тұрған жағдайда ғана тәуелсіз болатынын атап өтті. Кеңес Одағы Югославияның бесжылдық даму жоспарын жағымсыз бағалады, өйткені ол Шығыс блогының қажеттіліктеріне сәйкес келмей, тек жергілікті даму қажеттіліктерін ескеретін. Орталық Комитет сондай-ақ Болгариямен федерация құру мүмкіндігін «Трояндық ат» тактикасы ретінде қарастырып, Албанияға қатысты қолданыстағы саясатты жалғастыруға шешім қабылдады. Политбюро мүшесі және үкімет министрі Сретэн Жюйович 19 ақпандағы отырысқа қатыспаған, бірақ 1 наурыздағы отырысқа қатысып, кеңестік тарапқа хабарлады. Албанияда Xoxe 26 ақпан – 8 наурыз күндері өткен пленумда ПКШ Орталық Комитетінен Югославияға қарсы күштерді тазартты. ПКШ Орталық Комитеті албандық ресми саясаттың Югославияны қолдайтыны туралы қаулы қабылдады. Албания билігі албан және югослав әскерлерін біріктіруді көздейтін қосымша құпия құжатты қабылдады, грек басқыншылығының қаупін көрсетіп, югослав әскерлерінің албан-грек шекарасында болуын «шұғыл қажеттілік» деп сипаттады. Бұл әрекетке жауап ретінде 18 наурызда Кеңес Одағының әскери кеңесшілері Югославиядан шығарылды.

Бірінші әріп

27 наурызда Сталин Тито мен Кардельге жолдаған алғашқы хатында дауды идеологиялық сипаттама берді. Хатында Сталин Тито мен Кардельді, сондай-ақ Джиласты, Светозар Вукмановичті, Борис Кидричті және Александр Ранковичті Югославиядағы кеңесқарысылық көңіл күйге жауапты «күмәнді марксистер» деп айыптады. Сталин сонымен қатар Югославияның қауіпсіздік, экономика және саяси тағайындау саясатын сынады. Ол әсіресе Югославияның Кеңес Одағынан да революциялық болғаны туралы ұсынысқа наразылық білдірді, Леон Троцкийдің ұстанымдары мен тағдырымен салыстырды. Хаттың мақсаты – адал коммунистерді «күмәнді марксистерді» жоюға шақыру еді. Кеңес өкілдері Жюгович пен бұрынғы өнеркәсіп министрі Андрия Хебрангпен байланыста болды және 1948 жылдың басында Жюговичке Титоны қызметтен шеттетуді тапсырды. Олар Жюгович үшін КПЖ бас хатшысы лауазымын қамтамасыз етуді және Хебрангты премьер-министр етіп тағайындауды жоспарлады. Тито 12 сәуірде КПЖ Орталық Комитетін шақырып, Сталинге жауап хат дайындады. Тито Сталиннің талаптарын жоққа шығарып, оларды жала жапқандық және дұрыс емес ақпарат деп атады. Ол сондай-ақ КПЖ-ның ұлттық тәуелсіздік пен теңдікке қол жеткізген жетістіктерін атап өтті. Жиналыста Жюгович Титоға қарсы шыққан жалғыз адам болды. Ол Югославияны Кеңес Одағының құрамына қосуды жақтады және егер екі елдің арасындағы одақ сақталмаса, елдің халықаралық қатынастардағы болашақ орны қандай болатынын сұрады. Тито Жюгович пен Хебрангқа қарсы шаралар қабылдауға шақырды. Ол Хебрангты айыптап, оның әрекеттері кеңестік тараптың сенімсіздігіне себеп болғанын мәлімдеді. Оның беделін түсіру үшін, Хебрангтың 1942 жылы тұтқында болған кезде хорваттың ультраұлтшыл және фашистік Усташ қозғалысының тыңшысы болғаны және кейін кеңестік тарап оны осы ақпаратпен шантаж жасағаны туралы айыптаулар жасалды. Жюгович пен Хебранг бір апта ішінде ұсталды.

Екінші хат

4 мамырда Сталин КПЖ-ға екінші хат жолдады. Ол Кеңес басшылығының Югославиядағы жағдай туралы қате ақпарат алғанын жоққа шығарды және даудың қағидалық мәселелерге байланысты екенін айтты. Сонымен қатар, Хебрангтың КПЖ-дағы кеңестік агент екенін жоққа шығарды, бірақ Жюговичтің осындай агент екенін растады. Сталин КПЖ-ның жетістіктерінің масштабына күдік келтіріп, әр коммунистік партияның табысы Қызыл Армияның көмегіне байланысты екенін мәлімдеді, яғни КПЖ билікті сақтап қалу үшін кеңес әскерінің болуы қажетті екенін білдірді. Ақырында, ол осы мәселені Коминформ қарауына ұсынды. Жауап ретінде Тито мен Карделж Коминформның төрелігін қабылдамай, Сталинді даудың нәтижесіне ықпал ету үшін басқа коммунистік партияларға лобби жасады деп айыптады.

Үшінші хат және Коминформ қарары

19 мамырда Тито Югославия делегациясын КПЖ мәселесін талқылау үшін Коминформ отырысына шақырды. Бірақ, КПЖ Орталық Комитеті келесі күні шақыруды қабылдамады. Содан кейін Сталин үшінші хатын Тито мен Хебрангқа жолдап, Коминформ алдында КПЖ атынан сөйлемеудің кінәні мойындаумен тең екенін мәлімдеді. 19 маусымда КПЖ екі күннен кейін Бухарестте өтетін Коминформ отырысына ресми шақыру алды. КПЖ жетекшілігі Коминформға ешқандай делегат жібермейтінін хабарлады. Коминформ 28 маусымда КПЖ туралы қаулысын жариялап, қақтығысты ашып көрсетті және КПЖ-ны кеңеске қарсылық, идеологиялық қателіктер, партия ішінде демократияның болмауы және сынды қабылдамаушылық үшін сынады. Сонымен қатар, Коминформ КПЖ-ны ұйымдағы партияларға қарсы тұруда, біртұтас социалистік фронттан бөлінуде, жұмысшылардың халықаралық ынтымағына қиянат жасауда және ұлтшылдық көзқарас ұстануда айыптады. Нәтижесінде, КПЖ Коминформ құрамынан шығарылды. Қаулыда КПЖ-да "салауатты" мүшелер бар екені, олардың адалдығы Тито мен оның басшылығын құлатуға дайындығымен бағаланатыны айтылды. Бұл тек Сталиннің беделі арқасында ғана мүмкін болады деп күтілді. Сталин КПЖ-ның «күмәнді марксистерді» құрбан етіп, оған қайта оралуын күтті.

Салдары

Сталинге қарсы тұру немесе бағыну таңдау алдында Тито біріншісін таңдады, бұл шешімге КПЖ-ның Партизан қозғалысы арқылы құрылған кең және берік әлеуметтік базасы оның қолдауына ие болады деген сенім себеп болуы мүмкін. КПЖ мүшелерінің шамамен 20 пайызы Тито емес, Сталинді қолдаған деп есептеледі. Партия жетекшілігі бұл жағдайды байқады, нәтижесінде Хебранг және Жуович сияқты көзге түсетін тұлғаларды ғана емес, көптеген адамдарды қамтыған кең ауқымды тазарту шаралары жүргізілді. Бұл тазартулар "Информбюро" кезеңі деп аталды, яғни "Коминформ кезеңі". Сталиннің нақты немесе болжамды қолдаушылары "коминформшылар" немесе Коминформның ресми атауы – Коммунистік және жұмысшы партияларының ақпарат бюросы атауының алғашқы екі сөзінен жасалған "ибеовчи" деген жеңілтектеу атпен белгіленді. Мыңдаған адамдар түрмеге қамалды, өлімге кесілді немесе жер аударылды. Ранковичтің мәліметінше, 51 000 адам өлтірілді, тұтқындалды немесе мәжбүрлі еңбекке жіберілді. 1949 жылы Адриатика теңізіндегі Голи-Оток және Свети-Гргур аралдарында ерлер мен әйелдер үшін арнайы түрме лагерлері салынды.

АҚШ-тың Югославияға көмек көрсетуі

Югославия жоспарлы экономикасы Кеңес Одағымен және Шығыс блогымен үздіксіз саудаға тәуелді болғандықтан, ажырасу салдарынан елеулі экономикалық қиындықтарға тап болды. Кеңес Одағымен соғыс қаупінен әскери шығындар жоғары болды – 1952 жылы ұлттық табыстың 21,4 пайызына жетті. АҚШ бұл ажырасуды суық соғыста жеңіске жету мүмкіндігі ретінде қарастырды, бірақ күдікпен қарады, себебі бұл жарылыстың тұрақты болатынына немесе Югославияның сыртқы саясатының өзгеретініне сенімді емес еді. Югославия алғаш рет 1948 жылдың жазында АҚШ-тан көмек сұрады. Желтоқсан айында Тито стратегиялық шикізатты Батысқа жөнелтуге келісті, бұл үшін сауданың көбеюіне уағдаланды. 1949 жылдың ақпанында АҚШ Титоға экономикалық көмек көрсетуге шешім қабылдады. Қарсылығында АҚШ Югославияның ДСЕ-ге (Демократиялық Грек Армиясы) көмектесуін тоқтатуды талап етті, егер Югославияның ішкі жағдайы Титоның беделіне қауіп келтірмейтіндей болса. Ақырында, Мемлекеттік хатшы Дин Ачесон Тито Сталинге қарсы жеңіске жетуі үшін Югославияның бесжылдық жоспары сәтті болуы керек деген пікірде болды. Ачесон сондай-ақ Титоның режиміне қарамастан, Титоны қолдау АҚШ-тың мүддесіне сай екенін мәлімдеді. Американдық көмек Югославияға 1948, 1949 және 1950 жылдардағы жаман егін жинаудың салдарымен күресуге көмектесті, бірақ 1952 жылға дейін экономикалық өсім байқалмады. Тито 1949 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне өту үшін жасаған сәтті әрекетін де АҚШ қолдады, Кеңес Одағы қарсы болғанмен. 1949 жылы АҚШ Югославияға несие берді, 1950 жылы оны арттырды, содан кейін ірі гранттар берді. Югославия бастапқыда АҚШ-тан әскери көмек сұраудан тартынды, себебі бұл кеңестіктерге басқындыққа сылтау береді деп ойлады. Бірақ 1951 жылға қарай Югославия билігі Батыстан әскери көмек болған жағдайда да Кеңес Одағының шабуылы сөзсіз болатынына көз жеткізді. Осыдан кейін Югославия Өзара қорғаныс көмек бағдарламасына қосылды.

Кеңес әрекеттері мен әскери төңкеріс

1948 жылы қақтығыс жария болғанда Сталин Титке қарсы үгіт науқанын бастады. Кеңес Одағының одақтастары Югославиямен шекараларын блокадалады; 7,877 шекаралық инцидент тіркелді. 1953 жылға қарай Кеңес Одағының немесе кеңестік қолдаумен жасалған шабуылдар салдарынан 27 югослав қауіпсіздік қызметкері қаза тапты. Кеңес Одағы Югославиямен арадағы қарым-қатынас үзілгеннен кейін оған қарсы әскери операция жүргізуді жоспарлаған-жоспарламағаны белгісіз. 1956 жылы АҚШ-қа қашқан венгр генерал-майоры Бела Кирали мұндай жоспарлар болғанын мәлімдеді. Кейіннен венгр тарихшысы Ласло Риттер Киралидің бұл тұжырымын жоққа шығарды. Риттер өз пікірін мұндай жоспарларды растайтын бұрынғы кеңестік немесе Варшава шартының мұрағаттық материалдарының болмауына негіздеді, сондай-ақ Кеңес және венгр армиялары Югославия арқылы батыс одақтастарының шабуылын күтіп, югослав күштерінің қолдауымен жоспар құрғанын айтты. Бұл дайындықтардың маңызды бөлігі – Венгрия мен Югославия шекарасында ірі масштабты бекіністер салу болды. Югославиялықтар кеңестік шабуыл ықтимал немесе жақын арада болады деп сенді және осыған сәйкес қорғаныс жоспарларын жасады. 1948 жылғы маусымда өткен Коминформ отырысынан кейін Сталин Чехословакия президенті Клемент Готвальдқа жіберген хатында Сталинның мақсаты Титоны құлатудың орнына Югославияны оқшаулап, оның құлдырауына себепкер болу екенін көрсетті. Титоның беделін түсіру үшін кеңестіктер Болгарияға Югославиямен шекарада Видин, Сливница және Дупница қалаларында үш барлау бекетін құруға көмектесті. Олардың мақсаты Титоға қарсы үгіт материалдарын тарату арналарын құру және Югославиядағы Коминформ жақтастарымен байланыс орнату болды. 1950 жылы Корей соғысының басталуына АҚШ-тың реакциясы Сталиннің араласудан бас тартуына себеп болуы мүмкін. Арадағы қарым-қатынас үзілгеннен кейін Кеңес Одағының қолдауымен Югославияда әскери төңкеріс жасауға бір сәтсіз әрекет жасалды. Оған Бас штаб бастығы генерал-полковник Арсо Йованович, генерал-майор Бранко Петричевич және полковник Владимир Дапчевич басшылық етті. Төңкеріс жолында тоқтатылды, ал шекара күзетшілері Йовановичті Румынияға қашып кетуге тырысқанда Вршац маңында өлтірді. Петричевич Белградта тұтқындалды, ал Дапчевич Венгрия шекарасын кесіп өтуге дайындалып жатқанда тұтқындалды. 1952 жылы Кеңес Одағының Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі Титоны биологиялық қару және "Scavenger" кодовый атымен белгіленген у пайдаланып өлтіруді жоспарлады, бірақ Сталин 1953 жылы қайтыс болды, осы жоспарды іске асыру мүмкін болмады. Шығыс блогы саясатында Югославиямен арадағы қарым-қатынас үзілуі титошылдарды айыптауға және қуғындауға әкелді, бұл Сталиннің блоктағы коммунистік партияларға бақылауын күшейтуге бағытталған шара еді. Нәтижесінде Чехословакия Коммунистік партиясының Бас хатшысы Рудольф Сланский, Венгрияның ішкі және сыртқы істер министрі Ласло Ражк және Болгария Жұмысшы партиясы Орталық комитетінің Бас хатшысы Трайчо Костов сияқты жоғары лауазымды шенеуніктердің көрсетілген сот процестері өтті. Сонымен қатар, Албания мен Болгария Югославиядан бет бұрып, толығымен Кеңес Одағымен жандасты. ДСЕ-нің Югославияға тәуелділігіне қарамастан, КПГ да Коминформның жағына шығып, Югославияның бөлінуін және Македонияның тәуелсіздігін қолдады. 1949 жылдың шілдесінде Югославия грек партизандарына қолдау көрсетуді тоқтатты, соның салдарынан ДСЕ бірден құлдырады.