Кіріспе
Дөңгелектің шина орнатылатын сыртқы бөлігі. Жантайып тұратын бөлігі – дөңгелектің сыртқы шеңберлік дизайнын құрайды, оған автомобильдер сияқты көліктерде шинаның ішкі жиегі бекітіледі. Мысалы, велосипед дөңгелегіндегі жантайып тұратын бөлік – спицалардың сыртқы ұштарына бекітілген үлкен шеңбер болып, шина мен камераны ұстап тұрады. Көлденең қимасы бойынша жантайып тұратын бөліктің ортасы терең, ал шеттері беткей, осылайша шина қаптамасының жиегін қолдайтын "U" тәрізді пішін қалыптасады. Б.з.д. 1 мыңжылдықта, көліктердің ағаш дөңгелектеріне темір жантайып тұратын бөлік орнатылып, олардың қиын беттерде тозуға төзімділігі арттырылды.
The rim is the "outer edge of a wheel, holding the tire". It makes up the outer circular design of the wheel on which the inside edge of the tire is mounted on vehicles such as automobiles. For example, on a bicycle wheel the rim is a large hoop attached to the outer ends of the spokes of the wheel that holds the tire and tube. In cross section, the rim is deep in the center and shallow at the outer edges, thus forming a "U" shape that supports the bead of the tire casing. In the 1st millennium BC, an iron rim was introduced around the wooden wheels of chariots to improve longevity on rough surfaces.
Сипаттамалары
Дизайн Алғашқы пневматикалық велосипедтік шиналар дөңгелектің сыртқы қисық бетіне желім және ауа қысымы арқылы бекітілген қарапайым түтікшелер болған. Шинаны орналастыру беті жеткілікті сенімді болмағандықтан, шиналар кейде дөңгелектен түсіп қалатын. Оның 1882 жылғы патенты қазіргі велосипедтер мен автомобильдерде қолданылатын клинчерлік шиналардың алғашқы нұсқасы болды. Ауыр көліктер мен кейбір жүк көліктерінде дөңгелек осіне бекітілетін негізден тұратын, көп бөліктен құралған, алынып-қойылатын дөңгелек жинағы болуы мүмкін. Оларда бүйірлік сақина немесе бүйірлік және құлып сақинасының үйлесімі болады. Шинаны орнату үшін бұл бөліктер бір жағынан алынып тасталады, ал екінші жағы негізге бекітілген бекітілген фланцқа ие. Жолдан тыс жүру және драг-рейсинг сияқты төмен қысымда қолданылатын жағдайларда, шинаның дөңгелекке жабысуын қамтамасыз ететін, немесе физикалық түрде бекітетін дөңгелек құлыптағышы қолданылады. Бұл шинаның дөңгелектен ажыралып, кенеттен ауасы түсіп қалу қаупін азайтады. Материал Дөңгелектерді жасау үшін әртүрлі металдар қолданылуы мүмкін. Көбінесе қорытпалар (магний және алюминий), магний, алюминий және хром қолданылады. Қосымша қорғаныс үшін кейде тефлон жабыны да қолданылады. Көлік құралының өнімділігі Дөңгелек шинаның орналасқан жері және шинаның пішінін сақтауы болғандықтан, дөңгелектің өлшемдері көлік құралының басқару сипаттамаларына әсер етеді. Мысалы:
Көліктің шина еніне қатысты тым кең дөңгелектер көбірек дірілдеуге және ыңғайсыз жүруге себеп болуы мүмкін, өйткені шинаның бүйірлік қабырғалары нашар жол беттерінде дұрыс иілу үшін жеткіліксіз икемділікке ие. Тым үлкен дөңгелектер шинаның бұрылу кезінде кузовтың немесе аспаның бөліктеріне тиюіне әкелуі мүмкін. Шина еніне қатысты тым тар дөңгелектер нашар басқаруға себеп болуы мүмкін, өйткені шина жылдам бұрылыстарда бүкіліп, жанына қарай бұрылуы мүмкін. Мотоциклдерде тар дөңгелек шина профилін өзгертеді, бұрылыстар кезінде шина тозуын өте кішкентай аймаққа шоғырландырады және тежеу кезінде байланыс аумағын кішірейтеді. Велосипедтерде шинаның ең қолайлы ені дөңгелектің ішкі енінен шамамен 1,8 есеге артық болуы керек. Мысалы, ETRTO 17 мм ішкі ені бар дөңгелекке 35 мм шина немесе дөңгелектің сыртқы енінен 1,5 есе үлкен шина сәйкес келеді. Бұл диапазоннан айтарлықтай ауытқу қауіпсіз, бірақ тар дөңгелекке өте кең шиналар дөңгелекке артық жүктеме түсіріп, шинаның бүйірлік қабырғаларын зақымдауы мүмкін, ал кең дөңгелекке өте тар шиналар қатты жүруге және жоғары қысымды шинаның жарылуына әкелуі мүмкін.
Overly wide rims in relation to the tire width for a particular car may result in more vibration and a less comfortable ride because the sidewalls of the tire have an insufficient curvature to flex properly over rough driving surfaces. Oversized rims may cause the tire to rub on the body or suspension components while turning. Overly narrow rims in relation to the tire width may cause poor handling, as the tire may distort sideways under fast cornering. On motorcycles, a narrow rim will alter the tire profile, concentrating tire wear in a very small area during cornering, with a smaller contact patch during braking. On bicycles, the optimum tire width is about 1.8 times the rim's internal width. An example is a 35 mm tire on a rim with an ETRTO 17 mm internal width, or one and a half times the rim's external width. Considerable variation outside this range is safe, but very wide tires on a narrow rim can overstress the rim and damage the tire sidewalls, whereas very narrow tires on a wide rim give a hard ride and can result in a high pressure tire blowing off.
Өндіріс
Стандартты автомобильдік болат дөңгелектің шеті тікбұрышты металл парақтан жасалады. Металл пластинасы иіліп, цилиндр пішіндес қапшық құрылады, содан кейін қапшықтың екі бос жиегі дәнекерленеді. Кем дегенде бір цилиндрлік ағынмен иіру операциясы жүргізіліп, сыртқы отырыс аймағында қажетті қалыңдық профилі мен осьтік бағытқа шағылысқан қажетті еңіс бұрышы алынады. Содан кейін қаптаманың екі жағында шеттер жасалады, сыртқы отырыс аймағында радиалды ішкі цилиндрлік қабырғасы және дөңгелек отырыстарының стандартты еңістігіне сәйкес бұрышта еңкейтілген радиалды сыртқы қиық конус пішіндес қабырғасы болады. Содан кейін дөңгелек калибрленеді. Цилиндр пішіндес шет құрылымын қолдау үшін металл пластинадан штамптау арқылы диск жасалады. Оның орталық тежегіш және доңғалақ гайкалары үшін тиісті тесіктері болуы керек. Дөңгелек дискісінің радиалды сыртқы беті дөңгелек ішіне сыятын цилиндрлік геометрияға ие. Дөңгелек және дөңгелек дискісі дөңгелектің сыртқы отырысының астына орнатылып, содан кейін дәнекерленеді. Бір бөліктен жасалған дөңгелек және дөңгелек жиынтықтары (суретті қараңыз) құю немесе соғу арқылы алынуы мүмкін.
Мағынасы
Жалпы мағынада немесе метафоралық түрде қолданылғанда, "шет" сөзі кез келген дөңгелек нысанының сыртқы жиегін білдіруі мүмкін. Велосипед дөңгелегінде шет, жинаудың бір бөлігі ғана болып табылады, оны жеке сатып алып, зақымданса немесе шеттік қабырғалары дискілі тежегіштермен тозса ауыстыруға болады. Алайда, автомобильдер туралы әңгімелерде "дөңгелек" және "шет" терминдері көбінесе дұрыс емес синоним ретінде қолданылады, мысалы, әсем дөңгелектерді "шеттер" деп атайды. Бір инженерлік мәтінде: "қорытпа дөңгелектерді көбінесе алюминий шеттер деп қате атап жатады" делінген. Кейбір авторлар "шет" сөзін тек дөңгелектің сыртқы бөлігін білдіру үшін, яғни шина бекітілетін жерді ғана пайдалануға тырысады, дәл сол сияқты кофе кесесінің немесе метеор кратерінің шеті бүкіл нысанды білдірмейді. Ал басқалары "шет" сөзін шина бекітілетін металл бөлігін білдіру үшін қолданады, себебі шет және дөңгелек көбінесе бір металлдан құйылады немесе штампталады, сым дөңгелектер сияқты бөлек болмайды. Сонымен қатар, "дөңгелек" термині шинаны қоса алғанда, бүкіл айналатын жинақты білдіруі мүмкін.
Темір жолды пайдалану
Теміржол саласында, дөңгелектің конустық жүріс беті жиек, дөңгелектің жүріс беті немесе шина деп аталуы мүмкін.
Тарихи дамуы
Автомобильдердің алғашқы доңғалақтары велосипед доңғалақтары сияқты болды, олардың шеттері спицалар арқылы орталық оске бекітілген. Көліктер ауырлаған сайын, темір шеттері бар ағаш доңғалақтар қолданыла бастады. Кейін, осы ағаш доңғалақтардың шеттеріне қатты резеңке шиналар орнатылды. Кейбір ағаш автомобиль доңғалақтарында ағаш доңғалақтың сыртқы шеңберіне болтпен бекітілетін, алынып-қойылатын болат шеттері болды. 1930 жылдарға қарай толығымен металдан жасалған (бір бөліктен немесе бірнеше бөліктен) доңғалақтар кеңінен таралды.