Кіріспе
Каддапа ауданы (ресми түрде: YSR ауданы; бұрынғы: Cuddapah ауданы) – Үндістанның Андхра-Прадеш штатындағы жиырма алты ауданның бірі. 2022 жылғы Андхра-Прадеш аудандарының қайта ұйымдастырылуында аудан шекарасы негізінен Кадапа парламенттік округінің аумағымен шектелді. Бұл Раяласема аймағындағы сегіз ауданның бірі. Кадапа – осы ауданның әкімшілік орталығы. Барит, әк тас, асбест және уран – ауданның маңызды минералды ресурстары. Аудан көптеген діни және тарихи қызығушылық тудыратын орындарға ие. Вонтиметтадағы Кодандарама ғибадатханасы, Пушпагиридегі Ченнакесава ғибадатханасы, Сиддаватам бекінісі және Гандикота шатқалы – танымал жерлердің кейбірі.
Kadapa district (officially: YSR district; formerly: Cuddapah district) is one of the twenty six districts in the Indian state of Andhra Pradesh. In 2022 reorganisation of Andhra Pradesh districts, the district boundary is largely restricted to Kadapa parliamentary constituency area. It is also one of the eight districts in the Rayalaseema region. Kadapa is the administrative headquarters for this district. Barytes, Lime Stone, Asbestos and Uranium are major mineral resources of the district. The district is home to many religious and historic places of interest. Kodandarama Temple at Vontimetta, Chennakesava temple of Pushpagiri, Siddavatam Fort and Gandikota gorge are some of the famous places.
Этимология
Ауданның ескі жазбалары Кадапаның бұрын Гадапа деп аталғанын көрсетеді, ол телугу тілінен аударғанда "кiреберіс" деген мағынаны береді. Девуни Кадападағы үлкен су қоймасы мен Венкатешвара құдайының ғибадатханасы бар ежелгі Кадапа ауылы Тирупати қасиетті орындарына саяхаттайтын көптеген қажылар үшін қолайлы тоқтау орны болды. 2005 жылдың 19 тамызында А. П. үкіметі "Cuddapah" атауын "Кадапа" деп өзгертті. 2010 жылы ол Ю. С. Раджашекхар Редди, Біріккен Андхра Прадештің бұрынғы бас министрінің құрметіне Ю. С. Р. ауданы деп аталды.
Тарих
Бұл аймақ тарихының орта ғасырға дейінгі кезеңінде Маурия империясының, Сатавахана әулетінің, Чола әулетінің, Паллава әулетінің, Пандия әулетінің, Бана мемлекетінің, Раштракута әулетінің, Какатия әулетінің, Виджаянагара империясының, Маратха империясының, Майсур патшалығының және Карнатик сұлтандығының құрамында болды. Кейіннен ол Британдық Шығыс Үндістан компаниясының билігінде болды.
Тарихқа дейінгі дәуір
Қадапа ауданында, мысалы, Жамалламадугу және Қадапаның жанындағы Майлаварам бөгеті ауылының төңірегінде көптеген палеолиттік орындары табылды. Вонтимитта аймағы мегалиттік мәдени ескерткіштермен де белгілі. Кадапа ауданындағы Мудданурға жақын Чинтакунта үңгірлерінде табылған палеолиттік тас суреттері, Бхимбетика тас өнерінен кейін Үндістандағы екінші ірі суреттер тобы болып саналады. Ауданның Джаммаламадгу талугіндегі Майлаварам бөгетінің жанындағы Даппалле ауылында мистикалық бейнелермен тас суреттері де кездеседі. Бұл аймақ Маурья империясы және Сатавахана империясы (Андхралар) билігінде болды. Буддизм Чейеру және Пенна өзендерінің жағалауларында көп жылдар бойы гүлденді. Жайн діні де Қадапа ауданы тарихында маңызды орын алды; Пенна өзенінің жағалауындағы Данавулападу ауылында жерленген жайн ғибадатханасының қалдықтары табылды.
Ортағасырлық тарих
13 ғасырдың екінші жартысында бұл аймақты Амбадева Валур қаласынан басқарды. Оның билігі тұсында жерді кадастрлық іздестіру жүргізілді. Соңынан Какатия патшасы Пратпа Рудра Варангал қаласын астана етіп, ауданды биледі. Сиддаватам мандалындағы Джоти ауылында Пенна өзенінің жағасында Какатиялар тұсында салынған 108 Шива лингасы бар. 1309 жылы Аллауддин Хилжи Пратпа Рудраны жеңіп, аймақты басып алды. 1344 жылы индуист патшалардың одағы мұсылман билігін құлатты. Осының нәтижесінде Виджаянагар империясы құрылды, ол екі ғасыр бойы осы аймақты басқарды. Пенна өзенінің жағасында орналасқан Гандикота бекінісі Виджаянагар армиясының қолбасшылары Пеммасани Найактардың бекінісі болды. Виджаянагар империясы құлағаннан кейін бұл аймақ Құтб шаһылардың билігіне көшті, олар кейін Моғол империясының құрамына кірді. Құтб шаһы билігінің бір бөлігі ретінде Риза Құли Бег, Нек Наам Хан титулымен және оның ұрпақтары белгілі бір дәрежеде тәуелсіздікпен аймақты басқарды. Кейін 1714 жылы Абдул Наби Хан ауданның әкімі болып тағайындалды. 1740 жылы Маратхалар Қурнол мен Кадапаның навабтарын жеңіп, басып алды. 1760 жылы Хайдар Әли Маратхалардан Гуррамконда мен Кадапаны тартып алды. Ол Кадапа ауданына қайын інісі Мир Сахепті тағайындады. Осылайша Мир Сахеп ауданның алғашқы билеушісі атанды. Бұл аймақ Майсур және Шрирангапатнам шарттары бойынша Низамға берілді.
Pratapa rudra ruled the district with Warangal as the capital. Jyothi village located in Siddavatam mandal has 108 Shiva lingas on the bank of the river Penna which are dated to the rule of Kakatiyas. In A. D.1309, Allah ud din Khilji defeated PratapaRudra and took over the region. In 1344, the confederation of Hindu kings overthrew the Muslim rule. This led to the formation of Vijayanagar Empire, who ruled the area for two centuries. Gandikota fort located on the bank of the Penna river was the citadel of Pemmasani Nayaks, commanders of Vijayanagar army. After the fall of Vijayanagar kingdom, this region came under the rule of Qutub shahis, who later became part of Mughal empire. As part of Qutub Shahi rule, Riza Quli Beg under the title of Nek naam Khan and his successors ruled the region with certain degree of autonomy. Later Abdul Nabi Khan was appointed as the governor of the district in the year 1714. The Marathas invaded and defeated the nawabs of Kurnool and Kadapa in 1740. Hyder Ali took over Gurramkonda and Kadapa from Marathas in 1760. He appointed his brother in law Mir Saheb in Kadapa district. Thus Mir Saheb became son first ruler of the district. This region was transferred to Nizam by the treaties of Mysore and Srirangapatnam.
Қазіргі тарих
Хайдарабад низамы оны 1800 жылы британдықтарға өткізді, ал 1808 жылы Кадапа (британдықтар Куддапа деп жазған) және Беллари аудандарын құру үшін бөлінді. Мунро өткізілген аудандардың бас жинаушысы болып тағайындалды. Мунро 80-нен астам Палегардı бағындырып, кіріс жинау жүйесін құрды, арқылы ол қаржыны қамтамасыз етті. Аудандық орталық Сиддаватамда орналасқан, бірақ 1812 жылы Кадапаға көшірілді. 2022 жылдың 4 сәуірінде бұрынғы YSR Kadapa ауданының және басқа аудандардың бөліктерінен Аннамайя ауданы құрылды.
Демография
2011 жылғы санақ бойынша Кадапа ауданының халқы 2 884 524 адамды құрайды. Бұл көрсеткіш Үндістандағы 640 ауданның ішінде 132-ші орынға ие. Ауданның халық тығыздығы көрсетілмеген. 2001-2011 жылдар аралығындағы халық өсімі 10,87% болды. Әр 1000 еркекке 984 әйел шақалды, ал сауаттылық деңгейі 67,88% құрайды.
География
Кадапа ауданы белгілі бір аумақты алып жатыр. Бұл ауданның солтүстігінде Нандиал ауданы, оңтүстігінде Аннамайя ауданы, шығысында СПС Неллор ауданы, батысында Шри Сатья Сай және Анатапур аудандары орналасқан. Ауданның негізгі өзендері – Пенна, Кунду, Читравати, Папагни және Сагилеру. Велликонда, Палаконда, Налламалаи, Ланкамалаи және Ермамалаи – ауданның маңызды тау тізбектері. Кадапа ауданының орман жамылғысы 800 футқа дейінгі биіктікте отындық орман, 800 футтан 2000 футқа дейінгі биіктікте қызыл ағаш және 2000 футтан жоғары биіктікте Shorea Eugenia ағаштарынан тұрады. Ауданның орманды жерлермен жабылған бөлігі 28,49% құрайды.
Фауна
Мадрас лангуры деп те аталатын Бонетті маймыл (Macaca Radiata) көптеп таралған. Налламала, Ланкамала, Палаконда, Сешашалам және Великонда ормандарының ішкі аймақтарында жолбарыс пен пантераны кездестіруге болады. Мангуст, шакал, түлкі, қасқыр, жабайы ит, аю, Малабар белдеуі, кірпіқұйрық, үнді антилопасы, үнді газелі, көк бұқа, самбар, бұғы және жабайы шошқалар да ормандарда кездеседі. Сұр кескіл (Камжу) деп аталатын бөдене, қақ, орман тауығы, көгершін, қара құс және жабайы қаз да осы ауданда көптеп таралған құстардың қатарында.
Топырақ
Ауданда қызыл темірлі және қара топырақтар жиі кездеседі. Құнарлы қара сазды топырақ ауданның 23,7% -ын құрайды.
Минералдар
Барит, әктас және асбест – негізгі минералдар. Напа плиталары, жол құрылыс материалы, құрылыс тастары, мәрмәр де осы ауданда кездеседі. Әктас Йеррагунтлада бар. Ұлттық минералды дамыту корпорациясы Брахманпаллиде асбест, ал Мангампетте барит өндіруде. Кадапа сонымен қатар құрылыс саласында және әсіресе Оңтүстік Үндістанда плиталар жасауға қолданылатын "кадапа тасы" деп аталатын тасымен әйгілі. Туммалапалледе 49 000 тонна уран кенінің бар екені анықталды, ол жергілікті жерде өндіріліп, өңделеді.
Климат
Жазғы маусым наурыз–мамыр айларында болады. Одан кейін маусым–қыркүйек айларында оңтүстік-батыс муссоны басталады. Қазан–қараша айларында солтүстік-шығыс муссонының маусымы жүреді. Желтоқсан–ақпан айлары қыс немесе суық мезгіл. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 572,25 мм. Жауын-шашын көбінесе солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай артады. Қазан айында жауын-шашын ең көп болады.
Әкімшілік бөлімшелер
Аудан 4 кіріс бөліміне бөлінген: Бадвел, Джаммаламадгу, Кадапа және Пуливендула, олар одан әрі барлығы 36 мандалға бөлінеді, олардың әрқайсысын субколлектор басқарады.
Экономика
Ауыл шаруашылығы экономикаға маңызды үлес қосады. Ауданның негізгі егістік дақылдары – күріш, жер жаңғағы, күнбағыс, мақта, бетель жапырақтары, манго, папайя, банан, лимон және тәтті апельсин. 2019-2020 жылғы мәліметтер бойынша, ауданның жалпы егіс алақаны 253 458 гектарды құрайды, оның 114 410 гектары суарылды.
Суландыру
Тунгабадра өзенінің Сункесула бөгетінен басталатын Құрңол-Куддапа каналы (К.С. каналы) аудан арқылы өтіп, өңделетін жерлерге су жеткізеді. Бұл ауданның басты ішу су көзі – Галэру Нагари Сужала Сраванти жобасының каналы. Мылаварамда Пенна өзенінде бір ірі суару жобасы бар. Сонымен қатар, Төменгі Сагилеру жобасы, Жоғарғы Сагилеру жобасы, Брахмамсагар жобасы және Пуливендула тармақ каналы сияқты 4 орташа суару жобасы бар. Олар Брахмамсагар суқоймасы, Мылаварам бөгетінің суқоймасы, Аннамайя жобасының суқоймасы және Гандикота суқоймасын құрайды.
Энергия
Раяласема жылу электр станциясы 1650 МВт қуатымен ең ірі көмірге негізделген электр станциясы болып табылады. Ол Продатур қаласына жақын орналасқан.
Өнеркәсіп саласы
Ауданда 29 ірі және орта масштабты өнеркәсіптік кәсіпорын бар, оларға 10,22,943 крор инвестиция салынған және 19,410 адам жұмыспен қамтылған. Сонымен қатар, 688,59 крор инвестициямен 2335 шағын кәсіпорын бар, оларда 21,294 адам жұмыс істейді. Туммалапалле уран кеніші 2012 жылы кеннен уран өндіру үшін іске қосылды.
Жолдар
Ауданда мемлекеттік тас жолдың және ұлттық тас жолдың бөліктері бар. Ауданда 6174,69 км битумды-бетон жол, 727,03 км цементті-бетон жол және 1458,48 км металл жол бар. 40, 716 және 67 нөмірлі ұлттық тас жолдар аудан арқылы өтеді.
Темір жолдар
Ауданда кең еңісті темір жол желісі бар. 7 ауданды қамтитын 14 темір жол станциясы бар. , , және Гунтакал темір жол бөлімшесіне қарасты ауданның маңызды темір жол станциялары болып табылады.
Әуе қатынастары
Кадапа әуежайы Кадапа қаласының солтүстік-батысында орналасқан шағын әуежай. Кадапа қаласынан 139 км қашықтықта Тирупати әуежайы жақын маңындағы ірі әуежай болып табылады.
Білім
Ауданның 2001 бастауыш мектебі, 468 жоғарғы бастауыш мектебі, 683 орта мектебі, 142 кіші колледж, 48 жоғары оқу орны бар. Сондай-ақ, 120 политехникалық, инженерлік колледждер және мемлекеттік қолдауы бар кәсіптік және арнайы білім беретін колледждер де бар. Ражив Ганди атындағы Медициналық ғылымдар институты (РИМС), бір стоматологиялық колледж, бір гомеопатиялық медициналық колледж, бір ветеринариялық колледж және Ражив білім аңғарындағы Идупулапаядағы Вемпалле елді мекеніндегі бір ІІІТ орталығы да ауданда орналасқан. Пуливендуладағы JNTUA инженерлік колледжі – ауданның мемлекеттік инженерлік колледждерінің бірі. Йоги Вемана университеті жалпы білім беру саласында магистратура курстарын ұсынады. Кадапа қаласындағы К.П. Браун кітапханасы К.П. Браун жинаған қолжазбалар коллекциясымен әйгілі.
Туризм
Сиддаватам (Сидхоут) Кадапа қаласынан 25 км қашықтықта орналасқан және бекінісі мен ғибадатханаларымен әйгілі. Матли махараджалары бұл бекіністі 1303 жылы салған. Хайдер Али 1770 жылы оны қиратқан. Бекініс 30 акр жерді алып жатыр және 17 мұнарадан тұрады. Бұл Шрисайламға апаратын оңтүстік қақпа деп аталады. Атукури Молла 16 ғасырдағы ақын. Ол "Молла Рамаянасын" қарапайым тілмен жазған. Чарльз Филип Браун британдық үкім кезінде Куддапа округінің әкімі болды. Ол телугу тіліне үлкен қызығушылық танытып, көптеген қолжазбаларды жинап, "Вемана" өлеңдерін жариялады. Я. С. Раджашекхар Редди Пуливендулада дүниеге келген. Ол біріктірілген Андхра-Прадеш штатының бас министрі болды. Б. Падманабхам 60 жылдан астам мансабында 400-ден астам фильмде комедиялық актер ретінде ойнады, ол да Пуливендулада туған. Ю. В. Редди, бұрынғы Ұлттық Банк Президенті.