Кіріспе

1910 жылы Е.М. Форстердің романы «Хауардс-энд» – бұл Е.М. Форстердің 1910 жылы алғаш жарияланған, ғасыр басындағы Англиядағы әлеуметтік нормалар, мінез-құлық ережелері және қарым-қатынастар туралы повесть. Көптеген адамдар осы туындыны Форстердің шедеврі деп есептейді. Кітап 1908 жылғы маусымда жоспарланып, келесі жылы жазыла бастады және 1910 жылғы шілдеде аяқталды.

Негізгі идея

Бұл оқиға ХХ ғасырдың басында Англияда өмір сүрген үш отбасының төңірегінде өрбиді: колонияларда байлық жинаған бай капиталистер Вилкокстар; жартылай неміс Шлегел аға-інілері (Маргарет, Хелен және Тибби), олардың мәдени ізденістері Блумсбери тобымен көптеген ортақ белгілерге ие; және төменгі таптан шыққан кедей жас жұбайлар Басттар. Идеалистік, зиялы Шлегел апалы-сіңлілілер күресіп жатқан Басттарға көмектесуге және Вилкокстардың тереңге сіңген әлеуметтік және экономикалық көзқарастарын өзгертуге тырысады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Шлегельдер – зиялы және идеалистік әйелдерден құралған отбасы, Германияда болғанда бай және консервативті Уилкокстер отбасымен дос болған. Хелен Шlegel Уилкокстердің ауылдық үйіне, Ховардс-Эндке келеді, онда Пол Уилкоксқа тұрмысқа сұранып, бірақ асығыс шешіміне өкініп, келісімді бұзады. Концертте Хелен Леонард Басттың қолшатырын қателікпен алып алады және оған оны қайтарып алу үшін әпкесі Маргареттің визиткасын қалдырады. Кейін Уилкокстер Лондонға көшіп, Шлегелдермен көрші болады. Маргарет отбасының анасы Рут Уилкокспен дос болады, ол Ховардс-Эндке терең байланыс сезінеді. Өлім төсегінде Рут үйді Маргаретке қалдырып, хат жазады, бірақ жесір күйеуі Генри мен балалары мұраны жасырып, хатты өртеді. Леонард Баст, жасыраған кеңсе қызметкері, Джеки есімді әйелмен бірге тұрады. Джеки Шлегелдердің үйіне «әйелі» деп іздеп келгенде, Хеленді таң қалдырады. Леонард жағдайды түсіндіреді, ал Шлегелдер Генри Уилкокспен кездеседі, ол Леонардқа компанияның құлдырауына байланысты жұмысынан кетуге кеңес береді. Маргарет пен Генридің достығы махаббатқа айналады, және олар Генридің балаларының қарсылығына қарамастан, Маргареттің Ховардс-Эндке иелік етуінен қорқып, құда болады. Хелен Иви Уилкокстың тойына қатысады, онда Леонард пен Джеки үйленген және қаржылық қиындыққа тап болған. Генри Джекиді бұрынғы сүйіктісі деп таниды және Шлегелдер мен Басттарды өзіне қарсы сөз байласты деп айыптайды. Маргарет бұл жайтқа алаңдап, Генриді кешіреді және олардың қарым-қатынасын сақтап қалуға тырысады. Хелен Генридің Басттарға қатыгездікпен қарауына наразы болып, Леонардпен түнді олардың жағдайын талқылаумен өткізеді. Кейін Хелен ағасы Тиббиге сенім білдіріп, Басттарға қаржылық көмек жіберуге шешім қабылдайды, бірақ Леонард алғашқы чекті қайтарып, одан әрі көмекке бас тартады. Тойдан кейін Маргарет Хеленнің тынышсыз саяхаттары туралы алаңдайды. Олардың Джули тәтесі ауырғанда, Маргарет Хеленнен үйге оралуын сұрайды, бірақ Хелен отбасын көруден бас тартады. Маргарет пен Генри Ховардс-Эндке барып, Хеленді күтпеген жерден таң қалдырып, оның құпия жүктілігін біледі. Маргарет әпкесін қолдап, Генриге оны кешіргендей, оны да кешіруге шақырады, бірақ ол әлі де көнбеді. Леонард келесі күні Ховардс-Эндке келеді, Хеленмен болған қарым-қатынасынан мазасыз болып, оның бар екенін білмейді. Чарльз Уилкокс Леонардқа шабуыл жасап, оны кітап сөресін ұстап алуға мәжбүр етеді, ол құлап, жүрек ауруынан көз жұмады (бұрын анықталмаған). Маргарет Генриден кетуге шешім қабылдайды, бірақ ол Чарльзтің кінәлі екенін және сотталатынын айтады. Чарльз кінәлі деп танылып, түрмеге қамалады. Генри ұяттан қалғандықтан, Руттың тілегін орындауға келіседі және Ховардс-Эндті Маргаретке қалдырады. Сондай-ақ, ол Маргарет қайтыс болғаннан кейін, мүлік Хелен мен Леонардтың ұлына беріледі деп белгілейді. Хелен Ховардс-Эндке оралады, ал отбасы оны және оның ұлын жылы қарсы алады.

Қабылдау

1998 жылы «Modern Library» кітапханасы «Ховардс Энд» романын 20 ғасырдың 100 ең үздік ағылшын тіліндегі романының тізімінде 38-орынға қойды. Роман жарық көрген жылы «Манчестер Гардиан» газетінде жарияланған мақалада оны «жоғары сапалы, әйелдік сезімталдықпен жазылған роман» деп бағалаған. Сыншылар «Ховардс Энд» романын «Англияның жағдайы» романы деп атайды, себебі ол Баст отбасының кедейлікте және осалдықта өмір сүруін, сондай-ақ Эдвард дәуірінде Англияның әлеуметтік және экономикалық құрылымындағы қарқынды өзгерістерді көрсетеді. Уилкокс отбасы «жаңа байлықты» және әлемдік капитализмді, олардың Империялық және Батыс Африка резеңке компаниясына иелігі арқылы, ал неміс Шлегел сестері білімді, әлемдік көзқарастағы «Жаңа әйелді» бейнелейді және әйелдердің сайлау құқығы мәселесін көтереді. Уилкокстер Форстердің балалық шағындағы үйінің қатал жер иелерінен шабыттанған болуы мүмкін, ал Шлегелдер Вирджиния Вульф пен оның қарындасы Ванесса Беллге ұқсас, олар Форстердің либералды және гуманистік Bloomsbury тобындағы әріптестері болған. Романның атауындағы үй, «Ховардс Энд», «тез жоғалып бара жатқан әлемнің сұлулығы мен әдептілігінің мистикалық символы». Кітаптағы басты мәселе – «Англияның әлеуметтік болашағы кімге тиесілі?» деген сұрақ. Ол Лондоннан шалқап жатқан ауылда орналасқан және миссис Рут Уилкокс үшін зор құндылыққа ие, ол Маргарет Шлегелге үйді қалдыруға тырысқанда, мұрагерлік құқығы бойынша еркектерге берілетін мүліктің жалғасуына қауіп тудырады. Романның негізгі ойы – оның эпиграфы, «Тек байланыс жасаңыз», бұл Форстердің «Морис» ромасындағыдай тақырып, онда да әртүрлі топтар арасындағы қарым-қатынастар көрсетілген. Соңында үш отбасы да біршама келісімге келуге мәжбүр болады. Сыншы Барбара Морден былай дейді: «Соңында, романның байланыс үлгісі мен мұрагерлік тақырыбының кілті – тамырынан жұлынып, жерсіз қалған шаруа Леонард Баст. Оның және Хеленнің заңды емес баласы, «Империяның ұлы» емес, табиғаттың баласы, ескі үйдің ортасында жаңадан құрылған отбасында дүниеге келеді және Ховардс Эндті, мүмкін Англияны мұраға алады». Көптеген сыншылар Форстердің жасырын гомосексуализмінің романға тигізген әсерін де бағалаған. Сыншы Вивиан Горник Форстердің роман жазған кездегі романтикалық немесе жыныстық тәжірибесінің болмауы кітапты «қуантқандығын» айтады: «Өзі эмоционалды тәжірибе алуға құмар болмаған, бірақ оны жазуға ұмтылғандықтан, ол өмірдің трагедиясының артында жатқан нәрсені сезетін, бірақ не туралы сөйлейтінін толық білмейтін жазушының зиялы дауысын қабылдайды».

Қарақұмның ұясы

Форстер «Ховардс Эндтің» сипаттамасын 1883 жылдан 1893 жылға дейін өзінің балалық шағындағы үйі болған Гертфордширдегі Рокс Нест ауылында орналасқан үйге негіздеді. Форстердің балалық шағында «Rooksnest» деп аталған үй, романдағыдай, Говард есімді отбасыға тиесілі болды, ал үйдің өзі сол кезде «Ховардс» деп аталды. Романның қосымшасындағы сипаттамасына сәйкес, Рокс Нест Стивендждің сыртында, Уэстон жолындағы фермасы бар шағын елді мекен болды. Үй қазіргі заманғы Ordnance Survey карталарында көрсетілген. Рокс Нест үйінің солтүстік-батысы мен батысындағы аймақ Стивендждегі жалғыз қалған ауыл шаруашылығы жері болып табылады (үйдің шығысындағы аймақ қазір қаланың Сент-Николас ауданынан тұрады). Бұл ландшафт 1960 жылғы 29 желтоқсанда «The Times» газетінде жарияланған, бірқатар әдебиет қайраткерлері қол қойған хатта «Форстер елі» деп аталды. Хат Стивенэйдж даму корпорациясы жасаған екі міндетті сатып алу туралы бұйрыққа жауап ретінде жазылды; онда үйдің айналасындағы 200 акр жерді Лондоннан 30 миль қашықтықтағы соңғы әдемі орын ретінде және «оның «Ховардс Эндтің» Форстер елі болғаны үшін» сақтап қалуға болады деген үміт білдірілді. 1979 жылы, автордың туғанына 100 жыл толуына орай, жергілікті жоспарлаушылар бұл аймақты ресми түрде Форстер елі деп атады, бұл «Форстер елінің достары» атты науқан тобының күш-жігерінен кейін болды. Бұл топ Форстер білген ландшафтті болашақ ұрпақтарға сақтап қалуды мақсат еткен. 1997 жылы Стивендждің депутаты Барбара Фоллетт Санкт-Николас шіркеуінің маңында Форстердің осы аймақпен байланысын көрсететін мүсінді ашты. 2017 жылдың қыркүйек айында Рокс Нест үйі сатылымға қойылды. Уикхэм Плейс, Шлегел әпкелерінің Лондондағы үйі, пәтерлер салу үшін бұзылды; оның нақты әлемде тікелей аналогы болған жоқ. Форстердің осы үй туралы түсінігі Голдсуорти Лоуес Дикинсонның әпкелері тұратын No1 All Souls Place-ке көп қарыз болды.

Театр

Ланс Сивекинг пен Коттреллдің сахналық бейімделуі 1967 жылы гастрольдік сапарда және Лондондағы «Жаңа театрда» Гвен Уотфорд, Джемма Джонс, Майкл Гудлифф, Джойс Кэри және Эндрю Рэй қатысқан актерлік құраммен қойылды. Форстер бұл өндіріске көмектесті. «Мұра» – Мэтью Лопестің екі бөлімді пьесасы, ол Форстердің романынан шабыт алып, оның орнына ЖИТС дағдарысының ең жоғары нүктесінен кейін келген буынды бейнелейді, Нью-Йорктегі жас гей адамның өмірін көрсетеді. Пьеса 2018 жылдың 2 наурызында «Young Vic» театрында алғашқы көрсетілімін берді, содан кейін «Ноэль Ковард» театрының Вест-Эндте қойылды. Бұл қойылым төрт «Оливье» сыйлығын, оның ішінде «Үздік пьеса» сыйлығын жеңіп алды. Пьеса 2019 жылдың қыркүйегінде «Этель Бэрримор» театрында Бродвейде ашылды.

Теледидар

Романның британдық теледидарға бейімделуі 1970 жылы BBC-дің "Play of the Month" сериясында көрсетілді, және Лео Генн, Сара Джейн Гвиллим мен Гленда Джексон осы бейімделуде басты рөлдерді ойнады. 2017 жылдың қараша айында Кеннет Лоннерганның төрт бөлімдік жаңа бейімделуі BBC арнасында көрсетілді. Ол АҚШ телеарнасы Starz-бен бірлесіп жасалған туынды болды.

Фильм

1992 жылы түсірілген фильмде Эмма Томпсон, Ванесса Редгрейв, Хелена Бонэм Картер, Энтони Хопкинс және Сэмюэл Уэст түсті. Фильм 1992 жылы BAFTA сыйлығымен «Үздік фильм» деп танылды және Канн кинофестивалінде 45 жылдық мерекесіне арналған жүлде алды. 65-ші «Оскар» марапаттау салтанатында фильм 1992 жылы шыққан фильмдер арасында үш «Оскар» жеңіп алды: «Үздік әйел ойыншы» номинациясында Эмма Томпсон, «Үздік көркемдік безендіруші» номинациясында Лучиана Ариги және «Бұрын жарық көрген немесе басылған туындыға негізделген үздік сценарий» номинациясында Рут Правер Джабвала. Сонымен қатар, фильм «Үздік фильм» номинациясына ие болды.

Радио

1949 жылы NBC университет театрында Хортон Хиттің қойылымы көрсетілді, онда Альма Лоутон Маргарет Шлегел, Эйлин Эрскин Хелен Шлегел, Том Диллон Генри Уилкокс, Бен Райт Чарльз Уилкокс, Терри Килберн Леонард Баст және Куини Леонард Джеки Баст рөлін сомдады. 2009 жылы Аманда Далтонның екі бөлімді қойылымы BBC Radio 4 арнасында эфирге шықты, Джон Херт баяндамашы болды, Лиза Диллон Маргарет Шлегел, Джилл Кардо Хелен Шлегел, Том Фергюсон Тибби Шлегел, Александра Мати Тәте Джули, Малкольм Рейберн Генри Уилкокс, Энн Рай Рут Уилкокс және Джозеф Клоска Чарльз Уилкокс рөлінде ойнады.

Опера

Аллен Ширердің "Howards End, America" операсы (2016), Клаудия Стивенстің либреттосымен, оқиғаны 1950-ші жылдардағы Бостон қаласына көшіреді. Бұл бейімделу Стивенстің "Ағылшын тілі мен әдебиетінің поляк журналында" жарияланған "Беттен сахнаға: Жаңа опера, Ховардс-Энд, Америка" атты мақаласында талқыланады.