Кіріспе

Курд жазушысы Целадет Эли Бедирхан (26 сәуір 1893 – 15 шілде 1951), сондай-ақ [[Мир (атақ)] деп те белгілі, курд дипломаты, жазушы, тіл білімі маманы, журналист және саяси белсенді. Стамбул университетінің құқық магистрі дәрежесін алып, Мюнхенде білімін аяқтаған, араб, күрд, орыс, неміс, түрік, парсы және француз тілдерін білген. 1923 жылы Кемалистер жаңа республика жариялағанда Түркиядан кетіп қалды. 1927 жылы Бейрутта өткен күрд конференциясында "Хойбун" комитеті құрылды. Ол солтүстік күрд тілінің – Курманжидің қазіргі түрінің грамматикасын жинақтап, жүйелеген тұңғыш қазіргі тіл білімі маманы ретінде танымал, сонымен қатар Курманжи үшін ресми әліпби болып табылатын, ал кейде күрд тілінің басқа диалекттері үшін де қолданылатын латын әліпбиіне негізделген Хавар әліпбиін жасады. Бұрын Курманжи үшін қолданылған араб, кирилл, парсы және армян әліпбилерін ығыстырды.

Өмір

Селадет Бохтан әмірлігінің соңғы әмірі Бедер хан Бегтің және черкес Сенихе ханымның ұлы, Эмин Али Бедер ханның баласы ретінде дүниеге келді. Оның туған жері туралы мәліметтер әртүрлі: күрд деректеріне сәйкес, ол Түркияның Константинополь (қазіргі Стамбул) қаласының шеткі ауданында туған; алайда, «Британника энциклопедиясы» бойынша, ол Сирияда туған. 1906 жылы отбасымен бірге жер аударылғанға дейін Галатасарай жоғары мектебінде оқыды. Отбасысы жер аударылудан оралғаннан кейін, Стамбулдағы Вефа жоғары мектебінде білімін жалғастырды. Бедер хан бауырлары мен британдық дипломаттардың араласуына кемалистер қарсылық көрсетті, соның салдарынан 1921 жылы Селадет Мюнхенге кетіп, Людвиг Максимилиан университетінде оқыды. Үш жыл өткен соң, Xoybûn Агры облысындағы «Арарат Республикасы» деп аталған күрд тәуелсіздік қозғалысына қатысты. Көтеріліс кезінде ол күрдтердің мүддесі үшін британдық немесе советтік тараптан қолдау табуға тырысты. Арарат қозғалысы жеңілгеннен кейін Иранға көшті. Иран шахы Реза Шах Пахлави оны күрд ұлтшыл қозғалысынан алшақтатуға тырысып, консулдық қызмет ұсынды, бірақ ол келіспегендіктен елден қуылды. Содан кейін ол Иракқа көшті, бірақ британдықтар да оның қалуын қаламады, нәтижесінде Бедирхан 1931 жылы Сирияға көшіп, қалған өмірін сүргінде өткізді. Ол және басқа француз инвесторлары бұрын Бохтан әмірлігінің құрамына кірген Сириядағы жерлерді дамытуға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Түркия, Ирак және Ирандағы күрд ұлтшыл қозғалыстары жеңілгеннен кейін, ол күрд мәдени мәселелеріне өзін толық арнады. Өмірінің соңғы жылдарында ауыр экономикалық қиындықтарға тап болды және фермер болып жұмыс істеді. Селадет 1951 жылы Дамаск қаласында жол апатына ұшырап қайтыс болды.

Жұмыс

Сирия мен Ливан француздық мандатында болған кезінде ол күрд тілі үшін латын әліпбиін жасауға күш салды. 1931 жылы ол "Bingehên gramera kurdmancî" атты күрд тілінің грамматикалық оқулығын жариялады. Сириядағы француз билігі оған 1932 жылдың 15 мамырынан бастап күрд бағытталған "Хавар" мәдени журналын шығаруға рұқсат берді. Журнал бастапқыда екі айда бір рет шығып, негізінен күрд тілінде жарық көрді, әр нөмірінде француз тілінде үш немесе төрт беттен тұратын. 1932 жылдан 1935 жылға дейін шыққан алғашқы 23 нөмірі араб және латын әліпбиін қолданып басылса да, оның басты мақсаты солтүстік күрд тіліне (яғни Курманджи) арналған, өзі жасаған латын әліпбиін одан әрі дамыту және тарату болды. 24-ші нөмірінен бастап "Хавар" журналы тек латын әліпбиін пайдаланды. 1941 және 1943 жылдар аралығында журналдың қалған нөмірлері жарық көрді. Ол басқа күрд әдебиеттері мен Бағдадтағы "Гелавей" журналы сияқты басылымдарды да қолдады. 1970 жылы оның күрд грамматикасы туралы кітабының француз тіліне аудармасы Францияда жарық көрді.