Кіріспе

Орхан Вели Каник (14 сәуір 1914 – 14 қараша 1950) – түрік ақыны. Каник Октай Рифат және Мелих Чевдетпен бірге Гарип қозғалысының негізін қалаушылардың бірі. Түрік поэзиясындағы дәстүрлі форманы түбегейлі өзгертуге ұмтылып, ол поэзиялық тілге әдеттегі тілдік бұрыштарды енгізді. Өлеңдерінен басқа, Каник 36 жыл ішінде эсселер, мақалалар және аудармалар сияқты көптеген шығармаларды сығымдап жазды. Орхан Вели жаңа "әдемі талғамды" әкелу үшін ескінің бәрінен бас тартып, буын мен аруз өлеңдерін қолданудан жаңылды. Ол ұйқасты примитивті, ал метафора, теңеу, гипербола сияқты әдеби риторикалық тәсілдерді қажетсіз деп санады. "Барлық дәстүрді, өткен әдебиеттер үйреткеннің бәрін жоюға" бел буған Каник, өзінің поэзиясындағы техникалық мүмкіндіктерді шектесе де, ақын өзі қамтыған тақырыптар мен бейнелер және қолданған сөздікпен жаңа жолдар ашты. Ол қарапайым тілдік құрылымдарды қолдану арқылы поэзиялық тілді күнделікті тілге жақындатты. 1941 жылы оның осы идеяларды бейнелейтін өлеңдері "Гарип" атты поэзия жинағында, достары Октай Рифат пен Мелих Чевдетпен бірлесіп жарияланды, бұл Гарип қозғалысының пайда болуына себеп болды. Бұл қозғалыс, әсіресе 1945–1950 жылдар аралығында, Республика дәуіріндегі түрік поэзиясына зор әсер етті. Гарип поэзиясы түрік поэзиясындағы сынама тасы ретінде, құрылыс және бұзу әсерлері үшін қабылданады. Бастапқыда Каник ерекшеліктерімен көзге түсіп, поэзияға енгізген жаңалықтары үшін қатаң сынға ұшырады және көп айыпталды. Орхан Велидің дәстүрді бұзған туындылары алғашында таңғалу мен алаңдаумен қабылданып, кейін мазақ пен жеккөруге ұшыраса да, олар әрқашан қызығушылық тудырды. Алайда, бұл қызығушылық ақырында ақынды жақсы түсінуге, оған деген сүйіспеншілік пен құрметті арттырды. Саит Фаик Абасиянык Орхан Велидің қоғамдық беделінің осы жағына назар салып, оны "көп зерделенген, кейде мазақталған, кейде құшақталған, содан кейін тағы да бас тартқан, қайтадан мақталған ақын ретінде сипаттады; ол өз өмірінде үлкен атаққа да, жаман даңққа да ие болды". Орхан Вели Гарип кезеңіндегі өлеңдерімен ерекшеленсе де, ол "бір типтегі" поэзия жазудан аулақ болды. Каник өзінің әдеби өмірінде үздіксіз өзін жаңартып, әртүрлі кезеңдерден тұратын поэзияның ұзақ саяхатын іздеді. Октай Рифат бұл туралы былай деді: "Орхан өзінің өте қысқа өмірінде бірнеше француз ақындарының поэзиялық тәжірибесіне тең поэзиялық саяхат жасады. Оның қаламының арқасында түрік поэзиясы еуропалық поэзиямен тікелей қатар тұрды", және "Бірнеше ұрпақ бірінен соң бірі жеткізе алатын өзгерісті ол бірнеше жылдың ішінде аяқтады".

Балалық шағы мен білімі

Орхан Вели Каник 1914 жылғы 14 сәуірде Ялыкой, Бейкоз қаласындағы Ысқақ Аға көшесіндегі 9-шы үйдің Чайыр аллеясында дүниеге келді. Оның әкесі Мехмет Вели – Измирден келген саудагер, Фемми Бейдің ұлы, ал анасы Фатма Нигар – Хажи Ахмет Бейдің Бейкоздық қызы. Халық тіркелімінде оның туған аты Ахмет Орхан деп тіркелген, бірақ Түркияда тегі туралы заң қабылданғанға дейін ол әкесінің есімімен, яғни Орхан Вели деп танылды. Әкесі, Вели Каник, үйленген кезде Императорлық әскери оркестрде кларнетші болған. Түркияда Республика жарияланғаннан кейін оркестр Анкараға көшіп, Президенттік симфониялық оркестр болғанда ол дирижер болады. Осы жаңа лауазымының және Музыка мұғалімдер мектебінде (кейін Анкара мемлекеттік консерваториясы) гармония профессоры болғандықтан, ол 1923-1948 жылдар аралығында Анкарада тұрды. Осы кезеңде Вели Бей Анкара радиосында қызмет етіп, директор болып та жұмыс істеді. Кейін Стамбул консерваториясына ғылыми кеңес мүшесі болып ауысты, сондай-ақ Стамбул радиосында аудиомаманы ретінде жұмыс істеді. Орхан Велидің екі інісі болды: "Ватан" газетінің журналисі Аднан Вели Каник және Ферузан Йоляпан. Ақынның Айше Зеррин есімді кішкентай қарындасы болған, ол Анкарада бір жасында қайтыс болды. Орхан Вели балалық шағын Бейкоз, Бешикташ және Чихангирде өткізді. Ол Акаретлердегі Анафарталар бастауыш мектебінің балабақшасында білім алды. Бір жылдан кейін ол Галатасарай орта мектебіне интернатқа түсті. Жеті жасында ол Халифа Абдулмежиттің Йылдыз сарайында ұйымдастырған жаппай сүндет тойына қатысты. 1925 жылы төртінші сыныпты бітіргеннен кейін Галатасарай орта мектебінен әкесінің тілегімен Анкараға көшіп келді. Сол жерде ол Гази бастауыш мектебінде оқыды. Бір жылдан кейін ол Анкара ұлдар орта мектебіне интернатқа ауысты. Каник бала кезінде бірнеше денсаулық мәселелерімен күресті. Бес жасында ауыр күйік алған, сондықтан ұзақ емдеу қабылдады. Тоғыз жасында қызылшаға, ал он жеті жасында қызыл жегіге шалдықты. Каник әдебиетке деген қызығушылығын бастауыш мектепте оқыған кезінде танытты. Оның бір әңгімесі осы кезде "Çocuk Dünyası" (Балалар әлемі) журналында жарияланды. Ол жетінші сыныпта өмір бойы досы Октай Рифат Хорозкумен танысты. Бірнеше жылдан кейін ол Мелих Цевдет Андаймен қоғамдық орталықтағы студенттік қойылымда дос болады. Каник орта мектептің бірінші курсында Ахмет Хамди Танпинар оның мұғалімі және ертедегі кеңесшісі болды, ол оған кеңес беріп, бағыт-бағдар берді. Ақын орта мектепте оқыған жылдары достары Октай Рифат пен Мелих Севдетпен бірге "Sesimiz" (Біздің дауысымыз) атты журнал шығарды. Осы кезеңде суретші дәстүрлі аруз өлеңдерінің ережелерін және үйлесімділігін үйреніп, бағалай бастады және өзінің алғашқы өлеңдерін жазды. Ол сондай-ақ орта мектепте театрға қызығушылық танытты. Ол бірнеше қойылымдарда ойнады, Рашит Ризаның "Актор Кін" пьесасында, Ахмет Вефик Пашаның Мольердің "Зор Ника" пьесасының ("Некеге мәжбүрлеу") Анкара қоғамдық орталығында Эркюмент Бехзат Лав қойған нұсқасында "Üstad ı Sanî" рөлінде, сондай-ақ Морис Матерлинктің "Монна Ванна" пьесасында "әке" рөлінде ойнады. Каник кейінгі жылдары көптеген пьесаларды түрік тіліне аудара отырып, аудармашы ретінде де театрмен байланысын жалғастырды. Ақын 1932 жылы орта мектепті бітірді. Ол Стамбул университетінің әдебиет факультетінің философия бөліміне түсті. 1933 жылы ол әдебиет факультеті студенттік қауымдастығының президенті болып сайланды. 1935 жылы ол диплом алмастан университетті тастап кетті. Ол колледжді бітіргеннен кейін Галатасарай орта мектебінде мұғалімнің көмекшісі ретінде тағы бір жыл жұмыс істеді.