Кіріспе

Түрік жазушысы және юморист Азиз Несин (; туған Мехмет Нусрет, 20 желтоқсан 1915 – 6 шілде 1995) – түрік жазушысы, юморист және 100-ден астам кітаптың авторы. Түріктердің ресми тегі болмаған дәуірде дүниеге келген ол, 1934 жылғы Тегі туралы заң қабылданғаннан кейін тег таңдауға мәжбүр болды. Оның отбасы "Топалосманұлы" деген лақап атымен белгілі болғанмен, "Топал Осман" атты әулетінің құрметіне "Несин" тегін таңдады. Түрік тілінде "Несин?" сөзі "Несің?" деген мағынаны білдіреді.

Жалған есімдер

Жалпы "Азиз Несин" деген атпен таныс, "Азиз" есімі бастапқыда оның әкесіне қойылған лақап есім болған, ал Несин оны өнердегі псевдоним ретінде пайдаланған. Ол елуден астам псевдониммен шығарма жазды, мысалы, "Ведия Несин" – бірінші әйелінің есімімен жазылған псевдонимді "Едигүн" журналында жарияланған махаббат өлеңдері үшін қолданды.

Өмірбаян

Ол 1917 жылы Осман империясы кезінде Стамбулдың ханзадалық аралдарының бірі – Хейбелиадада дүниеге келген. Бірнеше жыл мансаптық офицер болып қызмет еткеннен кейін, социалистік бағытталған сатирикалық мерзімді басылымдар сериясының редакторы болды. Саяси көзқарастары үшін бірнеше рет түрмеге қамалып, Ұлттық қауіпсіздік қызметі (түрік тілінде МАХ) бақылауында болды. 1946 жылы Несин екі жетекші тұлға – Сабахеттин Әли мен Рифат Илгазбен бірге апталық сатирикалық журнал «Марко Пашаны» шығарды. Бұған дейін Несин «Тан» газетінде жұмыс істеген. Ол 1950-ші жылдары «Форум» журналына материалдарымен танымал болды. Несин қарапайым адамдардың қанауға ұшырағанын және қатыгездікке бейімделгенін айқын көрсетті. Ол бюрократияны сынайтын, жергілікті ерекшеліктер мен жалпыға ортақ шындықтарды үйлестіретін әңгімелерде экономикалық теңсіздіктерді әшкереледі. Азиз Несин Түркия, Италия, Болгария және бұрынғы Кеңес Одағында көптеген марапаттарға ие болды. Оның шығармалары отыздан астам тілге аударылған. Өмірінің соңғы жылдарында ол кітаптарынан түскен табысымен ғана күнкөріс жасаған жалғыз түрік жазушысы болды. 1956 жылдың 6 маусымында «Ақбаба» журналының әріптесі Мерал Челенге үйленді. 1965 жылы Болгарияға барғанда ол ақын Режеп Кюпчумен танысып, оның бірқатар қолжазбаларын Түркияға алып келді. 1972 жылы Каталкада Несин қорын құрды. Несин қорының мақсаты – жыл сайын төрт кедей және мұқтаж балаларды қабылдап, бастауыш мектептен бастап жоғары мектепті, кәсіптік училищені бітіргенше немесе кәсіби мамандық алғанша баспана, білім беру және оқытуды қамтамасыз ету. Азиз Несин Несин қорына Түркияда немесе басқа елдердегі барлық шығармаларының авторлық құқығын, оның ішінде барлық басылған кітаптарын, сахнаға қойылатын пьесаларын, деректі фильмдерге авторлық құқықтарын және радио мен теледидарда орындалған немесе пайдаланылған барлық шығармаларын сыйға берді. Азиз Несин саяси белсенді болды. 1980 жылы Кэнан Эврен басқарған әскери төңкерістен кейін түрік зиялылары қатты қысымға ұшырады. Азиз Несин бірқатар зиялыларды әскери үкіметке қарсы шығуға бастап, «Зиялылардың үндеуін» (Айдындар Дилексеси) жариялады, оған Ялчин Кюкк, Коркут Боратав, Атиф Йилмаз және Мурат Бельге сияқты белгілі тұлғалар қол қойды. Ол Түркия Жазушылар одағының президенті болып екі рет қызмет етті – 1980-1986 жылдары және 1987-1989 жылдары. Сонымен қатар ол исламды сынады. 1990 жылдардың басында ол Салман Рушдидің «Сайтандық аяттар» романын аударуды бастады. Бұл Түркияда күш алып келе жатқан ислами ұйымдарының наразылығын тудырды, олар оны іздеуге тырысты. 1993 жылдың 2 шілдесінде Сивас қаласында өткен, негізінен алеви мәдениет фестиваліне қатысқан кезде, исламистер ұйымдастырған топ фестивальге келгендер орналасқан Мадимак қонақ үйінің төңірегіне жиналды. Бірнеше сағат қоршаудан кейін, шабуылдаушылар қонақ үйді өртеп жіберді. Өрт қонақ үйдің бірнеше төменгі қабаттарын жалмап алғаннан кейін өрт сөндірушілер жақындап, Азиз Несин мен қонақтардың көпшілігі қашып үлкерді. Алайда 37 адам қаза тапты. Бұл оқиға, Сивас қырғыны ретінде белгілі, цензура ретінде қарастырылды және сол кезде Түркияда адам құқықтары бұзылған деп есептелді. Бұл оқиға фундаменталистік мұсылмандар мен оларды қарсы көретіндер арасындағы араздықты күшейтті. Ол өмірінің соңғы жылдарын діни фундаментализммен күреске арнады. Азиз Несин 1995 жылдың 11 шілдесінде Измирдің Чешме қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның денесі, өсиеті бойынша, ешқандай рәсімсіз Несин қорына тиесілі жерге, белгісіз жерге жерленді.

Ағылшын тіліндегі әдебиеттер

Несиннің бірнеше туындылары ағылшын тіліне аударылып жарияланды.

Жолдан шығыңдар!

Жолдан шығыңдар! Социализм келеді! (Түрікше атауы: Sosyalizm Geliyor Savulun!) – түрік жазушысы Азиз Несиннің 2001 жылы Milet Books баспасынан жарық көрген қысқа әңгімелер жинағынан таңдалып алынған үш әңгіме. Кітап түрік тіліндегі түпнұсқасымен және Дамиан Крофттың ағылшын тіліне аудармасымен бірге жарияланған, «Түрік-ағылшын қысқа әңгімелер жинағы» сериясының бөлігі. Баспагерлер былай деп мәлімдейді: «Осы көңілді әрі қызықты әңгімелерде, көрнекті Азиз Несин өзінің ерекше өткір, сатирикалық юморын өзгеріп жатқан идеологияларға, бюрократияға және кімнің шынымен (ақыл-есі дұрыс емес) екеніне – түрмеде отырғандарға ба әлде сырттағыларға – бағыштайды». "Write Away" журналындағы рецензияда: «Бұл – біздің заманымыздың ойға қосыларлық теңдеулері», «бюрократия, саяси идеология және жеңілтекшіліктің бетін ашады» және «оқырманды күлдіріп, ойландыруға тиіс» делінген.