Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1884–85 жылдарғы Судандағы Махдистердің қоршауы, 2023 жылғы шайқас
1884–85 Mahdist siege in Sudan
the 2023 battle
Хартум қоршауы (Хартум шайқасы немесе Хартумның құлауы деп те аталады) 1884 жылдың 13 наурызынан 1885 жылдың 26 қаңтарына дейін болды. Судандық Махди күштері Хартум қаласын египеттік гарнизонынан басып алып, Суданның барлық аймағын бақылауына алды. Египет 1820 жылы Суданды жаулап алған, бірақ 1882 жылы британдық үстемдікке түсті. 1881 жылы Суданда Махди соғысы басталды, оның жетекшісі Мұхаммед Ахмед, өзін Махди деп жариялады. Египет армиясы көтерілісті басуға күш жеткізбеді, бірнеше шайқаста жеңіліп, гарнизондарына қайта шегінді. Британдықтар аймаққа әскери күш жіберуден бас тартып, Чарльз Джордж Гордонды Суданның генерал-губернаторы етіп тағайындады және Хартум мен басқа гарнизондарды эвакуациялауға бұйрық берді. Гордон 1884 жылдың ақпан айында Хартумға келді, онда басқа гарнизондарға жету мүмкін емес екенін анықтады, өйткені олар бұрыннан қоршауда болған. Бірден эвакуациялаудың орнына Гордон қаланы нығайтуға кірісті, бірақ жергілікті тайпалар Махдиге қолдау көрсеткеннен кейін қала толық оқшауланды. Хартумда шамамен 7000 египеттік әскер және 27000 (көбінесе судандықтар) азаматтық тұрғын 30000 Махди жауынгерлерімен қоршалды, қоршау соңына қарай бұл көрсеткіш 50000-ға жетті. Қоршаудан қашып шығуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Азық-түлік қоры таусыла бастады; олар алты айға жетеді деп есептелген, бірақ қоршау он айға созылды, сондықтан гарнизон мен азаматтық халық аштыққа ұшырады. Ұзақ уақыт бойы халықтың қысымынан кейін британ үкіметі қоршауды жеңілдету үшін әскер жіберуге мәжбүр болды. Көмекші колонна жақындағанда, Махдистер Хартумға түнгі шабуыл жасады. Олар қорғанысты бұзып, Гордонды қоса алғанда, барлық гарнизонды өлтірді. Тағы 4000 ер адам өлтірілді, ал көптеген әйелдер мен балалар құлдарға айналдырылды. Көмекші экспедиция екі күннен кейін келді, бірақ тым кеш болғанын түсініп, Суданнан шегінді. Содан кейін Махди Суданда он төрт жыл бойы сақталған Махдия атты діни мемлекет құрды.
The siege of Khartoum (also known as the battle of Khartoum or fall of Khartoum) took place from 13 March 1884 to 26 January 1885. Sudanese Mahdist forces captured the city of Khartoum from its Egyptian garrison, thereby gaining control over the whole of Sudan. Egypt had conquered Sudan in 1820, but had itself come under British domination in 1882. In 1881, the Mahdist War began in Sudan, led by Muhammad Ahmad who claimed to be the Mahdi. The Egyptian Army was unable to suppress the revolt, being defeated in several battles and retreating to their garrisons. The British refused to send a military force to the area, instead appointing Charles George Gordon as Governor General of Sudan, with orders to evacuate Khartoum and the other garrisons. Gordon arrived in Khartoum in February 1884, where he found it impossible to reach the other garrisons which were already besieged. Rather than evacuating immediately, Gordon began to fortify the city, which was cut off when the local tribes switched their support to the Mahdi. Approximately 7,000 Egyptian troops and 27,000 (mostly Sudanese) civilians were besieged in Khartoum by 30,000 Mahdist warriors, rising to 50,000 by the end of the siege. Attempts by the defenders to break out of the city failed. Food supplies began to run out; they had been expected to last six months, but the siege went on for ten, so the garrison and civilian population began to starve. After months of public pressure, the British government reluctantly agreed to send troops to relieve the siege. With the relief column approaching, the Mahdists launched a night assault on Khartoum. They broke through the defences and killed the entire garrison, including Gordon. A further 4,000 male civilians were killed, while many women and children were enslaved. The relief expedition arrived two days later; realising they were too late, they withdrew from Sudan. The Mahdi then founded a religious state in Sudan, the Mahdiyah, which would last for fourteen years.
Стратегиялық жағдай
Мысыр хадиметі Осман империясының вассалдық мемлекеті болды, бірақ 1882 жылғы ағылшын-мысыр соғысы кезінде британдық әскери оккупацияға түсті, осылайша ол іс жүзінде британдық протекторатына айналды. Мысыр көбінесе Хедив басшылығымен өзін-өзі басқаруға қалдырылды, алайда оның қаржысы 1870 жылдары басталған екіталай бақылау жүйесінде қалды. Британдықтар Суданды Мысырдың иелігіндегі ішкі мәселе деп қарады. Суданда 1881 жылы Мұхаммед Ахмед өзін хадис кітаптарында болжамдалған ислам құтқарушысы – Махди деп жариялағанда көтеріліс басталды. Бұл Махдилік көтерілісті Судан халқының көп бөлігі діни себептермен және Мысырдан тәуелсіздік алу ниетімен қолдады. Мысыр армиясы көтерілісті басуға тырысты, бірақ 1883 жылғы қарашада Эль-Обейд шайқасында Махдистерден жеңіліске ұшырады. Махдидің әскерлері мысырлықтардың қару-жарағын тартып алып, Суданның ірі аймақтарын, соның ішінде Дарфур және Кордофанды басып алды. Дегенмен, Мысыр Суданда, оның ішінде Хартумда бірнеше мықты гарнизонды сақтап тұрды.
The Khedivate of Egypt was nominally a vassal state of the Ottoman Empire, but came under British military occupation during the 1882 Anglo Egyptian War, making it a de facto British protectorate. Egypt was mostly left to govern itself under the Khedive, though its finances remained under a system of dual control that had begun in the 1870s. The British regarded Egypt's possession of Sudan as a domestic matter. A revolt had begun in Sudan in 1881, when Muhammad Ahmad claimed to be the mahdi – the redeemer of Islam prophesied in the hadith scriptures. This Mahdist revolt was supported by many in Sudan, both for religious reasons and due to a desire for independence from Egypt. The Egyptian Army attempted to suppress the revolt, but were defeated by the Mahdists in November 1883 at the Battle of El Obeid. The Mahdi's forces captured the Egyptians' equipment and overran large parts of Sudan, including Darfur and Kordofan. However Egypt still maintained several strong garrisons in Sudan, including at Khartoum.
Гордонның тағайындалуы
Ель-Обейдтегі египеттің жеңілісі Махди көтерілісіне британдық үкімет пен қоғамның назарын аударды. Британ премьер-министрі Уильям Гладстон және оның соғыс министрі лорд Хартингтон британдық әскердің Суданға араласуын қаламады. Егер Мысыр соғысқа өзі қатысса, олардың алаңдауы бойынша, соғыс шығындары Мысырдың Ұлыбританияға (және Францияға) бар көп қарыздарының үстеме пайыздарын төлеуіне кедергі келтіруі мүмкін еді. Британдықтар Мысыр үкіметіне Судандағы барлық гарнизондарын эвакуациялауға қысым жасады, осылайша оны Махдистерге тастап кетті. Британ әскери сардары генерал-майор Чарльз Джордж Гордон, Суданның бұрынғы генерал-губернаторы (1876–1879) осы лауазымға қайта тағайындалды және эвакуацияны жүргізуге бұйрық берілді. Гордонның Суданға қатысты көзқарасы Гладстонның көзқарасынан түбірлі айырмашылықтарға ие болды: Гордон Махдидің көтерілісі бүкіл Суданды бақылауға алғанға дейін тоқтатылуы керек деп санады. Махди бүкіл ислам әлеміне билік жүргізетінін жариялады, бұл Гордонды оның көтерілісі Суданды бақылаумен ғана шектелмейтініне, сонымен қатар Мысырды және одан да кеңірек аймақты жаулап алуға тырысатынына сендірді. Гордон сонымен қатар мысырлық армияның нашарлығына алаңдады, ол судандықтардан бірнеше рет жеңіліске ұшыраған еді. Гордон Судандағы империалистік жазушы Сэр Сэмюэл Бейкер және 1882 жылғы соғыста британдық күштерге басшылық еткен Сэр Гарнет Вулсли сияқты, анағұрлым агрессивті саясатты қолдады. Гордон 1884 жылдың қаңтарында «Таймс» газетінде Судан туралы өз пікірлерін жариялады. Осыған қарамастан, Гордонға Суданды эвакуациялауға бұйрық берілді, ол оған келісті. Оған 100 000 фунт стерлинг несие ретінде берілді және британдық және египеттік билік орындары оған «күштерінің шегінде барлық қолдау мен ынтымақтастықты» уәделеді. Картумға көмекшісі полковник Джон Стюартпен бірге жол тартқан Гордон Суданның Бербер қаласында тоқтады және ру басшыларының жиналысына сөз сөйледі. Ол Мысыр үкіметінің Суданнан әскерін шығарып алуды жоспарлап отырғанын ашып айту арқылы үлкен қателік жасады. Бұл жаңалық руларды алаңдатып, олардың адалдығын күдікке түсірді.
The Egyptian defeat at El Obeid brought the Mahdi Revolt to the attention of the British government and public. The British Prime Minister, William Gladstone, and his War Secretary, Lord Hartington, did not want British troops to become involved in Sudan. If Egypt fought the war itself, they were concerned that the expense would prevent Egypt from paying the interest on its extensive debts to Britain (and France). The British put pressure on the Egyptian government to evacuate all their garrisons in Sudan, abandoning it to the Mahdists. The British soldier Major General Charles George Gordon, a former Governor General of Sudan (1876–1879), was re appointed to that post, with orders to conduct the evacuation. Gordon's views on Sudan were radically different from Gladstone's: Gordon felt that the Mahdi's rebellion had to be defeated before it gained control of the whole of Sudan. The Mahdi claimed dominion over the entire Islamic world, which led Gordon to believe that the revolt would not end with control of Sudan, but would attempt to conquer Egypt and perhaps the wider region. Gordon was also concerned by the fragility of the Egyptian army, which had suffered several defeats by the Sudanese. Gordon favoured a more aggressive policy in Sudan, as did the imperialist author Sir Samuel Baker and Sir Garnet Wolseley, who had commanded British forces in the 1882 war. Gordon published his views on Sudan in The Times in January 1884. Despite this, Gordon was commanded to evacuate Sudan, which he agreed to do. He was given funds of £100,000 in credit and was promised "all support and cooperation in their power" by the British and Egyptian authorities. On his way to Khartoum with his assistant, Colonel John Stewart, Gordon stopped in the town of Berber, Sudan to address an assembly of tribal chiefs. There he made a major mistake, by revealing that the Egyptian government planned to withdraw their troops from Sudan. The tribesmen became worried by this news, which caused their loyalty to waver.
Гордонның дайындықтары
Гордон 1884 жылдың 18 ақпанында Хартумға келді, қаланың 7000 мысырлық әскер және 27000 азаматтан тұратын гарнизонмен қауіпсіз басып алынғанын анықтады. Дегенмен, Сеннар, Токар және Синкаттағы үш кіші гарнизон Махдистердің қоршауында болды. Хартумды дереу эвакуациялаудың орнына Гордон басқа гарнизондарды құтқару ниетін білдірді және Суданды басқаруға кірісті. Оның алғашқы қадамдары – бес жыл бұрынғы губернаторлық қызметінен кейін мысырлықтар енгізген бірнеше саясатты кері қайтару болды: негізсіз тұтқындаулар тоқтатылды, азаптаулар мен оған қатысты құралдар жойылды, салықтар алынып тасталды. Халықтың қолдауын алу үшін Гордон Суданда құлдықты қайта заңдастырды, бұрынғы мерзімінде оны жоюға тырысқанына қарамастан. Бұл шешім Хартумда қолдау тапты, бірақ Ұлыбританияда дау тудырды. Хартумның қорғанысын күшейтуге тырысқан Гордон күш-жабдықты алуға ұмтылды. Ол номиналды билеуші Осман империясынан түрік сарбаздарының полкін сұрады, бірақ өтініші қабылданбады. Содан кейін ол британдықтардан мұсылмандық үнді әскерлерінің бөлімін, кейін 200 британдық сарбазды сұрады. Глэдстон кабинеті бұл өтініштерді де қабылдамады, себебі олар эвакуацияға бейімділік танытып, Суданға әскери араласудан бас тартты. Гордон үкімет саясатына наразылық білдіре бастады, Каирдегі британдық кеңсеге жіберген телеграммалары одан ары қаталдады. Ол Хартумдағы гарнизонды құтқаруға және судандықтарды қорғауға моральдық міндеттілігі бар екенін мәлімдеді; бұл эвакуацияны кейінге қалдыру (немесе одан толығымен қашу) үшін жасалған әрекет пе, жоқ па, белгісіз. 8 сәуірде ол: «Мен сіздерді гарнизонды тастап кетудің өшпес ыдырауымен қалдырамын» деп жазды және мұндай әрекеттің «адамдықсыздықтың шегі» болатынын қосты. Жеке хабаршылар арқылы байланыс толығымен үзілмеді, бірақ бұл Хартумды қоршаудың басталуын білдірді. Қала тек өзінің азық-түлік қорына сенуге тиіс болды, оның бес-алты айға жететіні күтілді. Осы кезде Хартумды және басқа гарнизондарды қоршап тұрған біріктірілген күштердің саны 30 000-нан асты. Сәуірден бастап Хартуммен байланыс үзілді. Әскерлерге жалақы төлеуге немесе азық-түлік саудасын жеңілдетуге ақша болмағандықтан, Гордон өзінің кредитін пайдаланып, қоршау ақшасының бір түрі – уәделік вексельдер сериясын шығарды. Каирмен байланыс курьерлер арқылы сақталды, олар сапарға бірнеше күн жұмсады. Гордон Махдимен де байланысқа түсті, бірақ ол бейбіт эвакуациялау туралы келіссөздерге келіспеді. Қоршау ұзаққа созылған сайын азық-түлік қоры азайды, гарнизон мен азаматтық халық арасында аштық басталды. Қыркүйек айында Хартумдағы қоршаудағы күштер Сеннардағы гарнизонға жетуге тырысты; экспедиция қоршау шебінен шықты, бірақ Аль-Айлафухта Махдистермен жеңіліске ұшырады, 800 гарнизондық әскер қаза тапты. Нил арқылы Каирге пароходты жіберудің тағы бір әрекеті сәтсіз аяқталды; барлық жолаушылар, соның ішінде полковник Стюарт қаза тапты. Стюарт Гордоннан келген хаттарды алып жүрген, олар қолға түсіп, Хартумдағы жағдайдың нашарлап бара жатқанын көрсетті. Айдың соңында Махди өзінің әскерінің көп бөлігін Хартумға, шеттегі гарнизондардан алысқа көшірді, бұл қала маңындағы әскер санын екі еседен астамға арттырды. 1884 жылдың 10 қыркүйегінде Хартумдағы азаматтық халықтың саны шамамен 34 000 адамды құрады.
Gordon arrived at Khartoum on 18 February 1884, finding it was safely occupied by a garrison of 7,000 Egyptian troops and 27,000 civilians. However three smaller garrisons, at Sennar, Tokar and Sinkat, were under siege by the Mahdists. Rather than evacuating Khartoum immediately, Gordon declared his intention to extricate the other garrisons, and set about administering Sudan. His first actions were to reverse several policies introduced by the Egyptians since he had last been Governor General five years earlier: arbitrary imprisonments were cancelled, torture was halted and its instruments were destroyed, and taxes were remitted. To enlist the support of the population, Gordon re legalised slavery in Sudan, despite having (unsuccessfully) attempted to abolish it in his previous term. This decision was popular in Khartoum, but caused controversy in Britain. Seeking to bolster Khartoum's defences, Gordon then attempted to secure reinforcements. He requested a regiment of Turkish soldiers from the Ottomans, who were still the nominal overlords, which was rebuffed. He then asked the British for a unit of Muslim Indian troops, and later for 200 native British soldiers. These were also refused by the Gladstone cabinet, which was still intent upon evacuation and adamant they would make no military intervention in Sudan. Gordon began to resent the government's policy, and his telegrams to the British office in Cairo became more bitter. He declared himself honour bound to rescue the garrisons and defend the Sudanese in Khartoum; it is unclear whether this was a deliberate attempt to delay the evacuation (or avoid it entirely). On 8 April he wrote: "I leave you with the indelible disgrace of abandoning the garrisons" and added that such a course would be "the climax of meanness". Communications were not entirely halted, as individual messengers could still get through, but this effectively began the siege of Khartoum. The city could rely only on its own food stores, which were expected to last five or six months. By this time, the combined forces besieging Khartoum and the other garrisons were over 30,000 men. From April onwards, Khartoum was cut off. With no supply of money to pay the troops or facilitate trade of food, Gordon used his credit to issue a series of promissory notes, a form of siege money. Communication with Cairo was maintained through couriers, who took several days to make the trip. Gordon also contacted the Mahdi, who rejected his attempts to negotiate a peaceful evacuation. As the siege dragged on, food stores dwindled and starvation began to set in, for both the garrison and the civilian population. In September, the besieged forces in Khartoum made an attempt to reach the garrison at Sennar; the expedition made it out of the siege lines but was defeated by the Mahdists at Al Aylafuh, with the loss of 800 garrison troops. A separate attempt to send a steamboat along the Nile to Cairo also failed; all the passengers were killed, including Colonel Stewart. Stewart had been carrying letters from Gordon, which were captured and revealed the worsening situation inside Khartoum. By the end of the month, the Mahdi moved most of his army to Khartoum, away from the outlying garrisons, more than doubling the number around the city. On 10 September 1884, the civilian population inside Khartoum was about 34,000.
Көмек экспедициясы
Гордонның қиын жағдайы британдық баспасөзде үлкен алаңдаушылық тудырды, тіпті королева Виктория оның ісіне араласты. Үкімет Гордонға қажет болса, жалғыз Қайырға оралуға бұйрық берді, бірақ ол қаланы тастамайтынын айтып бас тартты. 1884 жылдың шілдесінде Гладстон Хартумды құтқару үшін экспедиция жіберуге келісті. Сер Гарнет Вулсли басқаратын 8000 британдық әскерден құралған құтқару күшін ұйымдастыруға бірнеше ай кетті. Әскерлерді Хартумға жеткізу үшін Нил өзенімен қайықпен тасымалдау қажет болды. Қайықтарды жүргізу үшін Канададан келген теңізшілер, негізінен француз канадалықтары және жергілікті ағаш өңдеушілер шақырылды. Олар 1885 жылдың қаңтарына дейін Суданға кірмеді. Сол кезде Хартумдағы жағдай өте ауыр болды. Азық-түлік алты айға жетеді деп есептелген еді, бірақ қоршау он айға созылды. Көрсеткіштер азайып, көптеген тұрғындар аштықтан қайтыс болды, ал қорғаушылардың рухы құлдырады. Хартумдағы аяусыз жағдай туралы хабардар болған Вулсли күштерін бөлуге мәжбүр болды. Басты күш өзен арқылы Әбу Хамедке қарай жылжуды жалғастырса, Шөл колоннасы Кортиден, Баюда шөлі арқылы Меттемаға шабуылдайтын, онда Гордонның оларды күтіп тұрған бу кемелерімен қосылатын еді. Меттемаға қарай жылжу барысында 17 қаңтарда Шөл колоннасына Әбу Клеа шайқасында шабуыл жасалды. Махдистер жаяу әскерлердің тікбұрышын бұзуға қол жеткізсе де, британдық әскерлер өзін жинап алып, шабуылды тойтарды. Екі күннен кейін Абу-Кру шайқасында құтқару күшіне тағы да шабуыл жасалды, бірақ олар махдистерді ығыстыра алды. Махди британдықтардың алға жылғанын сезіп, олар келмей тұрып Хартумға шабуыл жасауға шешім қабылдады.
Gordon's plight excited great concern in the British press, and even Queen Victoria intervened on his behalf. The government ordered Gordon to return to Cairo, alone if necessary, but he refused, saying he would not abandon the city. In July 1884, Gladstone reluctantly agreed to send an expedition to relieve Khartoum. The relief force, 8,000 British troops led by Sir Garnet Wolseley, took several months to organise. The troops had to be carried on boats up the Nile to reach Khartoum. Navigators from Canada, mainly French Canadian and Indigenous woodworkers, were brought in to operate the boats. They did not enter Sudan until January 1885. By then the situation in Khartoum had become desperate. Food supplies had been expected to last six months, but the siege had gone on for ten months. With supplies running low, many inhabitants died of hunger, and the defenders' morale plummeted. Informed of the dire situation in Khartoum, Wolseley was forced to divide his forces. While the main body would continue to advance by river to Abu Hamed, the Desert Column would strike from Korti, across the Bayuda Desert to Mettema where they would link with Gordon's steamboats awaiting them. As they advanced toward Mettema, the Desert Column was attacked at the Battle of Abu Klea on 17 January. Although the Mahdists managed to break their infantry square, the British troops recovered and repelled the attack. Two days later, the relief force was attacked again at the Battle of Abu Kru but were able to drive off the Mahdists. The Mahdi, aware of the British advance, decided to assault Khartoum before they could arrive.
Хартумның құлауы
25-26 қаңтар түнінде шамамен 50 000 махдист түн ортасына дейін жетпей шабуыл жасады. Махдистер Нил өзенінің маусымдық деңгейінің төмендеуін пайдаланып, өзенді жаяу өтіп, қала қабырғасына шабуылдады. Соңғы шабуылдың толық мәліметтері белгісіз, бірақ айтылуынша, таңғы сағат 3:30-ға қарай махдистер қала қабырғасын Нил өзенімен жанасатын жерде бұзып өтіп кеткен. Осы уақытта әл-Нұжми бастаған басқа күш Гордонның әскері орнатқан миналар мен тікенді сым тосқауылдарына қарамастан, Массаламие қақпасын қиратты. Аштықтан әлсіреген және рухы құлаған қорғаушы гарнизон тек ұсақ-түйек қарсылық көрсетті. Бірнеше сағаттың ішінде гарнизонның барлық әскері, сондай-ақ қаланың 4000 еркек тұрғыны қаза тапты. Көптеген әйелдер мен балалар жеңіске жеткен махдистер тарапынан құлдыққа түсірілді. Гордон қалай өлтірілгені туралы әртүрлі мәліметтер бар. Бір дерек бойынша, махдистер губернатордың сарайына енген кезде Гордон толық әскери киіммен сыртқа шығып, күресуден бас тартты; содан кейін ол Махдидің Гордонды тірі ұстау бұйрығына қарамастан, найзамен қаза тапты. Тағы бір дерек бойынша, махдистер Гордонды қаладағы бейтарап австриялық консулдығына жетуге тырысқанда танып, көшеде атып өлтірді. Оның өлімі туралы ең толық мәліметті оның қызметшісі Халель Ага Орфали 1898 жылы (13 жыл өткен соң) британдықтарға берген куәлігінде айтты. Орфалидің сөзіне қарағанда, Гордон сарайдың батыс жағының бірінші қабаттан жерге түсетін баспалдақта соғысып қаза тапқан. Гордон сол жауырынына тиген найзадан ауыр жарақат алды, бірақ Орфалидің қасында болып, шайқасуын жалғастырды. Орфали былай деді:
On the night of 25–26 January an estimated 50,000 Mahdists attacked the city wall just before midnight. The Mahdists took advantage of the seasonally low level of the Nile, which allowed them to ford the river on foot. The details of the final assault are unclear, but hearsay accounts were that by 3:30 am, the Mahdists had outflanked the city wall where it met the Nile. Meanwhile, another force, led by Al Nujumi, broke down the Massalamieh Gate, despite taking casualties from the land mines and barbed wire obstacles laid out by Gordon's men. The defending garrison, weakened by starvation and low morale, offered only patchy resistance. Within a few hours, the entire garrison was killed, as were 4,000 of the town's male inhabitants. Many women and children were enslaved by the victorious Mahdists. Accounts differ as to how Gordon was killed. According to one version, when Mahdist warriors broke into the governor's palace, Gordon came outside in full uniform and disdained to fight; he was then killed with a spear, despite orders from the Mahdi to capture Gordon alive. In another version, Gordon was recognised by Mahdists while attempting to reach the neutral Austrian consulate in the city, who shot him dead in the street. The most detailed account of his death was given by his servant Khaleel Aga Orphali, when debriefed by the British in 1898 (13 years later). According to Orphali, Gordon died fighting on the stairs leading from the first to the ground floor of the west wing of the palace. Gordon was seriously wounded by a spear that hit him in the left shoulder, but continued fighting with Orphali beside him. Orphali stated that:
Дегенмен, Гордонның басы Махди штаб-пәтеріне, Хартумның қарсы жағындағы Ақ Нілдегі Омдурманға жеткізілді. Ол жерде Гордонның Судандағы алғашқы қызмет кезінде оныңмен жұмыс істеген және Махдидің тұтқыны болған Рудольф Карл фон Слатинге көрсетілді, ол оның Гордонға тиесілі екенін растады. Содан кейін басы Махдиге әкелінді. Кейбір деректерге сәйкес, Гордонның денесінің қалған бөлігі Нил өзеніне тасталды.
However he died, Gordon's head was taken to the Mahdi's headquarters at Omdurman (opposite Khartoum on the other side of the White Nile). There it was shown to Rudolf Carl von Slatin, a prisoner of the Mahdi who had worked for Gordon during his first term in Sudan, who verified it was Gordon's. The head was then brought to the Mahdi. According to some sources, the rest of Gordon's body was dumped in the Nile.
Салдары
Көмек экспедициясының шағын бөлігі (полковник Чарльз Уилсон басқарып, 28 адамнан тұратын, Гордонның екі пароходына мінген) Хартум құлағаннан кейін екі күн өткен соң қаланың көрінетін жеріне жетті. Олар тым кеш келгенін анықтағаннан кейін, аман қалған британдық және египеттік әскерлер шегінді. Махди елдің барлық бөлігін бақылауда ұстады, тек Қызыл теңіз жағалауындағы Суакин қаласы мен Судан-Египет шекарасындағы Нил өзені бойындағы Вади-Хальфа қаласы ғана англо-египеттік күштердің гарнизонында қалды. Жеңісінен кейін Мұхаммед Ахмад қазіргі Судан мен Оңтүстік Суданның көп бөлігінің билеушісі болды. Ол Махдиях деп аталатын діни мемлекет құрды, бірақ 1885 жылдың маусымында, мүмкін, тифтен қайтыс болды. Ол құрған мемлекеттің мұрагері ретінде Абдуллахи ибн Мұхаммед тағайындалды. Махдистердің жеңісінен кейін британдық баспасөз Гордонның өліміне Глэдстонды кінәлады, оны Хартумға көмек жіберуде кешіккендіктен айыптады. Глэдстон Суданға араласуға ешқашан ниеттенбеді және египеттік отаршылдыққа қарсы күреске шыққан судандықтарға біршама көңіл бөлді. Ол Парламентте: "Иә, бұл халық бостандық үшін күресіп жатыр, және олардың бостандық үшін күресуі дұрыс" деді. Гордонның дереу эвакуация жүргізбегені Глэдстон үкіметінің ризашылығын қамтамасыз етпеді. Алайда, британдық қоғамда Гордон шейіт және батыр ретінде қарастырылды. Глэдстонды королева Виктория телеграмма арқылы сынады, ол телеграмма көпшілікке тарады. Суданға қатысты қоғамдық наразылық, біріншіден, оқиғалар туралы баспасөздің сенсациялық сипаты азайғанда, екіншіден, үкімет Судандағы соғыстың Ұлыбританияның әскери бюджетінен 11,5 миллион фунт стерлингке түскен шығынға айналғанын жариялағанда әлсіреді. Глэдстонның үкіметі 1885 жылдың маусымында құлады; ол 1885 жылғы Ұлыбритания сайлауынан кейін желтоқсанда қайтадан билікке келді, бірақ 1886 жылғы тағы бір сайлауда жеңіліске ұшырады. Келесі жылдары Мысыр мен Махдистер арасында шайқастар жалғасты. Күрделі халықаралық жағдайлар Африкаға еуропалықтардың одан әрі кеңеюіне әкеліп соқты, бұл британдықтарды қақтығысқа белсендірек араласуға мәжбүр етті. Англо-египеттік күштер Суданды бірте-бірте қайта бақылауға алды. 1896 жылы Герберт Китченер басқарып (Гордонның кек алуға ант берген), елдің барлық бөлігін қайта басып алу үшін экспедиция жіберілді. 1898 жылдың 2 қыркүйегінде Китченердің әскері Омдурман шайқасында ең ірі Махди әскерін жеңді. Екі күннен кейін Гордонның қаза болған сарайының қираған жерінде оған арналған еске алу рәсімі өтті. Махдистер Хартумды басып алғаннан кейін он төрт жыл өткен соң, Махдистердің көтерілісі 1899 жылдың қараша айында Умм Дивайкарат шайқасында толыққанды жеңіліске ұшырады.
A small part of the relief expedition (28 men led by colonel Charles Wilson, embarked on two of Gordon's steamboats) arrived within sight of Khartoum two days after it fell. After discovering that they were too late, the surviving British and Egyptian troops withdrew. The Mahdi was left in control of the entire country, with the exceptions of the city of Suakin on the Red Sea coast and the Nile town of Wadi Halfa on the Sudan Egypt border, which were garrisoned by the Anglo Egyptian force. After his victory, Muhammad Ahmad became the ruler of most parts of what is now Sudan and South Sudan. He established a religious state, the Mahdiyah, but died shortly afterwards in June 1885, possibly from typhoid. The state he founded passed to Abdallahi ibn Muhammad, his chosen successor. In the immediate aftermath of the Mahdist victory, the British press blamed Gordon's death on Gladstone, who was accused of being excessively slow to send relief to Khartoum. Gladstone had never wanted to get involved in Sudan and felt some sympathy for those Sudanese who sought to end Egyptian colonial rule. He declared in the House of Commons: "Yes, those people are struggling to be free, and they are rightly struggling to be free". Gordon's failure to conduct an immediate evacuation had not endeared him to Gladstone's government. However among the British public, Gordon was seen as a martyr and a hero. Gladstone was rebuked by Queen Victoria in a telegram, which was leaked to the public. The public outcry over Sudan soon weakened, firstly when press sensationalism of the events began to diminish, and secondly when the government announced that the war in Sudan had cost Britain £11.5 million from its military budget. Gladstone's government fell in June 1885; he regained power in December following the 1885 UK election, but lost it again in another election in 1886. Fighting continued between Egypt and the Mahdists over the following years. Complex international events led to further European expansion into Africa, compelling the British to take a more active role in the conflict. The Anglo Egyptian forces steadily regained their control over Sudan. In 1896, an expedition led by Herbert Kitchener (who had sworn to avenge Gordon) was sent to reconquer the whole country. On 2 September 1898, Kitchener's troops defeated the largest Mahdist army at the Battle of Omdurman. Two days later, a memorial service for Gordon was held in front of the ruins of the palace where he had died. Fourteen years after the Mahdist capture of Khartoum, the Mahdist Revolt was finally extinguished at the Battle of Umm Diwaykarat in November 1899.
Мәдени суреттер
Бұл оқиғалар 1966 жылы түсірілген "Хартум" фильмінде көрсетілген, онда Чарлтон Хестон генерал Гордон рөлін, ал Лоренс Оливье Мұхаммед Ахмад рөлін сомдады. Хартум қоршауы Уилбур Смиттің "Күннің жеңісі" (2005) және Дэвид Гиббинстің "Фараон" (2013) романдарының оқиға ортасы болып табылады. Г. А. Хенти "Хартумға шабуыл" (1892) атты жасөспірімдерге арналған роман жазды. Ол қайта басылды және Project Gutenberg сайтында тегін онлайн оқуға қолжетімді. Польшалық жазушы және Нобель сыйлығының иегері Генрик Сенкевич өзінің "Шөл және шөл даласы" (1923) романын Махди көтерілісі кезінде Суданда өткізеді, бұл сюжеттің маңызды бөлігі. Джиллиан Слово өзінің "Абыройлы адам" (2012) романын генерал Гордонның Хартумдағы соңғы күндері туралы кең таралған әңгімеге негіздеген.
These events are depicted in the 1966 film Khartoum, with Charlton Heston as General Gordon and Laurence Olivier as Muhammad Ahmad. The siege of Khartoum is the setting for Wilbur Smith's novel The Triumph of the Sun (2005) and David Gibbins' Pharaoh (2013). G. A. Henty wrote a young adults' novel about the siege called The Dash for Khartoum (1892). It has been reissued and is also available to read free online at Project Gutenberg. Henryk Sienkiewicz, Polish writer and Nobel Prize winner, set his novel In Desert and Wilderness (1923) in Sudan during Mahdi's rebellion, which is integral to the plot. Gillian Slovo based her novel An Honourable Man (2012) on the established narrative of General Gordon's last days in Khartoum.