Кіріспе
Эупалинос туннелі немесе Эупалинос су құбыры (Ευπαλίνιον όρυγμα) – Грекияның Самос аралындағы Кастро тауынан өтетін ұзын туннель. Ол б.з.б. 6 ғасырында су құбыры ретінде салынған. Бүгінде ол танымал туристік орынға айналған. Туннель жақын орналасқан Пифагорейон және Самос Хераионымен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген, сондай-ақ 2017 жылы Халықаралық тарихи азаматтық инженерлік ескерткіш деп танылды.
Ерте тарих
Еупалин су құбырын Геродот сипаттаған (Тарих 3.60), ол болмаса, оны табу мүмкін болмас еді: Саамдықтардың тарихына қатысты, әдеттегідей болжамнан артық тоқталдым, себебі грек әлеміндегі үш ең маңызды құрылыс және инженерлік жетістік олардың еңбегінің нәтижесінде туды: біріншісі – шамамен бір мильге жуық ұзындығы, сегіз фут ені және сегіз фут биіктігі бар, тоғыз жүз фут биіктігіндегі төбенің ішінде тікелей қазылған туннель. Оның бойымен, үш фут тереңдігі және үш фут ені бар екінші арна салынған, осы арқылы мол су көзінен қалаға су жеткізілді. Бұл жұмыс Наустрофтың ұлы, мегариялық Евпалин жасаған. Бұл туннель Гомердің Аполлонға арналған гимнінде де айтылуы мүмкін, онда «сулы Самос» деп сөз болған. Туннель б.з.д. VI ғасырдың ортасында, Мегарадан келген инженер Евпалин басшылығымен жұмыс істеген екі топтың күшімен қазылып, ежелгі Самос астанасын (қазіргі Пифагорейон) таза сумен қамтамасыз ету мақсатында салынды. Бұл демографиялық себептерге байланысты қажет болды: Самос қаласы қала шегіндегі құдықтар мен резервуарлардың сыйымдылығын арттырып алған, бірақ аралдағы тұщы судың басты көзі Кастро тауының қаладан тыс жағында орналасқан еді. Бұл қорғаныс тұрғысынан өте маңызды болды, себебі су құбыры жер астынан өткендіктен, жау оны оңай таба алмайтын еді, олар су көзін кесіп тастауға тырысса да. Құрылыс мерзімі толыққанды анықталмаған. Геродот бұл туннельді б.з.д. 540–522 жылдары билік құрған тиран Поликрат туралы айта келіп атап өтеді, бірақ оның құрылысына Поликраттың қатысы бар екенін нақты айтпайды. Айдин Карти бұл құрылысты б.з.д. VI ғасырдың басында Геоморларды құлатқан және көптеген мегариялықтарға, мүмкін Евпалинге де азаматтық берген үкіметпен байланыстыру керек деп санайды. Еупалин су құбыры 1100 жыл бойы су құбыры ретінде пайдаланылды, содан кейін лайланып, тоқтатылды. VII ғасырда оның оңтүстік жағы қорғаныс бекінісі ретінде қолданылды.
I have dwelt longer upon the history of the Samians than I should otherwise have done, because they are responsible for three of the greatest building and engineering feats in the Greek world: the first is a tunnel nearly a mile long, eight feet wide and eight feet high, driven clean through the base of a hill nine hundred feet in height. The whole length of it carries a second cutting thirty feet deep and three broad, along which water from an abundant source is led through pipes into the town. This was the work of a Megarian named Eupalinus, son of Naustrophus. The tunnel might also be referred to in the Homeric Hymn to Apollo, which mentions "watered Samos." The tunnel was dug in the mid sixth century BC, by two groups working under the direction of the engineer Eupalinos from Megara, in order to supply the ancient capital of Samos (today called Pythagoreion) with fresh water. This was necessary for demographic reasons: the city of Samos had outgrown the capacity of the wells and cisterns within the city's limits, but the main source of fresh water on the island was on the other side of Mount Kastro from the city. It was of the utmost defensive importance; because the aqueduct ran underground, it could not easily be found by an enemy, who might otherwise cut off the water supply. The date of construction is not entirely clear. Herodotus mentions the tunnel in the context of his account of the tyrant Polycrates, who ruled c. 540–522 BC, but he does not explicitly say that Polycrates was responsible for its construction. Aideen Carty suggests that it should be connected with the regime that overthrew the Geomori in the early sixth century BC, which granted citizenship to a large number of Megarians, perhaps including Eupalinos. The Eupalinian aqueduct was used as an aqueduct for 1100 years, before it began to silt up. In the seventh century AD, the south end was used as a defensive refuge.
Көктем және резервуар
Бұл туннель қазіргі Айиадис ауылының жанында, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан ішкі су көзінен су алады. Ол күніне 400 м³ су шығарады. Бұл бұлақ үстінен жабылды. Екі тікбұрышты ашық тесік, әрқайсысы , суды дөңгелек тікбұрышты пішінді үлкен резервуарға жеткізеді. Он бес ірі тас тірек массивті тас плиталардан жасалған төбеге сүйеніп тұр. Осылайша бұлақ жаулардан толығымен жасырылды. Осы резервуардың құрылысы бұлақтың шығуын бірнеше метрге түсірген болуы мүмкін. XIX ғасырға дейін белгілі бір уақытта, осы резервуардың үстіне Әулие Жоханға арналған шіркеу салынды, бұл бұлақтың орналасқан жерін одан әрі жасырды. Туннельді толық қазба жұмыстарын 1971–1973 жылдары Ульф Янцен жүргізді, ол туннельдің толық ұзындығын, сазға толып қалған жерін тазартты. Туннельдің толық зерттеуі, егжей-тегжейлі геодезиялық өлшемдермен, Херманн Ж. Кинаст жүргізді.