Кіріспе

Батыс Белоруссия немесе Батыс Беларусь (; Zachodnia Białoruś; Западная Белоруссия) – қазіргі Беларусьтің тарихи аймағы, ол соғыстар аралығындағы Екінші Польша Республикасына қарасты. 1939 жылы Польшаға жасалған шабуылға дейін, ол Польшаның Крес макроаймағының солтүстік бөлігі болды. Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Батыс Белоруссияның көп бөлігі одақтастар тарапынан Кеңес Одағына берілді, ал оның бір бөлігі, Белосток қаласымен қоса, Польша Халық Республикасына қосылды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағанға дейін Батыс Белоруссия Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасының (БССР) батыс бөлігін құрады. Бүгінде ол қазіргі Беларусьтің батысын құрайды. Беларусьті Кеңес Одағы босатып алғаннан кейін, ол қайта ұйымдастырылып, қазіргі Беларусьтің батыс облыстарына айналды, оған Гродно және Брест облыстарының барлық аудандары, сондай-ақ Минск және Витебск облыстарының бір бөлігі кіреді. Вильнюс КСРО-ның Литва Республикасына қайтарылды, ол көп ұзамай Литва КСР-іне айналды.

Өмірбаян

Қазіргі Беларусь, Польша, Украина және Балтық елдерінің аумақтары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі негізгі әрекеттер өңірі болды; осы уақытта Большевиктер төңкерісі уақытша Ресей Уақытша үкіметін құлатып, Кеңес Ресейін құрды. Большевиктер Орталық державалармен соғыстан Брест-Литовск шартына қол қою арқылы шықты. Кеңестер Германия империясына берген жерлерде тұратын орыс емес халықтар бұл шартты Германияның қорғауымен тәуелсіз мемлекеттер құру мүмкіндігі ретінде қарастырды. 1918 жылдың 3 наурызында Брест-Литовск шартына қол қойылғаннан кейін үш апта өткен соң, жаңадан құрылған Белоруссия Орталық Кеңесі Белоруссия Халық Республикасын жариялады. Бұл идея немістер, большевиктер және американдықтар тарапынан қабылданбады. Вудро Вильсон да оны қабылдамады, өйткені американдықтар Еуропалық Ресейдің аумақтық тұтастығын сақтауға ниеттенді. Аймақтың тағдыры келесі үш жарым жыл бойы шешілмеді. 1919 жылы басталған Польша-Кеңес соғысы ерекше қатал болды; ол 1921 жылғы Рига бейбіт шартымен аяқталды. Қызықтысы, бейбіт шарт Кеңес тарапынан Белоруссия делегациясының толыққанды және белсенді қатысуымен қол қойылды.

Беларусия Демократиялық Республикасының жер аударылғандағы Радасы

1918 жылы наурыз айында кеңес-герман бейбіт келісіміне қол қойылғаннан кейін, жаңадан құрылған Белоруссия Демократиялық Республикасының Радасы, үшінші құрылтай хартасында бір жақты түрде белорустер көпшілік тұратын аймақтар ретінде көрсетілген аумақтар негізінде Белоруссияға аумақтық талаптар қойды. Осы Рада хартасы сондай-ақ 1918 жылғы наурыздағы Брест-Литовск келісімінің жарамсыз екенін жариялады, себебі оған өздеріне тиесілі емес аумақтарды бөлісуге шетелдік үкіметтер қол қойған. 1919 жылғы ақпанда Бірлескен Литва-Белоруссия Кеңес Республикасы (Литбел) құрылды, одан кейін жеке Белоруссия КСР құрылды. Осылайша, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болған, ішкі қажеттіліктен тумаған ұлттық мемлекеттің өмір сүруі тікелей неміс, орыс және поляк тарапынан аймаққа бақылауды орнатуға жасалған әрекеттерге байланысты болды. — Тания Раффас.

Екінші құрылтай хартасында Рада, Коммунистік манифестке сәйкес, жердің жеке меншігіне қатысты құқықты (7-тармақ) жойды. Ұлттар Лигасы жаңа поляк-кеңес шекарасын бекітті, немесе тіпті 2 миллионға дейін. Рига бейбіт келісімінен кейін мыңдаған поляктар осы аймаққа қоныс аударды, олардың көпшілігі (Польшаның тәуелсіздігі үшін қарулы күрес ардагерлері де бар) үкімет тарапынан жер алды. Вильнюсте белорус басшыларымен келіссөздер жүргізген кезде Юзеф Пилсудский Батыс Белоруссияның тәуелсіздігі туралы ұсынысты қабылдамады. 1919 жылғы желтоқсанда Польша Раданы таратып жіберді, ал 1920 жылғы қаңтардың басында тәуелсіздікке ұмтылысы жоқ, бірақ мәдени, әлеуметтік және білім беру функцияларын ұсынатын жаңа орган – Рада Najwyższa құрылды. Юзеф Пилсудский Батыс Белоруссия басшылығымен келіссөздер жүргізді, бірақ ақырында бұрынғы Польша-Литва одақтастығының жерлерінде жартылай өзін-өзі басқаратын мемлекеттер федерациясын құру идеясынан – Интермариумнан бас тартты. 1922 жылғы Польша парламенттік сайлауында Ұлттық азшылықтар блогындағы белорус партиясы Польша сеймінде 14 орын алды (олардың 11-і сеймде). 1923 жылғы көктемде Польша премьер-министрі Владислав Сикорский Польшадағы белорус азшылығының жағдайы туралы есеп беруді тапсырды. Сол жазда белорус тілін соттар мен мектептерде ресми түрде қолдануға рұқсат беретін жаңа ереже қабылданды. 1927 жылы белорустер тұратын аудандардағы барлық поляк гимназияларында белорус тілін міндетті түрде оқыту енгізілді.

Поляктандыру

Батыс Белоруссияның белорус халқы орталық поляк билігі тарапынан белсенді поляктандыру саясатына ұшырады. Бұл саясат белорус мектептеріне қысым көрсетті, белорус тілін кемсітті және Белоруссиядағы католиктерге поляк ұлттық үлгісін таңуға тырысты. 1921 жылдың қаңтар айында Вилейканың старшасы батыс белорус шаруаларының, большевиктер мен поляк әскерінің азық-түлік талаптарынан кедейленіп, шаршағандықтан және бейжайлыққа толы екенін жазды. Ол, жаңа белорус мектептері өз округінде «әр жерде ашылып жатса» да, олардың поляктарға қарсы көзқарас ұстанып отырғанын айтты. 1928 жылы Батыс Белоруссияда белорус тілінде 69 мектеп болды, бірақ оқу сапасының төмендігіне байланысты оқуға келушілердің саны аз болды. Белоруссия грамматикасының алғашқы оқулығы шамамен 1918 жылы ғана жазылды. 1939 жылы Польшадағы балалардың 90% астамы мектепке барып оқыды. Басқа жерлердегідей, білім беру жүйесі де поляк тілін қолдады. Сонымен қатар, Польшадан КСРО-ға күштеп жер аударылған белорус агитаторлары совет НКВД-сы тарапынан буржуазиялық ұлтшылдар деп танылып түрмеге қамалды. Аймақтың көптеген поляк тұрғындары Дмовский ұсынған беларустарды мәдени ассимиляциялау саясатын қолдады. Поляктандыруға жасалған тырысқақтың ықпалы Дмовскидің Польша Ұлттық Демократиясынан келді, ол беларустар мен украиндарға еркін ұлттық даму құқығын бермеуді жақтады. Польшаның ықпалды шенеунігі Владслав Студницкий Польшаның Шығысқа қатысуы қажетті экономикалық отарлауға тең екенін мәлімдеді. Белоруссиялық ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарына Польша билігі қысым көрсетіп, цензура жүргізді. Белорустар діни көзқарастар бойынша шамамен 70% православиелік, 30% рим католиктері болып екіге бөлінді. Ресейлік дереккөздердің мәліметінше, дискриминация шығыс православиелік беларустарды ассимиляциялауға бағытталған. Польша шіркеу басшылары православиелік құлшылықтарда поляк тілін қолдануға ынталанды.

Храмада

Польшада тұратын (ірі) украин азшылығымен салыстырғанда, белорустар саяси жағынан әлдеқайда аз хабардар және белсенді болды. Ең ірі белорус саяси ұйымы – Белорус шаруалар мен жұмысшылар одағы, сондай-ақ «Храмада» деп те аталатын. «Храмада» Кеңес Одағы мен Коммунистік Интернационалдан логистикалық көмек алды және Батыс Белоруссияның радикалды және бүлікшіл Коммунистік партиясын жабу үшін пайдаланылды. Сондықтан Польша билігі оны тыйым салып, басшыларын түрмеге жапты, кейін КСРО-ға жер аударды, онда олар кеңес үкіметі тарапынан өлтірілді. Польшаның ұлтшылдық сезімі күшейе бастаған үкіметі мен түрлі этникалық азшылықтар арасындағы шиеленіс күшейді, және белорустар да осыдан тыс қалмады. Марек Ян Ходакевичтің сөзіне сүйенсек, КСРО Польшаны «бірінші нөмірлі жау» деп есептеген. Ұлы тазалау кезінде Дзержинсктегі поляк ұлттық округі таратылып, КСРО Ішкі істер халық комиссариаты (НКВД) «Польша операциясын» жүргізді (шамамен 1937 жылдың 25 тамызынан 1938 жылдың 15 қарашасына дейін), оның барысында Шығыс Белоруссиядағы поляктар, яғни БССР, жер аударылып, атылды. Богдан Мусялдың мәліметінше, көптеген адам түрмеде өлімге кесілді. Сонымен қатар, Белоруссия мен Украинадан жүз мыңдаған поляктар Совет Одағының басқа аймақтарына депортацияланды. Кеңес оккупациялық әкімшілігі 1939 жылдың 22 қазанында, басып алудан кейін екі апта ішінде сайлау өткізді. Азаматтарға Сібірге жер аударылуының жақын арада болатыны туралы үнемі қорқыту жасалды. Дауыс беру бюллетендері нөмірленген, осылайша оларды іздеуге болады, және көбінесе олар мөрленген күйінде тапсырылды. Референдум жалған болды. Үміткерлер сайлау округтеріндегі сайлаушыларға беймәлім болды және олар қарулы күзетшілермен дауыс беру пункттеріне жеткізілді. Батыс Украина мен Батыс Белоруссияның Халық жиналыстарына сайлау орыс тілінде өтті. Өтініш 1939 жылдың 2 қарашасында КСРО Жоғарғы Кеңесі, ал 12 қарашада БССР Жоғарғы Кеңесі тарапынан ресми түрде қабылданды. Осыдан бастап Польшаның барлық азаматтары, сондай-ақ Польшада туғандар Белоруссия КСР-інде кеңес азаматтары ретінде өмір сүрді, олардың поляк азаматтығы мойындалған жоқ. Кеңес пропагандасы Польшаға жасалған шабуылды «Батыс Белоруссия мен Украинаның қайта бірігуі» деп көрсетті. Көптеген белорус және еврей этникалық топтары БССР-мен бірігуді қолдады. Көбінесе бай азаматтар кеңес жүйесінің қандай екенін өз көзімен көргеннен кейін көзқарасын өзгертті.

Депортация, тұтқындау және террорлық билік

Кеңес үкіметі барлық жеке және мемлекеттік мүлікті тез арада тартып алу, ұлттандыру және қайта бөлуге кірісті. Аннексиядан кейінгі екі жыл ішінде Кресси аймағында 100 000-ға жуық поляк азаматы қамауға алынды. Құпия кеңестік және белорусь архивтеріне қол жеткізе алмағандықтан, соғыстан кейін көп жылдар бойы Батыс Белоруссиядан Сібірге депортацияланған поляк азаматтарының саны, сондай-ақ кеңес билігі тұсында қаза тапқандардың саны туралы мәліметтер тек бағалана ғана болды. 2009 жылдың тамызында, кеңес басқынының 70 жылдығына орай, беделді Польша Ұлттық Естелік Институты зерттеушілері Сібірге депортацияланғандардың жалпы саны 320 000-ға дейін төмендегенін хабарлады. Көбінесе 150 000 поляк азаматы кеңес билігі тұсында қаза тапты. Белоруссиядағы литвалық интеллигенцияның және коммунистердің көп бөлігі де қуғынға ұшырады.

1941-1945 жылдардағы совет-неміс соғысы

Молотов-Риббентроп келісімінің шарттары 1941 жылғы 22 маусымда неміс әскері совет оккупациялық аймағына енген кезде бұзылды. «Барбаросса» операциясынан кейін Батыс Белоруссияның көп бөлігі Германияның «Остланд» (РКО) Рейхскомиссариатының құрамына кірді, оны «Вейсрутенин» (Ақ Рутенияның Бас аймағы) деп атады. Көптеген белорус этносы нацистік Германияны қолдады. 1942 жылдың соңына қарай, немісшіл Иван Ермаченка 30 мың мүшесі бар «БНС» атты нацистік ұйымды құрды. Белоруссияның қосымша полициясы құрылды. Немістер «Schutzmannschaft» деп білген белорус полициясы Белоруссиядағы Холокостқа, әсіресе 1942 жылғы ақпан-наурыз айларында басталған геттоларды жоюдың екінші толқынында маңызды рөл атқарды. Алғашқыда БССР астанасын Вильнюске көшіру жоспарланған еді. Алайда сол жылы Иосиф Сталин қала мен айналасындағы аймақты Литваға беру туралы бұйрық берді, кейіннен ол бірнеше айдан соң Совет Одағына қосылып, жаңа Совет Республикасы болды. Сондықтан Минск кеңейтілген БССР-дің астанасы болып қала берді. Соғыстан кейін БССР шекарасы тағы да өзгерді (әсіресе Беласток қаласының (Беласток облысы) аймағы Польшаға қайтарылды). Дегенмен, олар негізінен қазіргі Беларусь Республикасының шекараларымен сәйкес келеді.

Кеңесшілдік

Беларусьтің саяси партиялары мен Батыс Беларусьтегі қоғам КСРО-дағы репрессиялар туралы ақпараттан жиі құр алақан қалды және кеңес пропагандасының күшті ықпалында болды. Барлығы, келесі екі жыл ішінде шамамен 1,7 миллион поляк азаматы жүк вагондарына мінгізіліп, Польша Крестерінен ГУЛАГ-тағы еңбек лагерлеріне жіберілді.

Беларусь Республикасы

Поляктардың көпшілігі батыс өңірлерде, оның ішінде 230 000-ы Гродно облысында тұрады. Сонымен қатар, Сапоцкин және оның ауылдық кеңесінде поляктар көпшілікті құрайды. Беларусьтегі ең ірі поляк ұйымы – Белоруссиядағы поляктар одағы (Związek Polaków na Białorusi), оның 20 000-нан астам мүшесі бар.