Кіріспе

Рождествоға арналған қағаз пакетке салынған шамнан тұратын сәндік бұйым – қағаз фонарь. Luminaria – әлемнің әртүрлі аймақтарында Рождество кезінде әдеттегі мерекелік жарықтардың түрлі-түрлерін сипаттау үшін қолданылатын термин. Ағылшын тілінде бұл термин көбінесе қағаз пакетінің ішіне құм салып, соның ішіне шам қойып жасалған қарапайым қағаз шамды білдіреді. Оны farolito деп те атайды. Бұл АҚШ-тың оңтүстік-батысында, әсіресе Нью-Мексикода дәстүрлі Рождестволық әшекей болып саналады. Бұл жерде ол Нью-Мексиконың Пуэбло және испаноязық халқының мәдени белгісі және штаттың ерекше мұрасының бір бөлігі. Luminaria әдетте Рождество қарсаңында қабырғаларға, шатырларға және жолдарға қатарлап қойылып, мерекелік көрнектің бір бөлігін құрайды. Электр шамдарымен жарықтандырылған люминариялар да қолданылады. Олар стандартты қыздырғыш "Рождество шамдарынан" тұрады, шамдары құм түсті пластик қабықшамен жабылып, кішкентай қағаз пакетінің пішіні мен мөлшеріне ұқсас болады. Солтүстік Нью-Мексикода люминария ағаштан жасалған кішкентай отты да білдіруі мүмкін. Бұл ежелгі дәстүр, бірақ қазіргі кезде оның орнына қағаз люминариялар жиі қолданылады. Бұл аймақтың тұрғындары екі түрлі жарықтандыруды ажырату үшін қағаз фонарьларды farolitos деп атайды. Кейбір Нью-Мексикалықтар қағаз шамдарды люминария деп атауды дұрыс емес деп санайды және бұл мәселе жиі талқыланады. Тағы бір түрі – кішкентай от шамы немесе үлкен шамды Лас Посадас мерекесінің (16 желтоқсан – 24 желтоқсан аралығында өтетін тоғыз күндік мереке) шеруінің алдындағы адам алып жүреді. Италия, Испания және Жапония сияқты ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде люминария кез келген мерекелік жарық көрсетуін – оттарды, шамдарды және электр шамдарын білдіреді. Жазбаларда бұл мәселе 1940 жылдардың өзінде де талқыланғаны айтылады. Солтүстік Нью-Мексикода люминария термині шағын фестиваль немесе сергек от үшін ғана қолданылады, бұл испан отарлау дәуірінен бастау алады, ал қағаз фонарь әшекейлері farolitos деп аталады. Көптеген дәстүрді сақтаушылар люминарияның қағаз фонарь деген мағынада қолданылуы дұрыс емес деп талас-тартыс жасайды. Басқа аймақтарда оларды әдетте люминариялар деп атайды. Luminaria испан тілінде "жарық", "мерекелік жарық" немесе шіркеу терминологиясында "шамыраның алдында жанып тұрған шам" дегенді білдіреді. Бұл испан сөзі латынша "luminare" сөзінен шыққан, ол жалпы жарық көзін немесе діни контексте "иудей ғибадатханасында және христиан шіркеулерінде жанып тұрған шамды" білдіреді. Колониялық Нью-Мексикода екі термин де кішкентай отты сипаттау үшін қолданылған. Luminaria сөзі алғаш рет 1930 жылдары ағылшын тіліне қарыз сөз ретінде енген. Ал "жарық берушілер" сөзі жиі дұрыс емес қолданылады, оның орнына luminaria және luminarias сөздері қолданылуы керек.

Шығу тегі

Рождестволық Новена процессиясында қағаз фонарь қолдану дәстүрі Филиппиннің ұқсас "пароль" (испан тілінде "фароль") дәстүрінен бастау алады, онда бамбук пен жапон қағазынан жасалған фонарьдар қолданылады. Бұл дәстүр Манила галеондары арқылы Жаңа Испанияға жеткізілген.

Жаңа Мексика

Санта-Фе және Альбукеркидің Ескі қаласы, Нью-Мексико, Рождество қарсаңындағы әсерлі farolito көріністерімен кеңінен танымал. Farolito көріністері Нью-Мексиконың барлық аймақтарында кездеседі, және Нью-Мексикодағы көптеген қалалар мен аудандарда farolito-ны маңызды көшелерде немесе саябақтарда орналастырады. Тұрғындар көбінесе өз аулаларын, қоршауларын, тротуарларын және үй шатырларын farolito-мен безендіреді. Осындай дәстүрлер қазір елдің басқа да көптеген аймақтарында да қолданылады. Альбукерки, Нью-Мексикодағы Нью-Мексико университеті жыл сайын 14 000-нан астам люминария, ыстық позоле және Рождество әндерімен "Жасылдарды ілу" дәстүрін өткізеді. Лас-Крусес, Нью-Мексикодағы Нью-Мексико мемлекеттік университеті желтоқсан айының басында "Noche de Luminarias" деп аталатын жыл сайынғы шара өткізеді, онда кампустың барлық жерінде 10 000-нан астам люминариялар орналастырылған. Фармингтон, Нью-Мексикодағы Сан-Хуан колледжі жыл сайын ірі farolito көрінісін ұйымдастырады, соңғы рет кампуста шамамен 30 000 farolito орналастырылды.

Басқа жерлер

Солтүстік-Лейк-Ситидегі тарихи Храм алаңында, Юта штатында, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің кеңсе ғимаратының жанындағы аумаққа металл люминариялар орнатылған. Металлға Иса Мәсіхтің өмірінен көріністер мен Рождестволық құттықтаулар бейнеленген, түрлі тілдердегі әсем ою-өрнектер ойылып жасалған. Кейбір люминариялар дәстүрлі қап тәрізді, ал басқалары үлкен банкалар. Олар 2002 жылдан бері орнатылып келеді, содан кейін олардың саны одан да артты. Уэст-Вэлли-Ситиде (Юта штаты) жыл сайын желтоқсанның бірінші дүйсенбісі күні өткізілетін Сантамен бірге серуендеу кезінде жолды жарықтандыру үшін люминариялар қолданылады. Көрмеде 300-ден астам люминария бар. Америкалық қатерлі ісіктерге қарсы қоғамның АҚШ-тың барлық жерінде өткізілетін «Өмір үшін эстафета» атты қайырымдастық шараларында люминария рәсімдері ұйымдастырылады. Люминариялар тректің айналасына орналастырылады, ал кейбір эстафеталар стадион трибуналарында люминариялармен «ҮМІТ» деген сөзді жасайды. Американдық суицидтің алдын алу қорының «Қараңғылықтан шығу» атты түнгі жаяу жүру шарасында, суицид құрбандарын еске алу үшін люминариялар қолданылады. Калифорнияның кейбір қалаларында люминариялар танымал. Бойскауттар тобы мен Альбукерки жастар симфониясы оларды Рождество маусымында қаржы жинаудың бір түрі ретінде сатады. Калифорния штатының Трукки қаласының Гленшир-Девоншир ауданындағы Эвеншам көшесінде жергілікті тұрғындар көшелерді люминариялармен безендіреді. Glenshire Devonshire веб-сайтында аэрофотосуреттерді көруге болады. Колорадо штатының Гранд-Джанкшн қаласының Манти-Хайтс ауданында люминария дәстүрі ондаған жылдар бойы сақталып келеді. Рождество қарсаңында жолдар мен жаяу жолдар бойында 3500-ден астам люминариялар орналастырылады. Көптеген люминариялар ескі саз үйлердің қабырғаларына орнатылған. Иллинойс штатының Шампейн қаласында люминариялар әр мерекелік маусымда бір түнге Спрингфилд даңғылы мен Джон көшесі арасындағы Оңтүстік Уиллис даңғылын жарықтандырады. Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Маунт-Лукоут ауданында жыл сайынғы «Люминария жарықтандыру кеші» өтеді, бұл шара 1975 жылдан бері жалғасып келеді. Люминариялар аудан тұрғындарына Маунт-Лукоут қауымдық кеңесіне қаржы жинау мақсатында сатылады. Иллинойс штатының Галена қаласында желтоқсан айының бір кешінде қала көшелері жыл сайынғы «Люминариялар түні» үшін люминариялармен безендіріледі. Глен-Эллин ауылында (Иллинойс штаты) Тейлор даңғылының 200-ші блогында Рождество қарсаңында люминариялар орнатылады. Мидлотиан қаласында (Иллинойс штаты) жергілікті азық-түлік банкілеріне ақша жинау үшін люминария жиынтықтары сатылады. Азық-түлік банкілерінің жылдық бюджетінің шамамен 75%-ы осы люминария сатудан және қайырымдастықтан түседі. 2008 жылы Миссури штатының Кирквуд қаласындағы қалалық әкімшілік ғимаратында болған оқиғадан кейін, тұрғындар оқиғаның құрбандарын құрметтеу үшін көшелерді люминариялармен жарықтандырды. Сиэтл қаласында соңғы 22 жыл бойы жергілікті тұрғындар жыл сайын Севард паркіне солтүстікке қарай Вашингтон көлінің жағасындағы жол бойында люминариялар орнатып келеді. Олар жолдың үш мильдік бөлігінде 1800-ге дейін люминария орналастырады. Люминарияларды орнату уақтысы Аргоси Круиз ұйымдастырған жыл сайынғы Рождество кемелері фестивалімен сәйкес келеді. Оңтүстік Аризонадағы Тумакакори миссиясында миссияның айналасына 2500 люминария орналастырылады және Рождество қарсаңында жарықтандырылады. Аудан тұрғындары Рождество қарсаңында миссияға барып, шіркеу арқылы және оның айналасындағы жолмен серуендейді. Бұл аудан үшін ерекше дәстүр.

Басқа мерекелер

Кейбір оңтүстік-батыс штаттарда, мысалы Аризона, Техас және Нью-Мексикода, люминариялар кейде Хэллоуин әшекейлері ретінде де қолданылады, онда қағаз қаптарға джек-о-лантерн беттері салынып қойылады. Мерекелік ою-өрнектермен және қоңыр түстен басқа түрлі түстерде жасалған жасанды люминариялар да көбірек таралды.