Кіріспе

Генри Джеймстің 1886 жылғы романы

"Касмассима ханшайымы" – Генри Джеймстің романы, алғаш рет 1885 және 1886 жылдары "Атлантик" журналында бөлім-бөлім жарияланып, кейін 1886 жылы кітап түрінде жарық көрді. Бұл – ақылды, бірақ бағдарсыз жас лондондық кітап мұқабалаушы Хайасинт Робинсонның тарихы. Ол радикалды саясатқа және террористік қастандық жоспарына тартылады. Джеймстің туындыларында мұндай зорлық-зомбылыққа толы саяси тақырыпты қамтығандықтан, бұл роман ерекше. Алайда, ол көбінесе Джеймстің сол жылы жарық көрген "Бостондықтар" романымен салыстырылады, ол да саяси мәселелерді қозғайды, бірақ әлдеқайда трагедиялық емес.

Сюжет

Аманда Пинсент, кедей тігінші, өзінің ескі досы Флорентин Вивьердің – француз әйелінің және ағылшын лордының заңсыз ұлы Хайасинт Робинсонды асырап алды. Флорентин бірнеше жыл бұрын сүйіктісін пышақтап өлтірген еді, ал Пинни (Мисс Пинсенттің лақап аты) Хайасинтті Миллбанк түрмесінде өліп жатқан Флорентинге апарып көрсетеді. Соңында Хайасинт өліп бара жатқан әйелдің анасы екенін және оның әкесін өлтіргенін біледі. Көп жылдар өтеді. Енді жас жігіт, шебер кітап байлаушы болған Хайасинт революционер Пол Муниментпен танысып, радикалды саясатқа қатысады. Хайасинттің Millicent Henning есімді қарапайым, бірақ жанды қыз жары да бар. Бір күні олар театрға барады. Сол жерде Хайасинт керемет сұлу ханшайым Касамассимамен (Джеймстің бұрынғы романы «Родерик Хадсоннан» Кристина Лайт) танысады. Ханшайым өзі де революционер болып, енді көңілсіз күйеуінен бөлек өмір сүреді. Осы уақытта Хайасинт террористик әрекетке бел буады, бірақ оның нақты уақыты мен орны әлі белгілі емес. Хайасинт ханшайымның ауылдағы үйіне барып, оған ата-анасы туралы айтады. Лондонға оралғанда Хайасинт Пиннидің өліп жатқанын көреді. Ол оның соңғы күндерін сертіп, жұбаныш береді, содан кейін шағын мұрасымен Франция мен Италияға саяхаттайды. Бұл сапар Хайасинттің күнәлі, бірақ әдемі әлемге ғашық болуын және зорлық-зомбылық төңкерістен алыстауын толықтырады. Дегенмен, ол кісі өлтіруге берген антын орындамай қалуға тырыспайды. Бірақ бұйрық келгенде, ол қаруды өз басына бағыттайды.

Негізгі тақырыптар

Бір қарағанда, роман Джеймстің әдеттегі туындыларынан өзгеше көрінеді, себебі ол радикалды саясатқа және жағдайы жақсы емес кейіпкерлерге ден қояды. Бірақ роман Джеймстің басқа да жұмыстарынан таныс тақырыптарды зерттейді. Осы жылы жарық көрген "Бостондықтар" романы сияқты, бұл роман да белгілі бір мақсаты бар топқа қатысты – бұл жағдайда анархистер – және олар талантты, бірақ тәжірибесіз адамды өздеріне пайдалануға тырысады. "Бостондықтар" Верэна Тарранттың адалдығын жеңуге ұмтылатын түрлі кейіпкерлерге арналған болса, "Кәсіпкер қыз" да Хайасинт Робинсонға және оның күрделі саяси оқиғаларға араласуына назар аударады. Хайасинт өзін қиын жағдайда сезінеді, элиталық мәдениет пен әлеуметтік-саяси әділдік талаптарының арасында қысылып қалады. Ол әлемнің сұлулығына тартылады, бірақ оны толыққанды бағалай алмайды, себебі оның адамзаттың қаншалықты зұлмат көріп сатып алынатынын көреді. Аристократия жемқор, жасалма және ысырапшыл болып бейнеленеді, ал анархистер тиімсіз немесе билікке шұбар. Мұндай тартыншақтау мен екіұштылық Джеймстің көреген бас кейіпкерлеріне тән. Роман Еуропа өмірінің кең панорамасын барлық деңгейде көрсетеді, ал көптеген қосалқы кейіпкерлер Диккенс пен Такеррейдің Джеймстің ерте оқу кезеңіндегі әсерін көрсететін әңгімеде жомарт үлеске ие болады.

Қабылдау

1887 жылы жарық көрген "Құтқарушылар" журналындағы мақалада "Күйеуші Касамасима" романы Родерик Хадсонға берілген уәдені орындағаны, ал Джеймстің басқа романдарының осыны істемегені айтылды. Мақалада Джеймстің Хайацинттің достары мен серіктерін бейнелеуі жоғары бағаланды, бірақ оның ағылшындарды "түсінбейтіні" де атап өтілді, нәтижесінде оның кейіпкерлері "шынайы өмірді зерттеуден гөрі, өте тапқыр ойлар мен болжамдарға" ұқсайды. Мақала мына қорытындымен аяқталды: "Осы кітапқа қызығушылық зор, оның трагедиялық соңы күтпеген болып келеді, немесе оқырмандардың көпшілігі оны күтпейді, себебі бұл өте анық".

Танымал мәдениетте

Кристина Лайттың вампирлік бейнесі Ким Ньюменнің Anno Dracula сериясында маңызды орын алады. Ол Пауль Муньментпен бірге Anno Dracula 1895: Seven Days of Mayhem (2017) кітабында пайда болады, онда ол Г. К. Честертонның «Дүйсенбі күні болған адам» романынан алынған анархистік кеңестің мүшесі болып табылады. Ол сондай-ақ Anno Dracula 1899: One Thousand Monsters (2017) кітабында маңызды кейіпкер ретінде, Жапонияда пана іздеген көптеген вампирлердің бірі ретінде, және Anno Dracula 1999: Daikaiju (2019) кітабында көмекші қарсыласы ретінде бейнеленеді. Ким Ньюмен бұл кітаптар сериясын «Кристина Лайт трилогиясы» деп атады.