Кіріспе
Индуистік-араб сандық жүйесі – "205" сияқты нөлдік белгіні қолданатын ондық позициялық сандық жүйе. Оның белгілері үнділік брахми сандарынан тараған. Толық жүйе 8-9 ғасырларда қалыптасты және алғаш рет Үндістаннан тыс Аль-Хорезмидің "Инду сандарымен есептеу туралы" (шамамен 825 жыл) еңбегінде, содан кейін Аль-Киндидің төрт томдық "Индиялық сандарды қолдану туралы" (шамамен 830 жыл) еңбегінде сипатталды. Бүгінде көбінесе индуистік-араб сандары деген атау қолданылады.
The Hindu–Arabic numeral system is a decimal place value numeral system that uses a zero glyph as in "205". Its glyphs are descended from the Indian Brahmi numerals. The full system emerged by the 8th to 9th centuries, and is first described outside India in Al Khwarizmi's On the Calculation with Hindu Numerals (ca. 825), and second Al Kindi's four volume work On the Use of the Indian Numerals (ca. 830). Today the name Hindu–Arabic numerals is usually used.
Ондық жүйе
Тарихшылар көптеген тілдердегі қазіргі заманғы сандарды б.з.б. 3-ғасырдың ортасы шамасында қолданылған брахми сандарына жатқызады. Гупта дәуірінде (4-ғасырдың басында – 6-ғасырдың соңында) брахми сандарынан Гупта сандары дамыды және Гупта империясы аумақтарды жаулап алғанда кеңінен тарады. Мұндай нақты сандар 6-ғасырдан бастап, әсіресе Варахамихирадан кейін (біздің заманымыздың 5-ғасыры) жиі қолданылды. Мұндай сандарда нөл "бос кеңістік" (сунья) немесе "аспан кеңістігі" (амбара акаша) деп нақты көрсетілген. Сәйкесінше, жазудағы сандарда нөлдің орнына қолданылатын нүкте "сунья бинду" деп аталды. 628 жылы астроном-математик Брахмагупта "Брахма сфута сиддханта" атты еңбегін жазды, онда нөлдің алғашқы математикалық түсіндірмесі берілген. Ол нөлді санды өзінен қысқарту нәтижесі ретінде анықтады, теріс сандарды болжады және олардың арифметикалық амалдардағы қасиеттерін талқылады. Оның нөл сөзі "шунья" (бос) болды, бұл термин бұрын 9 таңбалы позициялық жүйедегі бос орынды белгілеу үшін қолданылған. Бұл шунья биндуға сан ретінде жаңа көзқарас ұсынды және нөлдік таңбаның дамуына жол ашты. Нүкте одан кейін кем дегенде 100 жыл бойы қолданыла берді және Оңтүстік-Шығыс Азия мен Арабияға тарады. Кашмирдің шарада әрпіндегі нөлдік нүкте бүгінге дейін сақталған. 7-ғасырдың соңына қарай ондық сандар Оңтүстік-Шығыс Азияда да, Үндістанда да жазуларда пайда бола бастады. Кейбір ғалымдар олардың одан да ертерек пайда болғанын айтады. 6-ғасырға жататын Маканидегі 346 санын көрсететін мыс тақта (б.з. 594 ж. сәйкес) жиі сілтеме ретінде келтіріледі. Бірақ оның сенімділігі күмәнді. 0-дің жазудағы ең сенімді кездескені 876 жылы Гвалиорда болды, онда біздің заманға ұқсас "270" саны жазылған. 8-9 ғасырларда ескі брахми сандары мен жаңа ондық сандар бірдей қолданылды, кейде бір жазуда кездеседі. Кейбір құжаттарда 866 жыл шамасында ауысу байқалады. Әл-Кифтидің "Білімді адамдар тарихы" кітабында: "Бұл дұрыс па, жоқ па, бірақ Ариабхатаның "Ариабхатия" еңбегінен кейінгі барлық үнді мәтіндері үнділік сан жүйесін қолданғандықтан, арабтардың осы уақыттан бастап үнділік сан жүйесімен жазылған мәтіннің аудармасы болғаны сөзсіз". Сандар парсы математигі Әл-Хорезмидің 825 жылы жазған "Инду сандарымен есептеу туралы" және араб математигі Әл-Киндидің 830 жылы жазған "Инду сандарының қолданылуы туралы" төрт томдық еңбегінің (қараңыз [2]) маңызды еңбектерінде қолданылуы арқасында танымал болды. Олар, басқа да еңбектермен қатар, Таяу Шығыс пен Батыста үнділік сандық жүйенің таралуына үлкен үлес қосты.
Еуропадағы бала асырап алу
976 жылы. Еуропадағы алғашқы араб цифрлары 976 жылы Codex Vigilanus-та пайда болды. 1202 жылы. Алжирдің Бежая қаласында (Буги) оқыған итальяндық математик Фибоначчи 1202 жылы жарық көрген "Liber Abaci" атты кітабы арқылы араб сан жүйесін Еуропаға таныстырды. 1482 жылы. Дегенмен, бұл жүйе баспа өнерінің пайда болуына дейін Еуропада кеңінен қолданыс тапқан жоқ. (Мысалы, Ульмдегі Лиенхарт Холле басып шығарған 1482 жылғы Птолемейдің әлем картасын және Германияның Майнц қаласындағы Гутенберг мұражайындағы басқа да мысалдарды қараңыз.) 1512 жылы. Сандар Хуан де Ортеганың "Conpusicion de la arte de la arismetica y juntamente de geometría" атты еңбегінің бетінде қазіргі заманғы түрінде кездеседі. 1549 жылы. Бұл – 1549 жылы баск каллиграфы және математигі Хуан де Ичиардың "Intitulado Arithmetica Practica" кітабының атау бетіндегі "қазіргі сандардың" дұрыс пішімі мен реті. Соңғы бірнеше ғасырларда араб сандарының еуропалық нұсқасы әлемге таралып, біртіндеп әлемдегі ең көп қолданылатын сан жүйесіне айналды. Тіпті өздерінің сан жүйелері бар көптеген елдерде де еуропалық араб цифрлары сауда және математика салаларында кеңінен қолданылады.