Кіріспе
Нацистік режимдегі еврей халқының геноцидінің атаулары тізімі. Холокост атаулары контекстке қарай өзгереді. "Холокост" термині 1940 жылдардың ортасынан бері ағылшын тілінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның алты миллион еврейді жүйелі түрде қырып жоюына қолданылып келеді. Кейде бұл термин қате қолданылып, нацистік партияның "Untermenschen" немесе "адамнан төмен" деп саққан басқа топтардағы миллиондаған адамдарды жүйелі түрде өлтіруін де қамтиды. Оларға еврейлерден басқа славяндар (біріншісі екіншісін "жұқтырды" деген жалған айыптамамен), украиндықтар, поляктар, орыстар, сербтер, чехтар, ром халқы, балтық елдерінің (әсіресе литвалықтардың) халқы, мүмкіндігі шектеулі адамдар, гомосексуалдар және саяси, діни оппозициядағылар кірді. Еврей тілінде "Шоа" (שואה) сөзі "апат, қирату" деген мағынаны білдіреді және Холокостты атау үшін стандартты термин болып қабылданды (Yom HaShoah қараңыз).
Names of the Holocaust vary based on context. "The Holocaust" is the name commonly applied in English since the mid 1940s to the systematic extermination of six million Jews by Nazi Germany during World War II. The term is sometimes erroneously used in a broader sense to include the Nazi Party's systematic murder of millions of people in other groups they determined were "Untermenschen" or "subhuman," which included, besides the Jews, Slavs, the former having allegedly infected the latter, but also Ukrainians, Poles, Russians, Serbs, Czechs, the Romani people, Balts (especially Lithuanians), people with disabilities, gay men, and political and religious opponents. In Hebrew, Shoah (שואה), meaning "a catastrophe, a ruin" became the standard term for the Holocaust (see Yom HaShoah).
"Холокост" сөзін нацистердің еврейлерді жоюы үшін қолдануға қарсылық білдіру
Кейбір адамдар "Холокост" сөзінің теологиялық және тарихи мағынасы бар екендігіне байланысты, Екінші дүниежүзілік соғыста нацистердің еврейлерді жойғанына қатысты "Холокост" терминін қолдануды дұрыс көрмейді. Америкалық тарихшы Уолтер Лакер (ата-анасы Холокост кезінде қаза болған) "Холокост" термині еврейлерге жасалған геноцидті сипаттау үшін "өте қолайсыз" екенін, себебі ол Құдайға "жаққан құрбандық" ұғымын білдіреді деп санайды. Лакер: "Нацистердің мұндай құрбандық жасау ниеті болған жоқ, және еврейлердің жағдайы діни құрбандыққа ұсынылғандай болған жоқ", - деп жазды. Compact Oxford English Dictionary және Microsoft Encarta да осыған ұқсас анықтамалар береді. Encyclopædia Britannica "Холокост" терминін "Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия мен оның одақтастары жүзеге асырған алты миллион еврей ер және әйел, бала және миллиондаған басқа адамдарды жүйелі түрде өлтіру" деп анықтайды. Сонымен қатар, мақалада былай делінген: "Нацистер рома (цыган) халқын да ерекше атап көрсетті. Олар еврейлермен қатар газ камераларында жүйелі түрде өлтірілген жалғыз халық болды". Чехословакия-Израиль тарихшысы Йегуда Бауэр: "Анық айтайық: Шоа, Чурбан, еврейлерге жасалған геноцид, не деп атасақ та, бұл еврей халқының толық физикалық жойылуына бағытталған жоспарлы әрекеттің атауы, және оның Еуропадағы еврейлердің көпшілігін өлтіру арқылы ішінара орындалуы", - деді. Ол Холокост тек еврейлерді қамтуы керек деп санайды, өйткені нацистердің мақсаты барлық еврейлерді жою болған, ал басқа топтарды толығымен жою жоспары болмаған. Нацистердің еврей емес құрбандарын Холокостқа қосуға көптеген адамдар, соның ішінде 1953 жылы Холокост құрбандарын еске алу үшін Иерусалимде құрылған Израильдің мемлекеттік мекемесі Яд Вашем сияқты ұйымдар қарсылық білдіреді. Алайда, Нобель сыйлығының лауреаты және Холокосттан аман қалған еврей Эли Визель еврей емес құрбандарды да Холокост құрбандары деп есептеді, президент Джимми Картерге: "Холокост құрбандарының барлығы еврейлер емес, бірақ барлық еврейлер құрбан болды", - деп мәлімдеді, одан Холокостқа арналған ұлттық мұражайды құруға қолдау сұрады. Британдық тарихшы Майкл Берли және неміс тарихшысы Вольфганг Випперманн барлық еврейлер құрбан болғанымен, Холокост еврей қауымының шегінен асып түсті дейді – басқа да адамдар құрбандық болғанның трагедиялық тағдырын бөлісті. Венгрияның бұрынғы рома халқының істері жөніндегі министрі Ласло Телеки нацистердің еврейлер мен рома халқын өлтіруіне қатысты "Холокост" терминін қолданады. The Columbia Guide to the Holocaust кітабында американдық тарихшылар Дональд Ниуюк пен Фрэнсис Никосия еврейлер, рома және мүгедектерді қамтитын терминді пайдаланады. Америкалық тарихшы Деннис Рейнхартц Хорватия мен Сербияда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде геноцидтің негізгі құрбандары цыгандар болғанын мәлімдеді және оны "1941-1945 жылдардағы Балқан Холокосты" деп атады.
Ақырғы шешім
"Яһуди мәселесінің соңғы шешімі" (немісше: Endlösung der Judenfrage) – нацистердің өзі қолданған термин, ол 1942 жылғы 20 қаңтарда Ванзее конференциясының хаттамасында тіркелген және 1945 жылғы Нюрнберг процесінде ағылшын тіліне аударылған. "Холокост" сөзі қалыптасқанға дейін, ағылшын тіліндегі жазушылар да осы тіркесті қолданған. Мысалы, Уильям Ширердің "Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы" кітабында геноцид "Соңғы шешім" деп сипатталған (тырнақшалар ішінде; "Холокост" сөзі есімделмеген). Ағылшын және неміс тілдерінде "Соңғы шешім" "Холокост" терминіне балама ретінде кеңінен қолданылған. "Холокост" термині қазір көбінесе нацистік өлім лагерлері мен жазалау отрядтарының барлық құрбандарын қамтитын болса, "Соңғы шешім" тек "жүйттік халықты жоюға жасалған әрекетті" білдіреді, деп АҚШ Холокост мемориалдық мұражайында көрсетілген. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін біраз уақыт бойы неміс тарихшылары Völkermord ("геноцид") немесе толыққанды түрінде der Völkermord an den Juden ("жүйттік халықтың геноциді") терминін қолданды, ал бүгінгі Германияда Холокост немесе Шоа терминдері жиі қолданылады.
Шоа
Шоа (שואה) сөзі еврей тілінде «апат» дегенді білдіреді (сондай-ақ орта ғасырлардан бері «жою» мағынасында қолданылады), және ол 20-ғасырғы Холокостты атау үшін стандартты еврей термині болды, тіпті 1940 жылдардың басында-ақ. Жақындағы әдебиеттерде, нацистік жаппай қырғынды айтқанда, «Холокост» сөзі сияқты, оған «Ха» («Еврейшеде «The»») префиксі қосылады. Ол Ха Шоа немесе ХаШоа деп жазылуы мүмкін, мысалы, Йом ХаШоа – еврейлердің жыл сайынғы «Холокост және батырлықты еске алу күні». Шоа сөзі бұрын нацистердің тұсында «катастрофа» сөзінің аудармасы ретінде қолданылған. Мысалы, 1934 жылы Хаим Вейцман Сионистік әрекет комитетіне Гитлердің билікке келуін «күтпеген катастрофа, шамамен тағы бір дүниежүзілік соғысқа тең» («unvorhergesehene Katastrophe, etwa ein neuer Weltkrieg») деп айтқанда, еврей баспасөзі Катастрофаны Шоа деп аударды. 1942 жылдың көктемінде Иерусалим тарихшысы Бенцион Динур (Динабург) Польшадағы еврейлерге көмектесетін Біріккен комитет басып шығарған кітабында Еуропадағы еврейлердің қырылуын сипаттау үшін Шоа сөзін қолданды, оны еврей халқының ерекше жағдайын көрсететін «катастрофа» деп атады. Израильде Холокостты сипаттау үшін Шоа сөзі таңдалды, бұл термин 1951 жылдың 12 сәуірінде Кнессеттің Йом Ха Шоа Ве Меред Ха Гетаот – ұлттық еске алу күнін белгілеуімен институционалдық деңгейге көтерілді. 1950 жылдары Яд Вашем – Израильдің «Холокост құрбандары мен батырларын еске алу мекемесі» бұл сөзді ағылшын тіліне «Апат» деп аударған. Ол кезде «холокост» сөзі көбінесе ядролық соғыста адамзаттың көп бөлігінің өртелуін білдіретін. Содан бері Яд Вашем өз тәжірибесін өзгертті; әдетте қазір үлкен әріппен жазылатын «Холокост» сөзі негізінен Еуропалық еврейлердің геноцидін білдіреді. Израиль тарихшысы Саул Фридлендер 1987 жылы «Шоаның диаспорадағы еврей қауымдары үшін маңыздылығы артып келе жатқанын» және «Шоа, жақсы немесе жаман, діннің байланысының әлсіреуінен немесе сионизм мен Израильдің сәйкестендіру элементі ретінде маңыздылығының төмендеуінен, өзін-өзі тану символына айналып бара жатқанын» жазды. Кейіннен жарық көрген Рауль Хилбергтің ең маңызды еңбегі – «Еуропалық еврейлердің жойылуы» болды.
Пораймос
Пораймос (сондай-ақ Пораймос) сөзбе-сөз "Жұту" немесе Самударипен ("Жапсарып өлтіру") – бұл рома халқының тарихшысы Ян Хэнкоктың Еуропадағы рома халқының көп бөлігін жоюға жасалған нацистердің әрекеттерін сипаттау үшін қолданған термині. Бұл құбылыс жеткілікті зерттелмеген.
Аударма нұсқалары
Көптеген елдер "Холокост" немесе "Шоа" терминінің аудармаларын немесе транслитерацияларын қабылдағанмен (мысалы, lang es; Холокост Kholokost;;; және т.б.), кейбір халықтар, әсіресе Холокосттан тікелей зардап шеккендер, оқиғаны белгілейтін ерекше атауларды қабылдаған жағдайлар бар. Мысалы, поляк тілінде Холокост көбінесе Zagłada Żydów, яғни "Жүделерді құрту" деп аталады, ал "Холокауст" термині көбірек қолданылатын жалпылама мағынада пайдаланылады. Швецияда Холокост ең көп кездесетін атауы – Förintelsen ("жойылды"), бұл термин этимологиялық жағынан Гитлердің 1939 жылғы 30 қаңтардағы Рейхстаг сөйлесуінде айтқан болжамында қолданылған неміс тіліндегі Vernichtung сөзімен ұқсас.