Кіріспе
Нацистердің еврейлерді геноцидке қарсы жоспары – нацистік Германия саясаты. Соңғы шешім (Die Endlösung) немесе еврей мәселесінің соңғы шешімі (Endlösung der Judenfrage) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар еврей деп анықтаған адамдардың геноцидін жоспарлау. "Еврей мәселесінің соңғы шешімі" – қол жеткізілген барлық еврейлерді өлтірудің ресми коды, ол Еуропа құрлығымен ғана шектелмеді. Германия басып алған Еуропа бойынша жүзеге асырылған бұл қасақана және жүйелі геноцид саясаты, нацистік басшылықпен 1942 жылдың қаңтарында Берлин маңында өткен Ванзее конференциясында рәсімдік және геосаяси тұрғыдан жасалды. Оның нәтижесінде Холокост болды, осы трагедияда Польшадағы еврейлердің 90% және Еуропа еврей халқының үштен екісі қаза тапты. Соңғы шешімге әкелген шешімдердің мәні мен уақыты Холокост тарихындағы ең көп зерттелген және талқыланған мәселелердің бірі. Бағдарлама соғыс басталғаннан кейінгі алғашқы 25 айда "неміс билігіндегі барлық еврейлерді өлтіру" мақсатымен дамыды. Холокост тарихын зерттейтін Кристофер Браунинг, көптеген тарихшылардың пікірінше, Соңғы шешімді бір уақытта қабылданған шешіммен байланыстыру мүмкін емес екенін жазды. "Шешім қабылдау процесі ұзаққа созылды және кезең-кезеңімен жүрді". 1940 жылы Францияның құлауынан кейін Адольф Эйхман Мадагаскар жоспарын жасады, ол Еуропа еврей халқын француз колониясына көшіруді көздеді, бірақ теңіз блокадасының салдарынан бұл жоспардан бас тартылды. 1936 жылы Мюнхендегі Рома істері бюросы Интерполға қарастырылып, "Цыған қатеріне қарсы күрес орталығы" деп аталды. "Цыған мәселесінің соңғы шешімі" – цығандарды ұстап алу, елден қуу және осы уақытқа дейін Дахау, Бухенвальд, Фленсенбург, Маутхаузен, Натцвайлер, Равенсбрук, Тауха және Вестерборк қалаларында салынған концлагерьлерде қамауға алуды қамтыды. 1938 жылы Австриямен Аншлюс болғаннан кейін, Вена мен Берлинде еврейлердің эмиграциясын ұлғайту үшін еврей эмиграциясы жөніндегі орталық кеңселер құрылды, бірақ олардың жойылуына қатысты құпия жоспарлар болған жоқ. Соғыс басталып, Польшаға шабуыл жасалуы 3,5 миллион поляк еврейін нацистік және кеңестік қауіпсіздік күштерінің бақылауына алып келді, бұл Польшадағы Холокосттың басталуын белгіледі. Германия басып алған Польша аумағында еврейлер басқа жағдай жасалғанша жүздеген уақытша геттоларға орналастырылды. Екі жылдан кейін, 1941 жылдың маусымында Барбаросса операциясы басталғанда, яғни Кеңес Одағына шабуыл жасалғанда, неміс басшылары Гитлердің еврейлерді қуып жібермей, жоюға бағытталған антисемит жоспарын жүзеге асыруды бастады. Гитлердің еврейлерді Германия бақылауындағы аумақтардан күштеп шығару туралы бұрынғы идеялары, Lebensraum-ға қол жеткізу үшін, Ұлыбританияға қарсы әуе шабуылының сәтсіздігінен кейін тоқтатылды, бұл Германияның теңіз блокадасын бастады. Рейхсфюрер СС Генрих Гиммлер жаңа жоспардың бас архитекторларының бірі болды, ол "Еврей мәселесінің соңғы шешімі" деп аталды. 1941 жылдың 31 шілдесінде рейхсмаршал Герман Геринг Райнхард Гейдрихке (Гиммлердің орынбасары және РСХА басшысы) хат жазып, оған "еврей мәселесін толық шешу" үшін "қажетті дайындықтарды" жасауға және барлық зардап шеккен ұйымдармен үйлестіруге уәкілеттік берді. Геринг сонымен қатар Гейдрихке жаңа жоспарланған мақсатты іске асыру үшін нақты ұсыныстар енгізуді тапсырды. Жалпы алғанда, еврейлердің жойылуы екі үлкен операциямен жүзеге асырылды. Барбаросса операциясы басталғанда, барлық еврейлерді өлтіру мақсатымен, СС, Эйнзацгруппен және тәртіп полициясының мобильді өлтіру бөлімшелері оккупацияланған Кеңес Одағына жіберілді. Шабуылдың алғашқы кезеңдерінде Гиммлер 1941 жылдың шілде айының басында Беластокқа барып, "негізінен, кез келген еврей" Германияның совет шекарасынан тыс жерде "партизан ретінде қарастырылсын" деп өтінді. Оның жаңа бұйрықтары СС және полиция басшыларына майдан шебінің артында жаппай қаза жасауға толық құқық берді. 1941 жылдың тамызында барлық еврей еркектерін, әйелдер мен балаларды атып өлтірді. Жоюдың екінші кезеңінде Орталық, Батыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның еврей тұрғындары Холокост пойыздарымен жаңадан салынған газбен өлтіру қондырғылары бар лагерлерге жеткізілді. Рауль Хилберг былай деп жазды: "Шын мәнінде, оккупацияланған КСРО-дағы кісі өлтірушілер құрбандарға көшіп барды, ал осы аренадан тыс жерде құрбандар кісі өлтірушілерге әкелінді. Бұл екі операция тек хронологиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар күрделілік жағынан да эволюцияны құрайды". 1942 жылы түпкілікті шешімге қатысты жоспарлар толыққанды жүзеге асырылғанға дейін шамамен бір миллион еврей қаза болды, бірақ барлық еврей халқын жою туралы шешім қабылданғаннан кейін ғана Аушвиц II-Биркенау және Треблинка сияқты жою лагерлеріне қысқа мерзім ішінде көптеген еврейлерді өлтіру үшін газ камералары орнатылды. Бұл мәліметтер Нюрнбергтік процесте алғаш рет дәлел ретінде пайдаланылмады, бірақ кейінгі Нюрнбергтік процестерде прокурор Тельфорд Тейлор қолданды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін сақталған мұрағат құжаттары нацистік Германияның Соңғы шешім саясаты мен іс-қимылдарының нақты тізімін ұсынды. Оларға Ванзее конференциясының хаттамасы, СС басшылығымен жүзеге асырылған Холокостқа қатысқан әртүрлі неміс мемлекеттік органдарының ынтымақтастығын көрсететін құжаттар, сондай-ақ одақтас әскерлері тарапынан ұсталған 3000 тоннаға жуық түпнұсқа неміс құжаттары кірді.
the Nazi German policy
The Final Solution (die Endlösung, ) or the Final Solution to the Jewish Question (Endlösung der Judenfrage, ) was a Nazi plan for the genocide of individuals they defined as Jews during World War II. The "Final Solution to the Jewish question" was the official code name for the murder of all Jews within reach, which was not restricted to the European continent. This policy of deliberate and systematic genocide starting across German occupied Europe was formulated in procedural and geopolitical terms by Nazi leadership in January 1942 at the Wannsee Conference held near Berlin, and culminated in the Holocaust, which saw the murder of 90% of Polish Jews, and two thirds of the Jewish population of Europe. The nature and timing of the decisions that led to the Final Solution is an intensely researched and debated aspect of the Holocaust. The program evolved during the first 25 months of war leading to the attempt at "murdering every last Jew in the German grasp". Christopher Browning, a historian specializing in the Holocaust, wrote that most historians agree that the Final Solution cannot be attributed to a single decision made at one particular point in time. "It is generally accepted the decision making process was prolonged and incremental." In 1940, following the Fall of France, Adolf Eichmann devised the Madagascar Plan to move Europe's Jewish population to the French colony, but the plan was abandoned for logistical reasons, mainly a naval blockade. In 1936, the Bureau of Romani Affairs in Munich was taken over by Interpol and renamed the Center for Combating the Gypsy Menace. the "final solution of the Gypsy Question" entailed round ups, expulsions, and incarceration of Romani in concentration camps built at, until this point, Dachau, Buchenwald, Flossenbürg, Mauthausen, Natzweiler, Ravensbruck, Taucha and Westerbork. After the Anschluss with Austria in 1938, Central Offices for Jewish Emigration were established in Vienna and Berlin to increase Jewish emigration, without covert plans for their forthcoming annihilation. The outbreak of war and the invasion of Poland brought a population of 3.5 million Polish Jews under the control of the Nazi and Soviet security forces, and marked the start of the Holocaust in Poland. In the German occupied zone of Poland, Jews were forced into hundreds of makeshift ghettos, pending other arrangements. Two years later, with the launch of Operation Barbarossa, the invasion of the Soviet Union in June 1941, the German top echelon began to pursue Hitler's new anti Semitic plan to eradicate, rather than expel, Jews. Hitler's earlier ideas about forcible removal of Jews from the German controlled territories to achieve Lebensraum were abandoned after the failure of the air campaign against Britain, initiating a naval blockade of Germany. Reichsführer SS Heinrich Himmler became the chief architect of a new plan, which came to be called The Final Solution to the Jewish question. On 31 July 1941, Reichsmarschall Hermann Göring wrote to Reinhard Heydrich (Himmler's deputy and chief of the RSHA), authorising him to make the "necessary preparations" for a "total solution of the Jewish question" and coordinate with all affected organizations. Göring also instructed Heydrich to submit concrete proposals for the implementation of the new projected goal. Broadly speaking, the extermination of Jews was carried out in two major operations. With the onset of Operation Barbarossa, mobile killing units of the SS, the Einsatzgruppen, and Order Police battalions were dispatched to the occupied Soviet Union for the express purpose of murdering all Jews. During the early stages of the invasion, Himmler himself visited Białystok at the beginning of July 1941, and requested that, "as a matter of principle, any Jew" behind the German Soviet frontier was to be "regarded as a partisan". His new orders gave the SS and police leaders full authority for the mass murder behind the front lines. By August 1941, all Jewish men, women, and children were shot. In the second phase of annihilation, the Jewish inhabitants of central, western, and south eastern Europe were transported by Holocaust trains to camps with newly built gassing facilities. Raul Hilberg wrote: "In essence, the killers of the occupied USSR moved to the victims, whereas outside this arena, the victims were brought to the killers. The two operations constitute an evolution not only chronologically, but also in complexity." Massacres of about one million Jews occurred before plans for the Final Solution were fully implemented in 1942, but it was only with the decision to annihilate the entire Jewish population that extermination camps such as Auschwitz II Birkenau and Treblinka were fitted with permanent gas chambers to murder large numbers of Jews in a relatively short period of time. it was too late to serve as evidence during the first Nuremberg Trial, but was used by prosecutor General Telford Taylor in the subsequent Nuremberg Trials. After the end of World War II, surviving archival documents provided a clear record of the Final Solution policies and actions of Nazi Germany. They included the Wannsee Conference Protocol, which documented the co operation of various German state agencies in the SS led Holocaust, as well as some 3,000 tons of original German records captured by Allied armies,
Бірінші кезең: "Барбаросса" операциясының өлім отрядтары
1941 жылғы 22 маусымда басталған, "Барбаросса" операциясы деп аталған нацистік басқыншылық "жою соғысын" бастады, ол тез арада еуропалық еврейлерді жүйелі жаппай қырғынға жол ашты. Гитлер үшін большевизм – "яһудилердің мәңгілік қауіп-қатерінің ең соңғы және ең зұлым көрінісі" ғана болды. 1941 жылғы 3 наурызда Вермахттың Бірлескен операциялар штабының бастығы Альфред Йодль Гитлердің "большевиктік интеллигенцияны жою қажет" деген мәлімдемесін қайталады және алдағы соғыс екі мүлдем қарама-қарсы мәдениет арасындағы қақтығыс болатынын айтты. 1941 жылғы мамыр айында гестапо басшысы Генрих Мюллер әскерилердің қылмыстық әрекеттері үшін әскери соттардың құзыретін шектейтін жаңа заңға кіріспе жазды: "Бұл жолы әскерлер азаматтық халықтан ерекше қауіпті элементтерге кездеседі, сондықтан өздерін қорғау құқығы мен міндетіне ие". Гиммлер мен Гейдрих қауіпсіздік полициясы, гестапо, крипо, СД және Вафен-СС-тен шамамен 3000 адамнан тұратын күш құрды, олар "қауіпсіздік күштерінің арнайы жасақтары" деп белгілі болды – Einsatzgruppen, оккупацияланған аумақтарда коммунистерді де, яһудилерді де жою үшін. Бұл күштерді Курт Далуэге басқарған Орпо резервтік полициясының 21 батальоны қолдады, олардың жалпы саны 11 000 адамды құрады. Ордендік полицияға берілген нақты бұйрықтар орналасқан жеріне қарай өзгеше болды, бірақ Кеңес үкіметі бақылауындағы Беластокта (Польшаның провинциялық астанасы) 5500 поляк яһудиін алғашқы жаппай қырғынға қатысқан 309-шы полиция батальонының командирі майор Вайс өз офицерлеріне Барбароссаның большевизмге қарсы жою соғысы екенін және оның батальондары жасы мен жынысына қарамастан барлық яһудилерге қатысты аяусыздық танытатынын түсіндірді. 1941 жылы Кеңес Одағының шекарасын кесіп өткеннен кейін, Ұлы германдық рейхінде ерекше саналған жағдай шығыста қалыпты жағдайға айналды. Әйелдер мен балаларды өлтіруге қарсығы табу Беластокта ғана емес, маусым айының соңында Гаргждайда да бұзылды. Шілде айына дейін барлық майдан шебінде әйелдер мен балалар немістер ғана емес, жергілікті украин және литвалық қосымша күштері тарапынан да өлтірілді. 1941 жылғы 29 шілдеде Вилейкада (Польшаның Вилейкасы, қазіргі Беларусь) СС офицерлерінің отырысында Einsatzgruppen-ге олардың жазалау көрсеткіштерінің төмендігі үшін сөккінді айтылды. Гейдрих барлық келесі ату операцияларына еврей әйелдері мен балаларын қосу туралы бұйрық берді. Осылайша, шілде айының соңына қарай Вилейканың барлық еврей халқы – ерлер, әйелдер мен балалар өлтірілді. Einsatzgruppen тұтас аймақтарды "яһудилерден тазаланған" деп хабарлады. 1941 жылғы 16 желтоқсанда генерал-губернатор Ханс Франк генерал-губернаторлық округтерінің губернаторларына арнаған сөзінде былай деді: "Бірақ яһудилермен не болады? Олар Остландтағы поселкелерде орналасады деп ойлайсыз ба? Берлинде бізге: "Бұл ненің қажеті? Біз оларды Остландта да, Рейхскомиссариатта да пайдалана алмаймыз, өздеріңіз жоюыңыз керек!" – деді. Екі күннен кейін Гиммлер Гитлермен болған әңгімесінің қорытындысын жазды. Нәтижесі: "als Partisanen auszurotten" ("партизандар ретінде жою"). Израиль тарихшысы Йегуда Бауэр бұл ескерту тарихшылардың Холокост кезінде жасалған геноцидке қатысты Гитлерден шыққан нақты бұйрыққа ең жақын нәрсе екенін жазды. Бірнеше күн ішінде Беластокты неміс әскері басып алды. 1941 жылғы 27 маусымда 309-шы резервтік полиция батальоны қалаға келді және ішінде жүздеген еврей ер адамдарымен Ұлы синагоганы өртеп жіберді. Синагоганың өртелуінен кейін еврей ауданының айналасындағы үйлерде және түнгі уақытта қалалық саябақта қырғын болды. Келесі күні 30-ға жуық вагонға тиелген мәйіттер жаппай қабірлерге апарылды. Браунинг атап өткендей, өлтірулерді тікелей бұйрықсыз "Фюрерінің тілегін дұрыс сезіп, болжаған" командир басқарды. Белгісіз себептермен майор Вайстің ресми есебінде құрбандар саны екі есеге азайтылды. Einsatzgruppen емес. Израиль тарихшысы Дина Порат "Соңғы шешім", яғни "Райхскомиссариат Остланд арқылы Қызыл Армияны қуған кезде еврей қауымдастықтарын бірінен соң бірі жүйелі түрде жою" Литвада басталды деп мәлімдеді. Литвадағы Холокост тақырыбын USHMM-нан Конрад Квейт талдап, былай деп жазды: "Литвалық яһудилер Холокосттың алғашқы құрбандарының бірі болды [окупацияланған Польшаның шығыс шекарасынан тыс]. Немістер "Соңғы шешімнің" басталуын белгілейтін жаппай жазалауды жүзеге асырды". Қазан айына дейін Литвада шамамен 80 000 яһуди өлтірілді (оның ішінде бұрынғы поляк Вильносында), ал 1941 жылдың соңына дейін ресми есептерге сәйкес 175 000-ға жуық адам өлтірілді. 1941 жылғы 20 тамызда ресми түрде құрылған Рейхскомиссариат Украина – соғысқа дейінгі Польшаның шығыс-орталық бөлігінен Қырымға дейінгі аумақты қамтыды – Einsatzgruppe C үшін операциялық театрға айналды. Кенес Одағының ішінде, 1941 жылғы 9 шілдеден 19 қыркүйекке дейін Житомир қаласы неміс және украин полициясы жүргізген үш қырғын операциясында 10 000 яһуди өлтіріліп, "яһудилерден тазаланды". Била Церквадағы оқиғада қалған 90 кішкентай бала атылып тасталғаннан кейін, Блобель еврей аналарына оларды жаппай ату кезінде қолына ұстауын сұрады. Ванзе конференциясынан бұрын, 1941 жылғы 22 қыркүйекте Винницада СС және украин әскері 28 000 яһудині атып тастады, одан кейін 29 қыркүйекте Бабий Ярда 33 771 яһудині қырғынға салды. Днепропетровскіде 1941 жылғы 13 қазанда шамамен 10 000–15 000 яһуди атылып тасталды. 1942 жылғы қаңтардың алғашқы күндерінде Харьковта 12 000 яһуди өлтірілді, бірақ осы кезеңде басқа да көптеген жерлерде күнделікті жаппай қырғындар жалғасты. 1942 жылғы тамызда, неміс СС офицерлерінің аз ғана санының қатысуымен, украин қосымша полициясы Польшаның Зофьевкасында 5000-нан астам яһудині қырғынға салды, нәтижесінде қала толығымен жойылды.
Галисия ауданы
Тарихшылар барлық еврейлерді жоюға бағытталған алғашқы күш-жігердің 1941 жылдың маусым айының соңғы апталарында «Барбаросса» операциясы кезінде қашан басталғанын нақты анықтау қиын. Қырқындар үзіліссіз жалғасты. 1941 жылдың 12 қазанында Станислав қаласында 10 000–12 000 еврей ерлер, әйелдер және балалар неміс формасындағы СС әскерлері мен украиндық қосымша полициясы «Кривава неділя у Станіславі» (de) деп аталатын оқиға кезінде еврей зиратында атып өлтірілді. Оқ атушылар сағат 12-де атыс бастады және кезек-кезек ауысып, тоқтамай жалғастырды. Жағада үстелдер қойылған, үстінде арақ бөтелкелері мен сэндвичтер тұрды, олар атыстың керемет шуынан шаршағандарға демалуға мүмкіндік берді. Бұл 1942 жылдың наурыз айында Бельжекте басталған «Рейнхард» акциясының жаппай газбен улаудан бұрын Польшадағы еврейлерге жасалған ең ірі қырғын болды. Айта кетерлігі, Челмнодағы жойғыш операциялар 1941 жылдың 8 желтоқсанында, Ванзе конференциясынан бір жарым ай бұрын басталған, бірақ Челмно – «Рейхсгау Вартеланд» құрамында болғандықтан «Рейнхард» акциясының бөлігі емес еді. Сондай-ақ, Аушвиц-Биркенау 1944 жылдың қарашасына дейін Гитлердің қосылған Польша жерлерінде жойғыш орталық ретінде жұмыс істемеді. Ванзедегі конференция Холокосттың «оқпен жою» деп аталатын шығыстағы екінші толқынына серпіліс берді. 1942 жылдың сәуір және шілде айлары аралығында Волыньде ондаған жаңадан құрылған украиндық «Шутцманшафт» жасақтарының көмегімен 30 000 еврей өлім орларында өлтірілді. Украиналық «Хилфсвервалунгпен» жақсы қарым-қатынасқа байланысты, бұл қосымша батальондар СС-тің Ресей орталығында, Ресей оңтүстігінде және Белоруссияда да орналастырылды; әрқайсысында үш ротаға бөлінген 500-ге жуық сарбаз болды. Олар жалғыз Волыньдегі 150 000 еврейді, яғни бүкіл аймақтың еврей халқының 98 пайызын жоюға қатысты. 1942 жылдың шілдесінде Гиммлер жеке өзі Галиция округін қамтитын генерал-губернаторлық аумақта «Ақырғы шешімді» аяқтауды бұйырды. Ол бастапқы мерзімді 1942 жылдың 31 желтоқсаны деп белгіледі.
Екінші кезең: өлтіру лагерлеріне жер аударылу
1941 жылғы маусымда Вермахт Кеңес Одағына басып кірген кезде, Бас үкімет аумағы 1939 жылғы басып алудан кейін Кеңес Одағының қосылған аймақтарын қосу арқылы кеңейтілді. 1941 жылдың желтоқсан айының басында Вартагау ауданындағы Лодзь геттосындағы еврейлерді өлтіру, Гейдрих бекіткен газ машиналарын (газ вандарын) қолдану арқылы Кульмхоф жойғыш лагерінде басталды. Жәбірленушілер "Шығысқа қоныс аудару" деген жалған сылтаумен алдандырылды, бұл шараны СС комиссарлары ұйымдастырды және бұл тәсіл Челмнода да сынақтан өтті. Екі айдан кейін Еуропалық соңғы шешім қалыптасқан кезде, Гейдрихтің РСХА-сы өндірістік өлтірудің тиімділігін және алдаудың күшін растады. Польшадағы Бельжектегі алғашқы жойғыш орталықтың құрылысы 1941 жылдың қазан айында, Ванзее конференциясына үш ай қалғанда басталды. Жаңа нысан келесі жылдың наурыз айында жұмыс істеуге кірісті. 1942 жылдың ортасына қарай Польша жерінде тағы екі жойғыш лагерь салынды: Собибор 1942 жылдың мамырында, ал Треблинка шілдеде жұмыс істеді. 1942 жылдың шілдесінен бастап Треблинкада Рейнхард операциясы аясында поляк және шетелдік еврейлерді жаппай өлтіру жүргізілді. Треблинкада Аушвицтен басқа нацистік жойғыш лагерлерінде өлтірілген еврейлердің саны көп болды. 1943 жылы Рейнхард операциясы аяқталған кезде, Польшада шамамен екі миллион еврей өлтірілді. Олардың денелері бастапқыда жаппай қабірлерге көмілді. Треблинка мен Бельжек екеуі де жақын маңдағы польшалық құрылыс алаңдарынан алынған қуатты гусеницалық экскаваторлармен жабдықталды, олар беткі қабатты бұзбай көптеген қазба жұмыстарын орындай алды. Басқа нацистік жойғыш орталықтарда, мысалы Аушвицте, цианидтік уыт – Зиклон В сияқты басқа жою әдістері қолданылса да, Рейнхард лагерьлерінде тұтқынға алынған танк қозғалтқыштарынан шығатын уытты газдар қолданылды. Оқпен атқылау (газбен өлтіруге қарағанда) Польшаның оккупацияланған аумағында гетто көтерілістерімен бірге, жойғыш лагерлердің квотасына қарамастан жалғасты. 1942 жылдың шілдесінде екі апта ішінде латыш, литва және украиналық шуцманшафттың көмегімен басылған Слоним геттосының көтерілісі 8000-13000 еврейдің өмірін қиды. Сол кезге дейін екінші ірі жаппай ату 1942 жылдың қазан айының соңында Пинск геттосындағы көтеріліс басылғанда болды; гетто жабылуына дейін 26000-нан астам ер адам, әйелдер мен балалар Белоруссияның қосымша полициясының көмегімен атылды. Варшава геттосының көтерілісін басу кезінде (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлердің ең ірі көтерілісі) 1943 жылдың мамыр айына дейін 13 000 еврей қаза тапты. Көптеген басқа көтерілістер нацистердің жоспарланған депортациялық шараларына кедері келтірмей басылды. Соңғы шешімнің құрбандарының жалпы санының үштен екісі 1943 жылдың ақпанына дейін өлтірілді, бұл Айхманның 1942 жылдың 11 маусымында Берлинде бастаған Батыстағы жойғыш бағдарламасының негізгі кезеңін қамтыды. Deutsche Reichsbahn және басқа да бірнеше ұлттық теміржол жүйелері жүргізген Холокост пойыздары сотталған еврей тұтқындарын Бельгия, Болгария, Франция, Грекия, Венгрия, Италия, Моравия, Нидерланды, Румыния, Словакия және тіпті Скандинавиядан жеткізді. Көмілген денелерді өртеу арқылы қалған дәлелдерді жою көктемнің басында басталды және жаз бойы жалғасты. Барлық депортацияланғандарды өлтірудің құпия бағдарламасы туралы Генрих Гиммлер 1943 жылдың 4 қазанында нацистік партия жетекшілеріне жасаған Позен сөздерінде және 1943 жылдың 6 қазанында Польшадағы Позенде (Познань) өткен конференцияда ашық айтты. Гиммлер нацистік жетекшілердің неліктен еврей әйелдері мен балаларын еврей ерлермен бірге өлтіруді қажет деп санағанын түсіндірді. Жиналған лауазымды тұлғаларға нацистік мемлекеттік саясаттың "еврей халқының жойғысы" екені айтылды. Біз: әйелдер мен балалар туралы не істеуіміз керек? – Мен бұл мәселені шешуге келістім. Мен тек ерлерді жоюға, яғни оларды өлтіруге немесе өлтіруге құқылы емеспін деп санадым, ал олардың балалары біздің ұлдарымыз бен немерелеріміздің арасында кек алушылар болып өседі. Бұл халықты жер бетінен жою үшін қиын шешім қабылдау керек болды. Генрих Гиммлер, 1943 жылдың 6 қазаны. 1943 жылдың 19 қазанында, Собибордағы тұтқын көтерілісінен бес күн өткен соң, Рейнхард операциясы Гиммлер атынан Одило Глобочник тарапынан тоқтатылды. Шамамен 2,7 миллион еврейді өлтіруге жауапты лагерьлер жақын арада жабылды. Бельжек, Собибор және Треблинка бұзылып, көктемге дейін жыртылды. Операциядан кейін 1943 жылдың 3 қарашасында немістердің соғыс кезінде еврейлерді жаппай өлтірудің ең ірі жағдайы орын алды; Резервтік полиция батальоны 101 және Украинадан келген Трауникиліктердің бірлескен күшімен үш жақын жерде шамамен 43 000 тұтқынды бірден атты. Тек Аушвиц қана нацистердің қалған жойғыш қажеттіліктерін қанағаттандыруға жететін мүмкіндікке ие болды.
On 19 October 1943, five days after the prisoner revolt in Sobibór, Operation Reinhard was terminated by Odilo Globocnik on behalf of Himmler. The camps responsible for the murder of nearly 2,700,000 Jews were soon closed. Bełżec, Sobibór, and Treblinka were dismantled and ploughed over before spring. The operation was followed by the single largest German massacre of Jews in the entire war carried out on 3 November 1943; with approximately 43,000 prisoners shot one by one simultaneously in three nearby locations by the Reserve Police Battalion 101 hand in hand with the Trawniki men from Ukraine. Auschwitz alone had enough capacity to fulfill the Nazis' remaining extermination needs.
Аушвиц II Биркенау
Белжек, Собибор, Треблинка және Люблин Майданегінен айырмашылығы, олар еврейлердің ең көп шоғырланған жерлерінде орналасқан, оккупацияланған Бас үкімет аумағында салынған, ал Аушвицтің Биркенау қосалқы лагеріндегі өлтіру орталығы нацистік Германия тікелей аннексиялаған поляк аймақтарында жұмыс істеді. I бункердегі жаңа газ камералары 1942 жылдың наурыз айында, Бельцекте «Соңғы шешім» ресми түрде іске қосылған кезде аяқталды. Маусымның ортасына дейін 20 000 Силезия еврейі «Циклон В» газбен өлтірілді. 1942 жылдың шілдесінде II бункер жұмыс істеуге кірісті. Тамыз айында тағы 10 000–13 000 поляк еврейі, 16 000 француз еврейі «мемлекетсіз» деп жарияланды және Словакиядан 7 700 еврей өлтірілді. Аушвиц II-дегі әйгілі «Өлім қақпасы» 1943 жылы келіп жатқан жүк пойыздары үшін кірпіш пен цемент ерітіндісінен салынды, сондай-ақ үш жолдан тұратын теміржол тармағы қосылды. 1944 жылдың мамыр айында Аушвиц-Биркенау 1942 жылы Варшава геттосынан тұтқындардың Треблинкаға депортациясынан кейін, қазіргі заман тарихындағы ең ірі екі жаппай қырғын операциясының біріне айналды. 1944 жылдың шілдесіне дейін Биркенауда сегіз аптадан кем уақыт ішінде шамамен 320 000 венгр еврейі газбен өлтірілді. Аталған операцияның барлығын SS фотоға түсірді. Барлығы 1944 жылдың сәуір және қараша айлары аралығында Аушвиц II Грекия, Италия және Франция сияқты оннан астам аймақтан, соның ішінде Венгриядан 426 000, Лодзьден 67 000, Терезиенштадттан 25 000 және Бас үкіметтен соңғы 23 000 еврейлерді қабылдады. Аушвиц 1945 жылдың 27 қаңтарында Қызыл Армия тарапынан азат етілді, оған дейін газдау тоқтатылған еді.