Ванзее конференциясы: Холокост жоспарының қадамдары

Кіріспе

1942 жылғы Холокостты жоспарлау отырысы
Неміс телефильміне арналған

Ванзе конференциясы (Wannseekonferenz, ) – нацистік Германияның жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлері мен «Шуцштаффель» (СС) басшыларының 1942 жылғы 20 қаңтарда Берлин қаласының Ванзе ауданында өткен отырысы. Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің директоры, СС Обергруппенфюрері Райнхард Гейдрих шақырған конференцияның мақсаты – түрлі мемлекеттік ведомстволардың әкімшілік басшыларының еврей мәселесіне қатысты «Соңғы шешімді» іске асырудағы ынтымақтастығын қамтамасыз ету болды. Осы шешім бойынша, неміс оккупациясы астындағы Еуропаның көптеген еврейлері оккупацияланған Польшаға депортацияланып, өлтірілуі тиіс еді. Конференцияға бірнеше мемлекеттік министрліктердің өкілдері қатысты, оның ішінде Сыртқы істер министрлігінің, Әділет, Ішкі істер және Мемлекеттік министрліктердің мемлекеттік хатшылары, сондай-ақ СС өкілдері. Отырыс барысында Гейдрих еуропалық еврейлерді қалай ұйымдастырып, генерал-губернаторлыққа (Польшаның оккупацияланған бөлігі) жою лагерлеріне жіберіп, сонда өлтіретінін баяндады. Еврейлерге қарсы кемсіту 1933 жылғы 30 қаңтарда нацистер билікке келгеннен кейін дереу басталды. Нацистік режим еврейлерді елден өз еркімен кетуге мәжбүрлеу үшін зорлық-зомбылық пен экономикалық қысымды пайдаланды. 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға басып кіргеннен кейін еуропалық еврейлерді жою басталды, ал 1941 жылғы маусымда Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін өлтірулер жалғасты және күшейді. 1941 жылғы 31 шілдеде Герман Геринг Гейдрихке неміс бақылауындағы аумақтарда «еврей мәселесін толық шешу» жоспарын дайындау және ұсынуға, сондай-ақ барлық қатысатын мемлекеттік ұйымдардың қатысуын үйлестіруге жазбаша рұқсат берді. Ванзе конференциясында Гейдрих депортация процесі аяқталғаннан кейін депортацияланғандардың тағдыры СС-тің қарауына кіретін ішкі мәселе болатынын атап өтті. Тағы бір мақсат – еврей кімдер екенін анықтау болды. Отырыстың хаттамасының бір данасы соғыстан аман қалды. Оны 1947 жылғы наурыз айында Роберт Кемпнер Германия Сыртқы істер министрлігінен тәркіленген құжаттардың арасынан тапты. Ол Нюрнберг процесінде дәлел ретінде пайдаланылды. Конференция өткен Ванзе үйі қазір Холокост ескерткіші болып табылады.

The Wannsee Conference (Wannseekonferenz, ) was a meeting of senior government officials of Nazi Germany and Schutzstaffel (SS) leaders, held in the Berlin suburb of Wannsee on 20 January 1942. The purpose of the conference, called by the director of the Reich Security Main Office SS Obergruppenführer Reinhard Heydrich, was to ensure the co operation of administrative leaders of various government departments in the implementation of the Final Solution to the Jewish Question, whereby most of the Jews of German occupied Europe would be deported to occupied Poland and murdered. Conference participants included representatives from several government ministries, including state secretaries from the Foreign Office, the justice, interior, and state ministries, and representatives from the SS. In the course of the meeting, Heydrich outlined how European Jews would be rounded up and sent to extermination camps in the General Government (the occupied part of Poland), where they would be killed. Discrimination against Jews began immediately after the Nazi seizure of power on 30 January 1933. Violence and economic pressure were used by the Nazi regime to encourage Jews to voluntarily leave the country. After the invasion of Poland in September 1939, the extermination of European Jewry began, and the killings continued and accelerated after the invasion of the Soviet Union in June 1941. On 31 July 1941, Hermann Göring gave written authorization to Heydrich to prepare and submit a plan for a "total solution of the Jewish question" in territories under German control and to coordinate the participation of all involved government organisations. At the Wannsee Conference, Heydrich emphasised that once the deportation process was complete, the fate of the deportees would become an internal matter under the purview of the SS. A secondary goal was to arrive at a definition of who was Jewish. One copy of the Protocol with circulated minutes of the meeting survived the war. It was found by Robert Kempner in March 1947 among files that had been seized from the German Foreign Office. It was used as evidence in the subsequent Nuremberg trials. The Wannsee House, site of the conference, is now a Holocaust memorial.

Өмірбаян

1933 жылдың қаңтар айында нацистер билікті басып алғаннан кейін Германияда еврейлерге қарсы заңдастырылған кемсіту басталды. Нацизм идеологиясы антисемитизм, нәсілдік гигиена және евгеника элементтерін біріктірді және оларды пангерманизммен және аумақтық экспансионизммен тоғыстырды, мақсаты герман халқы үшін көбірек Lebensraum (тұрмыс кеңістігі) алу еді. Нацистік Германия бұл жаңа аумақты Польша мен Совет Одағын басып алып, сонда тұратын еврейлер мен славяндарды, арий тұқымынан төмен саналатын халықты депортациялау немесе жоюды көздеді. Еврейлерге қарсы дискриминация Еуропаның көп бөлігінде ұзақ жылдар бойы болғанымен, заңсыз саналды, ал Германияда 1933 жылдың 30 қаңтарында нацистер билікті басып алғаннан кейін дереу заңдастырылды. Сол жылдың 7 сәуірінде қабылданған «Кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы» заң еврейлердің көпшілігін заңгерлік мамандықтан және мемлекеттік қызметтен шеттетуге алып келді. Көп ұзамай ұқсас заңдар басқа еврейлерді де олардың кәсібін атқару құқығынан айырды. Режим еврейлерді елден қуу үшін зорлық-зомбылық пен экономикалық қысымды пайдаланды. Еврей бизнесіне базарларға кіруге, газеттерде жарнамалауға тыйым салынды және мемлекеттік тапсырыстардан айырылды. Азаматтар қудаланды, зорлық-зомбылыққа және олардың бизнесіне қарсы бойкоттарға ұшырады. 1935 жылдың қыркүйегінде Нюрнберг заңдары қабылданды, олар еврейлер мен германдықтар арасындағы некелерге, еврейлер мен немістер арасындағы некеден тыс жыныстық қатынастарға және 45 жасқа дейінгі неміс әйелдерін еврей үйлерінде қызметшілер ретінде жұмысқа алуға тыйым салды. «Азаматтық туралы» заңда неміс немесе олармен туысқандық байланысы бар адамдар ғана азаматтар деп танылды, осылайша еврейлер мен басқа азшылық топтары неміс азаматтығынан айырылды. Қараша айында шығарылған қосымша жарлықта үш еврей әжесі мен атасы немесе еврей дінін ұстанған екі әжесі мен атасы бар адам еврей деп есептелді. 1939 жылы Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Германияның 437 000 еврейінің шамамен 250 000-ы Америка Құрама Штаттарына, Британдық мандаттық Палестинаға, Ұлыбританияға және басқа елдерге эмиграциялады. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға басып кіргеннен кейін Гитлер поляк басшылығы мен зиялыларын жоюға бұйрық берді. «Sonderfahndungsbuch Polen» (Польшада ізделіп отырған адамдардың арнайы тізімі) – интернатталуы немесе өлтірілуі үшін ізделіп отырған адамдардың тізімі – СС 1939 жылдың мамыр айында жасады. «Эйнзатцгруппендер» (арнайы топтар) бұл кісі өлтірулерді Польшада тұратын этникалық немістерден құралған жарымәскери топ «Volksdeutscher Selbstschutz» (Германияның өзін-өзі қорғау тобы) қолдауымен жүзеге асырды. СС, «Вермахт» (Германияның қарулы күштері) және «Ордунгсполицей» (Реттік полиция; Orpo) мүшелері де поляк науқаны кезінде бейбіт тұрғындарды атып өлтірді. 1939 жылдың соңына қарай шамамен 65 000 бейбіт адам қаза тапты. 1941 жылдың 31 шілдесінде Герман Геринг СС Обергруппенфюреріне (Аға топ жетекшісі) Рейххерд Гейдрихке, Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің (РСХА) бастығы, Германияның бақылауындағы аумақтарда «еврей мәселесін толық шешу» жоспарын дайындап, ұсынуға және барлық қатысатын үкіметтік ұйымдардың қатысуын үйлестіруге жазбаша рұқсат берді. Нәтижесінде шыққан «Ост генеральдік жоспары» (Шығысқа арналған жалпы жоспар) бағындырылған Шығыс Еуропа мен Кеңес Одағының халқын Сибирьге құлдық жұмыс ретінде пайдалану немесе өлтіру үшін депортациялауды көздеді. Ванзее конференциясының хаттамасында Кеңес Одағындағы еврей халқының саны бес миллионға, оның ішінде Украинадағы үш миллионға жуық деп есептелді. Нацистер еврейлерді жоюмен қатар, Герберт Бакке ойлап тапқан «Аштық жоспары» деп аталатын іс-қимыл арқылы 30 миллион адамды аштықпен жеңіп алған аумақтарда халық санын азайтуды жоспарлады. Азық-түлік Германия армиясы мен Германияның азаматтық халқына бағытталатын болды. Қалалар жермен-жексен етіліп, жерлер орманға айналып, неміс отаршылдары қоныстанды. «Аштық жоспарының» мақсаты – барлық азық-түлік өнімдерін неміс халқына және Шығыс майданындағы «Вермахтқа» бағыттау арқылы неміс оккупациясындағы славяндық азаматтық халқын қасақана жаппай аштықтан құрту. Тарихшы Тимоти Снайдердің айтуынша, 1941-1944 жылдары Бакке жоспарының нәтижесінде «4,2 миллион кеңес азаматы (негізінен ресейліктер, белорустар және украиндықтар) нацистер (және нацистер басқаратын «Вермахт») аштықтан өлді». 1940 және 1941 жылдары Германияда егіннің өнімі нашар болды, ал азық-түлік қоры жетіспеді, өйткені қару-жарақ өнеркәсібінде жұмыс істеу үшін көптеген күштері жұмысқа алынған. Егер осы жұмысшылар – сондай-ақ неміс халқы – жеткілікті түрде тамақтандырылуы керек болса, «атаусыз ауыздардың» саны күрт азайтылуы керек еді, олардың ішінде неміс үкімділігіндегі миллиондаған еврейлер ең айқын мысал болды. Ванзее конференциясы кезінде Совет Одағында еврейлерді өлтіру бірнеше айдан бері жүріп жатқан еді. «Барбаросса» операциясының басынан бастап – Совет Одағына басып кіру – «Эйнзатцгруппендер» басып алынған аумақтарға армияны ілесіп, еврейлерді ұстап алып, өлтіруге жіберілді. 1941 жылдың 2 шілдесінде жазылған хатында Гейдрих өзінің СС және полиция басшыларына «Эйнзатцгруппендер» Коминтерн шенеуніктерін, Коммунистік партияның жетекші мүшелерін, экстремистік және радикалды Коммунистік партия мүшелерін, халық комиссарларын және партия мен үкіметтегі еврейлерді атқаруға тиіс екенін хабарлады. Басып алынған аумақтардың тұрғындары спонтанды түрде бастаған кез келген погромдарды тыныш түрде ынталандыру туралы ашық нұсқаулар берілді. 8 шілдеде ол барлық еврейлерді партизандар деп қарауға және 15-45 жас арасындағы барлық еркек еврейлерді атуға бұйрық берді. Тамыз айына қарай желі кеңейтіліп, әйелдер, балалар және қарттар – бүкіл еврей халқы қамтылды. Ванзее конференциясының жоспарлау кезінде жүздеген мыңдаған поляк, серб және орыс еврейлерінің өліміне әкелді. Бастапқы жоспар Совет Одағын басып алғаннан кейін «Ост генеральдік жоспарын» іске асыру болды. Еуропалық еврейлер Ресейдің басып алынған бөліктеріне депортацияланып, жол салу жобаларында өліміне дейін жұмыс істеуге жіберілетін еді.

Legalized discrimination against Jews in Germany began immediately after the Nazi seizure of power in January 1933. The ideology of Nazism brought together elements of antisemitism, racial hygiene, and eugenics and combined them with pan Germanism and territorial expansionism with the goal of obtaining more Lebensraum (living space) for the Germanic people. Nazi Germany attempted to obtain this new territory by invading Poland and the Soviet Union, intending to deport or exterminate the Jews and Slavs living there, who were viewed as being inferior to the Aryan master race. Discrimination against Jews, long standing but extra legal throughout much of Europe at the time, was codified in Germany immediately after the Nazi seizure of power on 30 January 1933. The Law for the Restoration of the Professional Civil Service, passed on 7 April of that year, excluded most Jews from the legal profession and the civil service. Similar legislation soon deprived other Jews of the right to practise their professions. Violence and economic pressure were used by the regime to force Jews to leave the country. Jewish businesses were denied access to markets, forbidden to advertise in newspapers, and deprived of access to government contracts. Citizens were harassed and subjected to violent attacks and boycotts of their businesses. In September 1935, the Nuremberg Laws were enacted, prohibiting marriages between Jews and people of Germanic extraction, extramarital sexual relations between Jews and Germans, and the employment of German women under the age of 45 as domestic servants in Jewish households. The Citizenship Law stated that only those of German or related blood were defined as citizens; thus, Jews and other minority groups were stripped of their German citizenship. A supplementary decree issued in November defined as Jewish anyone with three Jewish grandparents, or two grandparents if the Jewish faith was followed. By the start of World War II in Europe in 1939, around 250,000 of Germany's 437,000 Jews had emigrated to the United States, British Mandatory Palestine, Great Britain, and other countries. After the invasion of Poland in September 1939, Hitler ordered that the Polish leadership and intelligentsia be destroyed. The Sonderfahndungsbuch Polen (Special Ledger of Wanted Persons–Poland)—lists of people to be located so they could be interned or killed—had been drawn up by the SS as early as May 1939. The Einsatzgruppen (special task forces) performed these murders with the support of the Volksdeutscher Selbstschutz (Germanic Self Protection Group), a paramilitary group consisting of ethnic Germans living in Poland. Members of the SS, the Wehrmacht (German Armed Forces), and the Ordnungspolizei (Order Police; Orpo) also shot civilians during the Polish campaign. Approximately 65,000 civilians were killed by the end of 1939. In addition to leaders of Polish society, they killed Jews, prostitutes, Romani people, and the mentally ill.

On 31 July 1941, Hermann Göring gave written authorization to SS Obergruppenführer (Senior Group Leader) Reinhard Heydrich, Chief of the Reich Security Main Office (RSHA), to prepare and submit a plan for a "total solution of the Jewish question" in territories under German control and to coordinate the participation of all involved government organisations. The resulting Generalplan Ost (General Plan for the East) called for deporting the population of occupied Eastern Europe and the Soviet Union to Siberia, for use as slave labour or to be murdered. The minutes of the Wannsee Conference estimated the Jewish population of the Soviet Union to be five million, including nearly three million in Ukraine. In addition to eliminating Jews, the Nazis also planned to reduce the population of the conquered territories by 30 million people through starvation in an action called the Hunger Plan devised by Herbert Backe. Food supplies would be diverted to the German army and German civilians. Cities would be razed and the land allowed to return to forest or resettled by German colonists. The objective of the Hunger Plan was to inflict deliberate mass starvation on the Slavic civilian populations under German occupation by directing all food supplies to the German home population and the Wehrmacht on the Eastern Front. According to the historian Timothy Snyder, "4.2 million Soviet citizens (largely Russians, Belarusians, and Ukrainians) were starved" by the Nazis (and the Nazi controlled Wehrmacht) in 1941–1944 as a result of Backe's plan. Harvests were poor in Germany in 1940 and 1941 and food supplies were short, as large numbers of forced labourers had been brought into the country to work in the armaments industry. If these workers—as well as the German people—were to be adequately fed, there must be a sharp reduction in the number of "useless mouths", of whom the millions of Jews under German rule were, in the light of Nazi ideology, the most obvious example. At the time of the Wannsee Conference, the killing of Jews in the Soviet Union had already been underway for some months. Right from the start of Operation Barbarossa—the invasion of the Soviet Union—Einsatzgruppen were assigned to follow the army into the conquered areas and round up and kill Jews. In a letter dated 2 July 1941, Heydrich communicated to his SS and police leaders that the Einsatzgruppen were to execute Comintern officials, ranking members of the Communist Party, extremist and radical Communist Party members, people's commissars, and Jews in party and government posts. Open ended instructions were given to execute "other radical elements (saboteurs, propagandists, snipers, assassins, agitators, etc.)". He instructed that any pogroms spontaneously initiated by the occupants of the conquered territories were to be quietly encouraged. On 8 July, he announced that all Jews were to be regarded as partisans, and gave the order for all male Jews between the ages of 15 and 45 to be shot. By August, the net had been widened to include women, children, and the elderly—the entire Jewish population. By the time planning was underway for the Wannsee Conference, hundreds of thousands of Polish, Serbian, and Russian Jews had already been killed. The initial plan was to implement Generalplan Ost after the conquest of the Soviet Union. European Jews would be deported to occupied parts of Russia, where they would be worked to death in road building projects.

Конференцияны жоспарлау

1941 жылдың 29 қарашасында Хайдрих 9 желтоқсанда Интерполдың Ам-Клейнен-Ваннезе 16 мекенжайындағы кеңсесінде өтетін министрлік конференциясына шақыру жіберді. Ол 4 желтоқсанда кездесу орнын, кездесудің түпкілікті орнына ауыстырды. Ол Герингтің 31 шілдедегі хатының көшірмесін қоса берді, онда оған еврей мәселесіне «соңғы шешім» жоспарлауға рұқсат берілген. Ішкі істер, әділет, Төртжылдық жоспар, насихат және оккупацияланған Шығыс аумақтар министрлігі өкілдікке ие болды. Конференцияға шақырулар жіберілген күнінен (29 қараша) бастап, алғашқы кездесудің күніне (9 желтоқсан) дейін жағдай өзгерді. 1941 жылдың 5 желтоқсанында Қызыл Армия Мәскеу түбінде қарсы шабуылға көшті, бұл Кеңес Одағын жылдам басып алу мүмкіндігін жойды. 1941 жылдың 7 желтоқсанында жапондықтар Перл-Харборға шабуыл жасады, нәтижесінде АҚШ келесі күні Жапонияға соғыс жариялады. Германия 11 желтоқсанда АҚШ-қа соғыс жариялады. Кейбір шақырылғандар осы дайындықтарға қатысқандықтан, Хайдрих кездесуін кейінге шегерді. Осы шамада Гитлер Еуропадағы еврейлерді соғыс аяқталғаннан кейін емес, дереу жоюды шешті, өйткені соғыс аяқталу мерзімі көрінбейтін еді. 1941 жылдың 12 желтоқсанындағы Рейх канцеляриясының отырысында ол партияның жоғары лауазымды шенеуніктерімен кездесіп, ниеттерін ашық білдірді. 18 желтоқсанда Гитлер Гиммлермен Вольфсшанцеде еврейлердің тағдыры туралы әңгімелесті. Кездесуден кейін Гиммлер өзінің қызметтік күнтізбесіне қарапайым жазба жасады: «Еврей мәселесі/партизандар ретінде жою». Алғашқы жоспар бойынша еврейлерді Кеңес Одағының оккупацияланған аумақтарындағы лагерьлерге депортациялап, сонда өлтіру жоспарланған еді, бірақ Кеңес Одағын жеңу мүмкін болмағандықтан, жоспарлар өзгертілді. Гейдрих қазіргі уақытта генерал-губернаторлықта (Германияның оккупациялаған Польша аймағы) тұратын еврейлерді, сондай-ақ Еуропаның қалған бөліктерінен келген еврейлерді Польшаның оккупацияланған аймақтарында құрылған жойқын лагерьлерде өлтіруге шешім қабылдады. 1942 жылдың 8 қаңтарында Гейдрих 20 қаңтарда өтетін кездесуге жаңа шақыру қағаздарын жіберді. Жаңадан бекітілген конференция орны – Гроссер Ваннезе көліне қарап тұрған Ам Гроссер Ваннезе 56–58 вилласы. Вилла 1940 жылы Фридрих Миноудан Sicherheitsdienst (Қауіпсіздік қызметі; SD) сатып алынып, конференциялар мен қонақ үй ретінде пайдалануға арналған.

On 29 November 1941, Heydrich sent invitations for a ministerial conference to be held on 9 December at the offices of Interpol at Am Kleinen Wannsee 16. He changed the venue on 4 December to the eventual location of the meeting. He enclosed a copy of a letter from Göring dated 31 July that authorised him to plan a so called Final Solution to the Jewish Question. The ministries to be represented were Interior, Justice, the Four Year Plan, Propaganda, and the Ministry for the Occupied Eastern Territories. Between the date the invitations to the conference went out (29 November) and the date of the cancelled first meeting (9 December), the situation changed. On 5 December 1941, the Red Army began a counter offensive in front of Moscow, ending the prospect of a rapid conquest of the Soviet Union. On 7 December 1941, the Japanese carried out an attack on Pearl Harbor, causing the U. S. to declare war on Japan the next day. Germany declared war on the U. S. on 11 December. Some invitees were involved in these preparations, so Heydrich postponed his meeting. Somewhere around this time, Hitler resolved that the Jews of Europe were to be exterminated immediately, rather than after the war, which now had no end in sight. At the Reich Chancellery meeting of 12 December 1941 he met with top party officials and made his intentions plain. On 18 December, Hitler discussed the fate of the Jews with Himmler in the Wolfsschanze. Following the meeting, Himmler made a note on his service calendar, which simply stated: "Jewish question/to be destroyed as partisans". The original intention was to deport the Jews to camps in occupied areas of the Soviet Union and kill them there, but because victory over the Soviet Union was not forthcoming, the plans had to be changed. Heydrich decided that the Jews currently living in the General Government (the German occupied area of Poland) would be killed in extermination camps set up in occupied areas of Poland, as would Jews from the rest of Europe. On 8 January 1942, Heydrich sent new invitations to a meeting to be held on 20 January. The venue for the rescheduled conference was a villa at Am Großen Wannsee 56–58, overlooking the Großer Wannsee. The villa had been purchased from Friedrich Minoux in 1940 by the Sicherheitsdienst (Security Force; SD) for use as a conference centre and guest house.

Іс жүргізу

Конференцияға дайындық барысында Эйхман Еуропаның әртүрлі елдеріндегі еврейлердің жалпы саны туралы тізім жасады. Елдер екі топқа бөлінді: "А" және "В". "А" елдері тікелей неміс бақылауындағы немесе оккупацияланған (немесе Виши Франциясында ішінара басып алынған және тынышталған) елдер болды; "В" елдері одақтас немесе клиенттік мемлекеттер, бейтарап немесе Германиямен соғыста болды. Сандар әр елдегі еврей халқының шамамен қанша екенін көрсетеді; мысалы, Эстония Judenfrei (еврейлерден бос) деп саналады, өйткені 1941 жылдың соңына дейін неміс оккупациясынан кейін Эстонияда қалған 4500 еврей өлтірілді. Оккупацияланған Польша тізімде жоқ, өйткені 1939 жылы ел батыста нацистік Германиямен қосылған польшалық аумақтар, шығыста Кеңес Одағымен қосылған Польша аумақтары және көптеген поляк және еврей қуғын-сүргіншілері қоныстанған генерал-губернаторлық үкімет арасында үшке бөлінді. Гейдрих конференцияны 1933 жылы нацистер билікті басып алғаннан бері Германияда яһудилерге қарсы қабылданған шаралар туралы есеппен ашты. Ол 1933 жылдан 1941 жылдың қазанына дейін 537 мың неміс, австриялық және чех еврейлері көшіп кеткенін айтты. Бұл ақпарат Эйхманның өткен аптада дайындаған брифингінен алынған. Гейдрихтің айтуынша, бүкіл Еуропада шамамен он бір миллион еврей бар, олардың жартысы неміс бақылауында емес елдерде болды. Ол еврейлердің одан әрі көшіп кетуіне Гиммлер тыйым салғандықтан, оның орнына жаңа шешім қабылданатынын түсіндірді: еврейлерді шығысқа "эвакуациялау". Бұл уақытша шешім, "еврей мәселесінің түпкі шешімін" іздеудің бір қадамы. Неміс тарихшысы Питер Лонгерих атап өткендей, әсіресе адамдарға қылмыстық іс-әрекет жасауға бұйрық берілген кезде, режим мүшелері үшін нақты мағынасы бар терминологиямен берілген түсініксіз бұйрықтар кең тараған. Басшыларға "қатаң" және "белсенді" болу керектігі туралы нұсқаулар берілді; барлық яһудилер ықтимал жаулар ретінде қарастырылып, оларға аяусыз қарауға тиіс еді. Ванзее хаттамасының мәтіні – кездесудің таратылған хаттамасы – қатысушыларға шығысқа эвакуация өлімнің эвфемизмі екенін түсіндірді. Гейдрих "түпкілікті шешімді іс жүзінде жүзеге асыру" барысында Еуропа "батыстан шығысқа дейін тексерілетін болады", бірақ Германия, Австрия және Богемия мен Моравия протектораты басымдыққа ие болады, "тұрғын үй проблемасына және қосымша әлеуметтік және саяси қажеттіліктерге байланысты". Бұл Германиядағы гаулейтерлердің (өңірлік нацистік партия басшылары) еврейлерді өз аймақтарынан алып тастау үшін, одақтастардың бомбалауынан баспанасыз қалған немістерге баспана беру үшін, сондай-ақ оккупацияланған елдерден әкелінген жұмысшыларға орын беру үшін қысымның артуына сілтеме болды. Ол "эвакуацияланған" яһудилер алдымен генерал-губернатордағы "транзит геттоларына" жіберілетінін, содан кейін олар шығысқа қарай тасымалданатындығын айтты. Гейдрих заңдық және саяси қиындықтардан аулақ болу үшін "эвакуациялау" мақсатында кімнің яһуди екенін анықтау маңызды екенін айтты. Ол өлімнен құтқарылатын адамдардың топтарын атап өтті. 65 жастан асқан яһудилер мен ауыр жарақат алған немесе темір крестпен марапатталған Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері өлтірілместен Терезиенштадт концлагеріне жіберілуі мүмкін еді. "Бұл тиімді шешіммен, - деді ол, - бірден көптеген араласулардың алдын алуға болады". Яһудилердің жартысы немесе төрттен бірі яһудилер, яһудилер мен яһуди еместермен некеде тұрғандардың жағдайы күрделірек болды. 1935 жылғы Нюрнберг заңдарына сәйкес олардың мәртебесі әдейі түсініксіз қалдырылды. Хайдрих бірінші дәрежелі (екі еврей әжесі мен ата-анасы бар) Мишлингелер (аралас нәсілдер) яһудилер ретінде қарастырылатынын мәлімдеді. Бірақ яһуди емеспен некелесіп, балалы болған жағдайда бұлай істеуге болмайды. Сондай-ақ, егер оларға "партия мен мемлекеттің жоғары лауазымды адамдары" жазбаша түрде рұқсат берсе, ол қолданылмайды. Егер мұндай адамдар стерилизациядан бас тартса, стерилизацияланады немесе депортацияланады. "Екінші дәрежелі аралас" (бір еврей әжесі мен атасының әжесі бар адам) неміс ретінде қаралатын, егер ол яһудиге немесе бірінші дәрежелі араласпен некеде болмаса, "растық жағынан ерекше жағымсыз сыртқы түрі болса, оны сырттай яһуди ретінде белгілейді" немесе "саяси тарихы болса, ол яһудидей сезінетінінін және өзін ұстайтынын көрсетеді". Бұл соңғы топқа жататын адамдар яһуди емес әйелге үйленген болса да, өлтірілетін еді. Аралас некелер жағдайында Хайдрих әр жағдайды жеке бағалауды және кез келген неміс туыстарына тигізетін әсерді бағалауды ұсынды. Егер мұндай некеден туған балалар неміс ретінде тәрбиеленсе, яһуди серігі өлтірілмейді. Егер олар яһуди ретінде тәрбиеленсе, олар өлтірілуі немесе қарттар үйіне жіберілуі мүмкін еді. Бұл бос алулар тек неміс және австриялық яһудилерге қатысты және тіпті олар үшін де әрқашан сақталмады. Көптеген оккупацияланған елдерде яһудилер ұйымдастырылып, жаппай өлтірілді, және кез келген жерде яһуди қауымдастығында тұратын немесе онымен байланысты адам яһуди ретінде қарастырылды. Гейдрих: "Оккупацияланған және оккупацияланбаған Францияда еврейлерді эвакуациялауға тіркеу, бәлкім, үлкен қиындықсыз өтеді", - деді, бірақ соңында Францияда туған еврейлердің көп бөлігі аман қалды. Румыния және Венгрия Германияның одақтастарымен қиындықтар күтілуде. "Румынияда үкімет енді еврей мәселелері жөнінде комиссар тағайындады", - деді Гейдрих. Шындығында, Румыния еврейлерінің депортациясы жоғары деңгейдегі антисемитизмге қарамастан, баяу және тиімсіз болды. "Венгрияда мәселені шешу үшін", - деді Гейдрих, - "жақын арада венгр үкіметіне еврей мәселелері жөнінде кеңесшіні күштеп тағайындау қажет болады". Миклош Хорти режимі 1944 жылғы көктемге дейін Германияның еврей саясатына араласуына қарсы тұрды, осы кезде Вермахт Венгрияға басып кірді. Жақын арада Эйхман венгр билігінің ынтымағымен Венгрияның (сондай-ақ Венгрия басып алған Чехословакия, Румыния және Югославияның бөліктері) 600 мың еврейін, негізінен Освенцимде өлтіруге жібереді. Гейдрих шамамен бір сағат сөйледі. Содан кейін шамамен отыз минут сұрақтар мен пікірлер айтылды, содан кейін аздап ресми емес әңгіме өтті. SS Race and Settlement Main Office (RuSHA) басшысы Отто Хофманн және Ішкі істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Вильгельм Штукарт аралас некелерге байланысты заңдық және әкімшілік қиындықтарды көрсетіп, аралас некелерді міндетті түрде таратуды немесе стерилизацияны қарапайым балама ретінде пайдалануды ұсынды. Төрт жылдық жоспардан Эрих Нойманн соғысқа қатысты өнеркәсіптерде жұмыс істейтін және оларды алмастыруға болатын еврейлерді босатуды ұсынды. Гейдрих оның бұл саясаттың қазірдің өзінде күшінде екенін растады; мұндай еврейлер өлтірілмейді. Генерал-губернаторлықтың мемлекеттік хатшысы Йозеф Бюлер жоспарды қолдап, өлтірулердің мүмкіндігінше ерте басталуын үміттенедінін айтты. Кездесу соңында коньяк берілді, содан кейін әңгіме аздап босаңсыды. Эйхман:

In preparation for the conference, Eichmann drafted a list of the total numbers of Jews in the various European countries. Countries were listed in two groups, "A" and "B". "A" countries were those under direct German control or occupation (or partially occupied and quiescent, in the case of Vichy France); "B" countries were allied or client states, neutral, or at war with Germany. The numbers reflect the estimated Jewish population within each country; for example, Estonia is listed as Judenfrei (free of Jews), since the 4,500 Jews who remained in Estonia after the German occupation had been killed by the end of 1941. Occupied Poland was not on the list because by 1939 the country was split three ways among Polish areas annexed by Nazi Germany in the west, the territories of Poland annexed by the Soviet Union in the east, and the General Government where many Polish and Jewish expellees had already been resettled. Heydrich opened the conference with an account of the anti Jewish measures taken in Germany since the Nazi seizure of power in 1933. He said that between 1933 and October 1941, 537,000 German, Austrian, and Czech Jews had emigrated. This information was taken from a briefing paper prepared for him the previous week by Eichmann. Heydrich reported that there were approximately eleven million Jews in the whole of Europe, of whom half were in countries not under German control. He explained that since further Jewish emigration had been prohibited by Himmler, a new solution would take its place: "evacuating" Jews to the east. This would be a temporary solution, a step towards the "final solution of the Jewish question". German historian Peter Longerich notes that vague orders couched in terminology that had a specific meaning for members of the regime were common, especially when people were being ordered to carry out criminal activities. Leaders were given briefings about the need to be "severe" and "firm"; all Jews were to be viewed as potential enemies that had to be dealt with ruthlessly. The wording of the Wannsee Protocol—the distributed minutes of the meeting—made it clear to participants that evacuation east was a euphemism for death. Heydrich went on to say that in the course of the "practical execution of the final solution", Europe would be "combed through from west to east", but that Germany, Austria, and the Protectorate of Bohemia and Moravia would have priority, "due to the housing problem and additional social and political necessities". This was a reference to increasing pressure from the Gauleiters (regional Nazi Party leaders) in Germany for the Jews to be removed from their areas to allow accommodation for Germans made homeless by Allied bombing, as well as to make space for laborers being imported from occupied countries. The "evacuated" Jews, he said, would first be sent to "transit ghettos" in the General Government, from which they would be transported eastward. Heydrich said that to avoid legal and political difficulties, it was important to define who was a Jew for the purposes of "evacuation". He outlined categories of people who would not be killed. Jews over 65 years old, and Jewish World War I veterans who had been severely wounded or who had won the Iron Cross, might be sent to Theresienstadt concentration camp instead of being killed. "With this expedient solution", he said, "in one fell swoop, many interventions will be prevented." The situation of people who were half or quarter Jews, and of Jews who were married to non Jews, was more complex. Under the Nuremberg Laws of 1935, their status had been left deliberately ambiguous. Heydrich announced that Mischlinge (mixed race persons) of the first degree (persons with two Jewish grandparents) would be treated as Jews. This would not apply if they were married to a non Jew and had children by that marriage. It would also not apply if they had been granted written exemption by "the highest offices of the Party and State". Such persons would be sterilised or deported if they refused sterilisation. A "Mischling of the second degree" (a person with one Jewish grandparent) would be treated as German, unless he or she was married to a Jew or a Mischling of the first degree, had a "racially especially undesirable appearance that marks him outwardly as a Jew", or had a "political record that shows that he feels and behaves like a Jew". Persons in these latter categories would be killed even if married to non Jews. In the case of mixed marriages, Heydrich recommended that each case should be evaluated individually, and the impact on any German relatives assessed. If such a marriage had produced children who were being raised as Germans, the Jewish partner would not be killed. If they were being raised as Jews, they might be killed or sent to an old age ghetto. These exemptions applied only to German and Austrian Jews, and were not always observed even for them. In most of the occupied countries, Jews were rounded up and killed en masse, and anyone who lived in or identified with the Jewish community in any given place was regarded as a Jew. Heydrich commented: "In occupied and unoccupied France, the registration of Jews for evacuation will in all probability proceed without great difficulty", but in the end, the great majority of French born Jews survived. More difficulty was anticipated with Germany's allies Romania and Hungary. "In Romania the government has [now] appointed a commissioner for Jewish affairs", Heydrich said. In fact the deportation of Romanian Jews was slow and inefficient despite a high degree of popular antisemitism. "In order to settle the question in Hungary", Heydrich said, "it will soon be necessary to force an adviser for Jewish questions onto the Hungarian government". The Hungarian regime of Miklós Horthy continued to resist German interference in its Jewish policy until the spring of 1944, when the Wehrmacht invaded Hungary. Very soon, Eichmannwith the collaboration of Hungarian authoritieswould send 600,000 Jews of Hungary (and parts of Czechoslovakia, Romania, and Yugoslavia occupied by Hungary) to be murdered in the extermination camps, primarily Auschwitz. Heydrich spoke for nearly an hour. Then followed about thirty minutes of questions and comments, followed by some less formal conversation. Otto Hofmann (head of the SS Race and Settlement Main Office; RuSHA) and Wilhelm Stuckart (State Secretary of the Interior Ministry) pointed out the legalistic and administrative difficulties over mixed marriages, and suggested compulsory dissolution of mixed marriages or the wider use of sterilisation as a simpler alternative. Erich Neumann from the Four Year Plan argued for the exemption of Jews who were working in industries vital to the war effort and for whom no replacements were available. Heydrich assured him that this was already the policy; such Jews would not be killed. Josef Bühler, State Secretary of the General Government, stated his support for the plan and his hope that the killings would commence as soon as possible. Towards the end of the meeting cognac was served, and after that the conversation became less restrained. Eichmann said:

Эйхман Гейдрихтің кездесу барысынан қатты ләззат алғанын жазды. Ол көптеген қарсылық күтеді, Эйхман еске алды, бірақ оның орнына ол "қатысушылардың келісімінен ғана емес, күтпеген формаға жеткен келісімді сезіне алды".

Ванзее хаттамасы

Кездесудің соңында Гейдрих Айхманға хаттамаға қандай ақпарат енгізу керектігін нақты тапсырма берді. Олар сөзбен сөз келтірілмеуі керек еді: Айхман оларда тым нақты ештеңе жазылмауын қадағалады. Сотта ол былай деді: "Қалай жеткізе алармын – кейбір тікелей әңгімелер мен арнайы сөздерді мен кеңсе тіліне өзгертуім керек болды". Айхман өзінің жазбаларын жинақтап, кездесудің мақсатын және режимнің ниеттерін көрсететін құжат жасады. Ол сотта оның жеке өзі түзетілгенін айтты, демек ол қатысушылар кездесуден қандай оймен кеткенін көрсетуге арналған хабарламаны бейнелейді. Айхман кездесуден кейін барлық қатысушыларға хаттамалардың көшірмелерін ("хаттама" деген неміс сөзімен "Ванзее хаттамасы" деп аталады) жіберді. Соғыстың соңында қатысушылар мен басқа да шенеуніктер өздерінің ізін жабуға тырысқандықтан, осы көшірмелердің көпшілігі жойылды. 1947 жылы ғана Лютердің көшірмесі (дайындалған 30 дананың 16-сы) Нюрнбергтегі Халықаралық әскери трибуналда АҚШ прокуроры Роберт Кемпнер Германия Сыртқы істер министрлігінен тәркіленген құжаттардың ішінде тауып алды.

Интерпретация

Ванзее конференциясы шамамен тоқсан минутқа созылды. Соғыстан кейінгі жазушылардың конференцияға берген маңызы сол кезде оның көптеген қатысушыларына көрінбеді. Гейдрих осы жиынды еврей мәселесі бойынша түбегейлі жаңа шешімдер қабылдау үшін шақырмады; Кеңес Одағы мен Польшада басып алынған аумақтарда еврейлерді жаппай қырғын жасау жалғасып жатты. Конференция өтетін кезде Бельзекте жаңа жойқын лагерь салынып жатқан еді, ал тағы да бірнеше жойқын лагерьтер жоспарлануда болды. Еврейлерді жою туралы шешім бұрыннан қабылданған болатын, ал Гиммлердің өкілі Гейдрих түрлі ведомстволардың депортацияларды жүзеге асырудағы ынтымақтастығын қамтамасыз ету мақсатымен жиын өткізді. Тарихшы Лоренс Ристің пікірі Лонгерихтің еврейлердің тағдыры туралы шешім конференциядан бұрын қабылданды деген тұжырымын қолдайды; Рис Ванзее конференциясын «екінші деңгейдегі шенеуніктердің» кездесуі деп атап, Гиммлер, Геббельс және Гитлердің қатыспағанын еске салады. Лонгерихтің сөзіне қарағанда, жиынның басты мақсаты – депортация аяқталғаннан кейін депортацияланғандардың тағдыры СС-тің ішкі мәселесіне айналатынын, басқа агенттіктердің құзырына кірмейтінін көрсету болды. Екінші мақсат – депортациялардың көлемін анықтау және кім еврей, ал кім мишлин екенін анықтау еді. «Министрлік бюрократия өкілдері депортация принципіне қатысты ешқандай алаңдаушылық білдірмеді. Бұл жиынның маңызды нәтижесі болды және Хайдрихтің егжей-тегжейлі хаттама дайындап, оны кеңінен таратқан себебі осы болды», – деді Лонгерих. Олардың жиынға қатысуы барлық қатысушылардың болашақта жасалатын қырғынға қатысы бар екенін де растады. Айхманның өмірбаяуын жазған Дэвид Сезарани Лонгерихтің тұжырымымен келіседі; ол Хайдрихтің басты мақсаты еврей саясатымен айналысатын түрлі министрліктер мен мекемелерге өзінің билігін орнату және оның әскери және азаматтық басшыларының бұрынғы жойқын науқаны кезінде депортация мен геноцидке қарсылық білдіруін болдырмау болғанын атап өтеді. «Гейдрих депортациялардың үздіксіз жүруін қамтамасыз ету үшін Рейх пен шығыстағы еврейлердің тағдырына толық бақылау орнатып, РСХА бағытына бас игізу арқылы басқа мүдделі тараптарды тәуелді етуі керек болды», – деп жазады ол.

The Wannsee Conference lasted only about ninety minutes. The enormous importance which has been attached to the conference by post war writers was not evident to most of its participants at the time. Heydrich did not call the meeting to make fundamental new decisions on the Jewish question; massive killings of Jews in the conquered territories in the Soviet Union and Poland were ongoing. A new extermination camp was under construction at Belzec at the time of the conference, and other extermination camps were in the planning stages. The decision to exterminate the Jews had already been made, and Heydrich, as Himmler's emissary, held the meeting to ensure the cooperation of the various departments in conducting the deportations. Observations from historian Laurence Rees support Longerich's position that the decision over the fate of the Jews was determined before the conference; Rees notes that the Wannsee Conference was really a meeting of "second level functionaries", and stresses that Himmler, Goebbels, and Hitler were not present. According to Longerich, a primary goal of the meeting was to emphasise that once the deportations had been completed, the fate of the deportees became an internal matter of the SS, totally outside the purview of any other agency. A secondary goal was to determine the scope of the deportations and arrive at definitions of who was Jewish and who was Mischling. "The representatives of the ministerial bureaucracy had made it plain that they had no concerns about the principle of deportation per se. This was indeed the crucial result of the meeting and the main reason why Heydrich had detailed minutes prepared and widely circulated", said Longerich. Their presence at the meeting also ensured that all those present were accomplices and accessories to the murders that were about to be undertaken. Eichmann's biographer David Cesarani agrees with Longerich's interpretation; he notes that Heydrich's main purpose was to impose his own authority on the various ministries and agencies involved in Jewish policy matters, and to avoid any repetition of the objections to the deportations and genocide from his military and civilian subordinates that had occurred earlier in the annihilation campaign. "The simplest, most decisive way that Heydrich could ensure the smooth flow of deportations", he writes, "was by asserting his total control over the fate of the Jews in the Reich and the east, and [by] cow[ing] other interested parties into toeing the line of the RSHA".

Ванзее конференциясының үйі

1965 жылы тарихшы Джозеф Вульф Ванзе үйін Холокост ескерткіші және құжаттамалық орталық етуді ұсынды, бірақ сол кезде Батыс Германия үкіметі мұнда қызығушылық танытпады. Ғимарат мектеп ретінде қолданылып, қаржыландыру мүмкін болмады. Жобаның сәтсіз аяқталуына және Батыс Германия үкіметінің нацистік соғыс қылмыскерлерін іздеуде және соттауда немқұрайлылығына көңілі тоңған Вульф 1974 жылы өз-өзіне қол жұмсады. 1992 жылғы 20 қаңтарда, конференцияның 50 жылдығында, бұл орын Холокост ескерткіші және мұражайы ретінде ашылды, ол Ванзе Конференциясы үйі (Haus der Wannsee Konferenz) деп белгіленді. Мұражайда Холокост оқиғаларын және оның жоспарлануын көрсететін мәтіндер мен фотосуреттердің тұрақты көрмесі бар. Екінші қабаттағы Джозеф Вульф кітапханасы/медиатегі нацистік кезеңге арналған кітаптардың кең жинағымен қатар, микрофильмдер және түпнұсқа нацистік құжаттар сияқты басқа материалдар да сақталған.