1938 жылғы қарашадағы еврейлерге қарсы қырғын (Кристаллнахт)

Кіріспе

1938 жылғы нацистік Германиядағы еврейлерге қарсы погромдар Кристалл түні (,) немесе Сынық шыны түні, сондай-ақ қараша погромы () (Novemberpogrome,), 1938 жылдың 9-10 қарашасында нацистік Германияда нацистік партияның Штурмбаттальюн (SA) және Штуцштаффел (SS) жарымәскери күштері, сонымен қатар Гитлер жастары мен неміс азаматтарының белсенді қатысуымен еврейлерге қарсы жүргізілді. Неміс билігі бұл оқиғаға араласпай, жақыннан бақылады. «Кристалл түні» деген эвфемизм еврейлерге тиесілі дүкендердің, ғимараттардың және синагогтардың терезелері қиратылғаннан кейін көшелерде шашыраған сынық шыныдан туындаған. Осы шабуылға себеп болған – 17 жастағы Германияда туған, Польшадан шыққан еврей Гершель Гриншпанның Париж қаласында неміс дипломаты Эрнст вом Ратты өлтіруі. Еврейлердің үйлері, ауруханалары мен мектептері тоналып, шабуылшылар ғимараттарды балғамен қиратып тастады. 7000-нан астам еврей кәсіпорны зақымдалды немесе толығымен жойылды, ал 30 000 еврей еркегі тұтқындалып, концлагерлерге қамалды. Лондонның «Таймс» газеті 1938 жылдың 11 қарашасында: «Германияны әлем алдында қаралауға тырысқан ешбір шетелдік пропагандист кеше бұл елді ұятқа салған өртеулер мен ұрып-соғулар, қорғанышсыз және кінәсіз адамдарға жасалған қарақшылық шабуылдар туралы айтқан оқиғаны жарыса жеткізе алмас еді» деп жазды. Шабуылдардың салдарынан қаза тапқандардың саны туралы әртүрлі мәліметтер бар. Алғашқы есептерде 91 еврей өлтірілгені хабарланды. Дегенмен, қазіргі заманғы неміс ғалымдарының зерттеулері бұл көрсеткіштің әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Тұтқындалғаннан кейін көрсетілген қатыгездік пен одан кейін болған өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларын ескергенде, қаза болғандардың саны жүздеген адамға жетеді, Ричард Дж. Эванс 638 адамның өзіне-өзі қол жұмсау салдарынан қайтыс болғанын болжайды. Тарихшылар «Кристалл түнін» Холокост кезінде алты миллион еврейдің қырғынына алып келген «Жоғарғы Шешімнің» алғы күресі деп санайды.

Нацистердің алғашқы қуғын-сүргіндері

1920 жылдары неміс еврейлерінің көпшілігі елдің қоғамына азаматтар ретінде толыққанды қатысты. Олар әскер мен теңіз күштерінде қызмет етіп, неміс бизнесінің, ғылымының және мәдениетінің барлық саласына үлес қосты. 1933 жылғы 30 қаңтарда Адольф Гитлердің (Аустрияда туған Германия Ұлттық-социалистік жұмысшы партиясының басшысы) Германия канцлері болып тағайындалғаннан кейін неміс еврейлерінің жағдайы нашарлай бастады. Гитлер режимі құрылғаннан бастап еврейлерге қарсы саясатты енгізуге асықты. Нацистік үгіт Германияда тұратын 500 мың еврейді (жалпы халықтың 0,86 пайызын құрайтын) жау ретінде көрсетіп, оларды Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Германияның жеңілісіне және одан кейінгі экономикалық апаттарға, мысалы 1920 жылдардағы гиперинфляция мен одан кейінгі Ұлы депрессияға жауапты деп айыптады. 1933 жылдан бастап неміс үкіметі неміс еврейлерінің өмір сүру құқығын, толық азаматтық құқықтарын және білім алу мүмкіндігін шектейтін бірқатар антисемиттік заңдарды қабылдады, соның ішінде 7 сәуірдегі 1933 жылғы «Кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы» заң, ол еврейлерге мемлекеттік қызметте жұмыс істеуге тыйым салды. 1935 жылғы Нюрнберг заңдары неміс еврейлерін азаматтығынан айырып, еврейлердің неміс емес азаматтармен неке қиюына тыйым салды. Бұл заңдар еврейлерді Германияның әлеуметтік және саяси өмірінен шеттетуге әкелді. Көптеген адамдар шетелде пана іздеді, жүздеген мыңдары эмиграциялады, бірақ 1936 жылы Хаим Вейцман жазғандай, «әлем екіге бөлінгендей көрінді: еврейлер тұруға болмайтын жерлер және кіруге болмайтын жерлер». 1938 жылғы 6 шілдеде өткен Эвиан халықаралық конференциясы еврейлер мен цыгандардың басқа елдерге көшіп кету мәселесін қарастырды. Конференцияға дейін Германия мен 1938 жылғы наурызда Германияға қосылған Австриядан 250 мыңнан астам еврей қашып кеткен, ал 300 мыңнан астам неміс және австриялық еврейлер қысымнан құтылуға тырысты. Еврейлер мен цыгандардың елден кетуге ниет білдірушілер саны арта келе, оларға қарсы шектеулер күшейді, көптеген елдер кіру талаптарын қатаңдатты. 1938 жылға қарай Германия «антисемиттік әрекеттің жаңа, радикалдық кезеңіне енді». Кейбір тарихшылар нацистік үкімет еврейлерге қарсы зорлық-зомбылықты жоспарлап, тиісті себепті күткенін айтады, мұндай жоспарлау 1937 жылға дейін дамығанының куәліктері бар. 1997 жылғы сұхбатында неміс тарихшысы Ханс Моммсен погромның басты себебі НСДАП гаулейтерлерінің еврейлердің мүлігі мен бизнесін басып алуға деген ұмтылысы болғанын мәлімдеді. Моммсеннің сөзі:

In the 1920s, most German Jews were fully integrated into the country's society as citizens. They served in the army and navy and contributed to every field of German business, science and culture. Conditions for German Jews began to worsen after the appointment of Adolf Hitler (the Austrian born leader of the National Socialist German Workers' Party) as Chancellor of Germany on 30 January 1933, and the Enabling Act (implemented 23 March 1933) which enabled the assumption of power by Hitler after the Reichstag fire of 27 February 1933. From its inception, Hitler's regime moved quickly to introduce anti Jewish policies. Nazi propaganda alienated the 500,000 Jews living in Germany, who accounted for only 0.86% of the overall population, and framed them as an enemy responsible for Germany's defeat in the First World War and for its subsequent economic disasters, such as the 1920s hyperinflation and the subsequent Great Depression. Beginning in 1933, the German government enacted a series of anti Jewish laws restricting the rights of German Jews to earn a living, to enjoy full citizenship and to gain education, including the Law for the Restoration of the Professional Civil Service of 7 April 1933, which forbade Jews to work in the civil service. The subsequent 1935 Nuremberg Laws stripped German Jews of their citizenship and prohibited Jews from marrying non Jewish Germans. These laws resulted in the exclusion and alienation of Jews from German social and political life. Many sought asylum abroad; hundreds of thousands emigrated, but as Chaim Weizmann wrote in 1936, "The world seemed to be divided into two parts—those places where the Jews could not live and those where they could not enter." The international Évian Conference on 6 July 1938 addressed the issue of Jewish and Romani immigration to other countries. By the time the conference took place, more than 250,000 Jews had fled Germany and Austria, which had been annexed by Germany in March 1938; more than 300,000 German and Austrian Jews continued to seek refuge and asylum from oppression. As the number of Jews and Romani wanting to leave increased, the restrictions against them grew, with many countries tightening their rules for admission. By 1938, Germany "had entered a new radical phase in anti Semitic activity". Some historians believe that the Nazi government had been contemplating a planned outbreak of violence against the Jews and were waiting for an appropriate provocation; there is evidence of this planning dating back to 1937. In a 1997 interview, the German historian Hans Mommsen claimed that a major motive for the pogrom was the desire of the Gauleiters of the NSDAP to seize Jewish property and businesses. Mommsen stated:

<blockquote>Партия ұйымының ақшаға деген қажеттілігі партияның қазынашысы Франц Ксавер Шварцтың партияның жергілікті және аймақтық ұйымдарын қаржысыз қалдыруынан туындады. 1938 жылдың күзінде еврейлердің мүлігіне жасалған қысым партияның амбициясын арттырды, әсіресе Хьяльмар Шахт экономика министрі лауазымынан алынғаннан кейін. Дегенмен, бұл 1938 жылғы қарашадағы погромның бір ғана себебі болды. Польша үкіметі Польша азаматы болған, бірақ Германияда қалатын барлық еврейлерді экстрадициялаумен қорқытты, осылайша Германия тарапына жауапкершілікті жүктеді. Гестапоның дереу реакциясы поляк еврейлерін – 16 мың адамды – шекарадан шығарып жіберу болды, бірақ бұл шара поляк кеденшілерінің кедергісінен сәтсіз аяқталды. Осы сәтсіз операцияның нәтижесінде беделдің төмендеуіне қандай да бір өтемақы қажет болды. Осылайша Гершель Гриншпанның дипломат Эрнст вом Ратқа жасаған қастандығына шарықтап, қарашадағы погромға әкелді. Погромның артында партия мен мемлекеттік органдар арасындағы мүдделердің қақтығысы жатты. Нацистер аймақтық және жергілікті деңгейде еврейлердің мүлігін иелену арқылы қаржылық күштерін арттыруға мүдделі болса, Төртжылдық жоспарды басқарған Герман Геринг қажетті шикізатты импорттау үшін шетелдік валютаға қол жеткізуді көздеді. Гейдрих пен Гиммлер еврейлердің эмиграциясын ынталандыруға тырысты.</blockquote>

Польшалық еврейлерді Германиядан шығару

1938 жылдың тамызында Германия билігі шетелдіктердің тұруға рұқсатын тоқтатып, жаңадан алу керектігін жариялады. Бұл шетелдік азаматтығы бар Германияда туған яһудилерді де қамтыды. Польша қазан айының соңынан бастап, бес жылға жуық шетелде тұратын поляк яһудилерінің азаматтық құқығынан бас тартатынын мәлімдеді, бұл оларды азаматтығы жоқ қылды. "Поленaktion" деп аталатын шарада 12 000-нан астам поляк яһудилері, олардың ішінде философ және теолог раввин Абрахам Джошуа Хешель, сондай-ақ болашақ әдеби сыншы Марсель Райх-Раницки Гитлердің бұйрығымен 1938 жылдың 28 қазанында Германиядан қуылды. Оларға бір түндік уақытта үйлерін тастап кетуді бұйрық етілді және әр адамға бар-жоғы бір чемоданға жеке заттарын алуға рұқсат берілді. Яһудилерді алып кеткен кезде, нацистік билік пен көршілер олардың қалған мүлкін тонап алды. Оларды үйлерінен теміржол станцияларына жеткізіп, Польша шекарасына дейін пойызға отырғызды, онда Польша шекарашылары оларды Германияға қайтарып жіберді. Бұл жағдай бірнеше күнге созылды, қатты жаңбыр астында яһудилер азық-түліксіз және баспанасыз шекара арасында қозды. Төрт мың адамға Польшаға кіруге рұқсат берілді, ал қалған 8 000 адам шекарада қалуға мәжбүр болды. Олар Польшаға кіруге рұқсат алу үшін қиын жағдайда күтті. Бір британдық газет оқырмандарына жүздеген адамның "Гестапо қуған жерге жақын шекарадағы кішкентай ауылдарда ақшасыз және тасталып қалған күйде жүргендері" хабарланды. Қашқын лагерьлеріндегі жағдай "өте нашар болғандықтан, кейбіреулері тіпті Германияға қайта қашуға тырысып, атып өлтірілді", - деп еске алады Германиядан қуылғандарға көмектесуге жіберілген британдық әйел.

Вом Ратты ату

Олардың арасында 1911 жылы Германияға көшіп келіп, Германияның Ганновер қаласында қоныстанған Сэндэл мен Рива Гриншпан отбасы да болды. 1961 жылы Адольф Айхманның сот процесінде Сендел Гриншпан 1938 жылғы 27 қазан күні түнде Ганноверден күштеп шығарылған оқиғаны былай баяндады: "Содан кейін олар бізді полиция машиналарында, тұтқындар тасымалдайтын машиналарда, әр машинада шамамен 20 адамнан алып, теміржол станциясына жеткізді. Көшелер "Юден Раус! Ауф Нах Палестина!" деп ұран салайтын адамдарға толы болды ("Еврейлер сыртқа, Палестинаға!"). Олардың он жеті жасар ұлы Гершель Парижде туысының үйінде тұрды. Ол 1938 жылдың 3 қарашасында хабарлама алды. 1938 жылдың 7 қарашасы күні таңда ол револьвер мен патрондар сатып алып, неміс елшілігіне барып, елшілік қызметкерімен кездесуді сұрады. Гриншпанды нацистік дипломат Эрнст вом Раттың кеңсесіне алып барғаннан кейін, ол Вом Ратқа бес оқ атты, оның екеуі қарнына тиді. Вом Рат – Сыртқы істер министрлігінің кәсіби дипломаты, ол нацистердің еврейлерге қатысты жасаған әрекеттеріне байланысты нацистерге қарсы көзқарас білдірген және саяси тұрақсыздығы үшін Гестапоның тергеуіне түскен еді. Дегенмен, ол антисемиттік заңдардың "халық бірлігінің" (Volksgemeinschaft) гүлденуіне мүмкіндік беру үшін "қажет" екенін де айтқан. Гриншпан француз полициясынан қашуға тырыспады және оқ ату фактісін ашық мойындады. Ол ата-анасына жазылған хабарламаны қалтасында алып жүрді, онда: "Құдай мені кешірсін. Менің наразылығымды бүкіл әлем естісін деп, наразылық білдіруім керек, және мен соны істеймін" деп жазылған. Осы қастандықтың саяси себептермен жасалғаны күдік тудырады, бірақ тарихшы Ханс Юрген Дёшер бұл оқиғаның себебі гомосексуалдық қарым-қатынастың дұрыс болмауынан туындаған болуы мүмкін дейді, және Гриншпан мен вом Рат сол кезде гейлер жиналатын танымал орын болған Le Boeuf sur le Toit мекемесінде танысып, жақын болған. Келесі күні Германия үкіметі еврей балаларын Германияның мемлекеттік бастауыш мектептеріне қабылдауды тоқтатып, еврей мәдени шараларын мерзімі белгісіз тоқтатты және еврей газеттері мен журналдарының, соның ішінде үш ұлттық неміс еврей газеттерінің шығарылуын тоқтатты. Ұлыбританиядағы бір газет бұл шараны, еврей халқының басшыларынан оқшарланғанын, "еврей қауымын бұзып, оны байланыстырып тұрған соңғы жіңішке жіптерді үзуге бағытталған" деп сипаттады. Алғашқы заңдық шаралардың бірі – барлық неміс полициясының бас қолбасшысы Генрих Гиммлердің бұйрығы болды, ол еврейлерге кез келген қару ұстауға тыйым салып, егер еврейде қару табылса, оған жиырма жылдық концентрациялық лагерде жаза тағайындады.

Among those expelled was the family of Sendel and Riva Grynszpan, Polish Jews who had emigrated to Germany in 1911 and settled in Hanover, Germany. At the trial of Adolf Eichmann in 1961, Sendel Grynszpan recounted the events of their deportation from Hanover on the night of 27 October 1938: "Then they took us in police trucks, in prisoners' lorries, about 20 men in each truck, and they took us to the railway station. The streets were full of people shouting: Juden Raus! Auf Nach Palästina!" ("Jews out, out to Palestine!"). Their seventeen year old son Herschel was living in Paris with an uncle. He received the postcard on 3 November 1938. On the morning of Monday, 7 November 1938, he purchased a revolver and a box of bullets, then went to the German embassy and asked to see an embassy official. After he was taken to the office of Nazi diplomat Ernst vom Rath, Grynszpan fired five bullets at Vom Rath, two of which hit him in the abdomen. Vom Rath was a professional diplomat with the Foreign Office who expressed anti Nazi sympathies, largely based on the Nazis' treatment of the Jews and was under Gestapo investigation for being politically unreliable. However, he also argued that the anti Semitic laws were "necessary" to allow the Volksgemeinschaft to flourish. Grynszpan made no attempt to escape the French police and freely confessed to the shooting. In his pocket, he carried a postcard to his parents with the message, "May God forgive me I must protest so that the whole world hears my protest, and that I will do." It is widely assumed that the assassination was politically motivated, but historian Hans Jürgen Döscher says the shooting may have been the result of a homosexual love affair gone wrong, and that Grynszpan and vom Rath had become intimate after they met in Le Boeuf sur le Toit, which was a popular meeting place for gay men at the time. The next day, the German government retaliated, barring Jewish children from German state elementary schools, indefinitely suspending Jewish cultural activities, and putting a halt to the publication of Jewish newspapers and magazines, including the three national German Jewish newspapers. A newspaper in Britain described the last move, which cut off the Jewish populace from their leaders, as "intended to disrupt the Jewish community and rob it of the last frail ties which hold it together." One of the first legal measures issued was an order by Heinrich Himmler, commander of all German police, forbidding Jews to possess any weapons whatsoever and imposing a penalty of twenty years' confinement in a concentration camp upon every Jew found in possession of a weapon hereafter.

Эрнст вом Раттың өлімі

Эрнст вом Рат 1938 жылғы 9 қарашада жараланғаннан қайтыс болды. Ол 1923 жылғы пивохана төңкерісінің құрметіне өткен кешкі асқа нацистік партияның бірнеше маңызды мүшелерімен бірге болғанда Гитлер оның өлімі туралы хабарды естіді. Ылғи дау-дебаттардан кейін Гитлер әдеттегі сөз сөйлемей, кенеттен жиынды тастап кетті. Пропаганда министрі Жозеф Геббельс оның орнына сөз сөйлеп, «Фюрер демонстрацияларды партия ұйымдастырмауы керек деп шешті, бірақ егер олар өздігінен туындаса, оларға кедергі келтірмеу керек» деді. Партияның бас судьясы Вальтер Бух кейін бұл хабардың айқын болғанын айтты; осы сөздерімен Геббельс партия жетекшілеріне погромды ұйымдастыруға бұйрық берді. Кейбір партия жетекшілері Геббельстің әрекеттеріне қарсы болды, дипломатиялық дағдарыс туындауынан қорқып. Генрих Гиммлер: «Менің ойымша, Геббельстің мегаломаниясы мен ақымақтығы осы операцияны қазір, дипломатиялық жағдайдың өте қиын тұсында бастауға себеп болды» деп жазды. Израиль тарихшысы Саул Фридлендер Геббельстің «Хрусталь түннің» болуын қадағалауының жеке себептері болды деп санайды. Геббельс Судет дағдарысы кезіндегі үгіт-насихат науқанының нәтижесіздігі үшін жақында қорланды және чех актрисасы Лида Бааровамен болған қарым-қатынасы үшін ұятқа қалды. Геббельске Гитлер алдындағы беделін жақсарту мүмкіндігі қажет болды. 1938 жылғы 10 қарашада сағат 1:20-да Рейнхард Гейдрих қауіпсіздік полициясына (SiPo) және шабуыл жасаушы отрядқа (SA) төңкеріс туралы нұсқаулармен жедел құпия телеграмма жіберді. Бұл шетелдіктердің және еврей емес бизнес пен мүліктің қорғалуына қатысты ережелерді де қамтыды. Полицияға егер ережелер бұзылмаса, төңкеріске араласпауды тапсырды. Полицияға сондай-ақ синагогтар мен қоғамдық кеңселерден еврей мұрағаттарын тәркілеуге және «өте егде жасы келмеген, дені сау еркек еврейлерді» тұтқындап, уақытша ұстауға және соңында концлагерлерге (еңбек) жіберуге нұсқау берілді. Генрих Мюллер SA және SS командирлеріне жолдаған хатында еврей халқына қарсы «ең қатаң шаралар» қабылдануы керек екенін мәлімдеді.

Ernst vom Rath died of his wounds on 9 November 1938. Word of his death reached Hitler that evening while he was with several key members of the Nazi party at a dinner commemorating the 1923 Beer Hall Putsch. After intense discussions, Hitler left the assembly abruptly without giving his usual address. Propaganda Minister Joseph Goebbels delivered the speech, in his place, and said that "the Führer has decided that demonstrations should not be prepared or organized by the party, but insofar as they erupt spontaneously, they are not to be hampered." The chief party judge Walter Buch later stated that the message was clear; with these words, Goebbels had commanded the party leaders to organize a pogrom. Some leading party officials disagreed with Goebbels' actions, fearing the diplomatic crisis it would provoke. Heinrich Himmler wrote, "I suppose that it is Goebbels's megalomania and stupidity which is responsible for starting this operation now, in a particularly difficult diplomatic situation." The Israeli historian Saul Friedländer believes that Goebbels had personal reasons for wanting to bring about Kristallnacht. Goebbels had recently suffered humiliation for the ineffectiveness of his propaganda campaign during the Sudeten crisis, and was in some disgrace over an affair with a Czech actress, Lída Baarová. Goebbels needed a chance to improve his standing in the eyes of Hitler. At 1:20 a. m. on 10 November 1938, Reinhard Heydrich sent an urgent secret telegram to the Sicherheitspolizei (Security Police; SiPo) and the Sturmabteilung (SA), containing instructions regarding the riots. This included guidelines for the protection of foreigners and non Jewish businesses and property. Police were instructed not to interfere with the riots unless the guidelines were violated. Police were also instructed to seize Jewish archives from synagogues and community offices, and to arrest and detain "healthy male Jews, who are not too old", for eventual transfer to (labor) concentration camps. Heinrich Müller, in a message to SA and SS commanders, stated the "most extreme measures" were to be taken against Jewish people.

Германияда

Неміс еврей еместерінің Кристалл түніне реакциясы әртүрлі болды. Көптеген адамдар оқиға орнына жиналды, көбісі үнсіздік сақтады. Жергілікті өрт сөндіру бөлімдері өртті көрші ғимараттарға таратудан ғана қорғаумен шектелді. Берлинде полиция лейтенанты Отто Беллгардт SA жасақтарына Жаңа синагогты өртеп жіберуге тыйым салды, бұл оның жоғары лауазымды офицерінен комиссар арқылы ауызша сөгіс алды. Британдық тарихшы Мартин Гилберт «Көптеген еврей емес адамдар осы жиналғандарға наразы болды» деп санайды. Рольф Дессауерс көршісінің «Штурмбаттюльген» жасағының «жарып жіберген» Пол Эрлихтің портретін қалпына келтіргенін еске алады. «Ол барлық немістердің Кристалл түнін қолдамайтынын көрсетуді қалады». Кристалл түнінде келтірілген зиянның ауқымы соншалықты зор болды, көптеген немістер оны мақұлдамағанын білдірді және оны мағынасыз деп сипаттады. Алайда, Германия басшысы Адольф Гитлер Кристалл түні туралы жеке пікір білдірмеді, тіпті оны мойындаған жоқ. Кристалл түнінен кейін 24 сағаттан аспайтын уақыт ішінде Адольф Гитлер журналистер алдында бір сағаттық сөз сөйледі, онда барлығының ойындағы соңғы оқиғаларды мүлдем елемеді. Юджин Дэвидсонның сөзіне қарағанда, Гитлер осы оқиғаға тікелей қатысы бар екенін көрсетпеуді қалады, өйткені оның көптеген қатысушылары оны айыптағанын білген. Геббельс 11 қараша күні шетелдік баспасөзбен кездесіп, синагогаларды өртеу және еврейлерге тиесілі мүліктерге келтірілген зиян «жас еврей Гринсбанның Герр Вом Ратты өлтіруіне қарсы халықтың ашуының спонтанды көрінісі болды» деді. 1938 жылы, Кристалл түнінен кейін психолог Майкл Мюллер-Клаудиус 41 кездейсоқ таңдалған нацистік партия мүшесімен сұхбаттасып, олардың нәсілдік қуғын-сүргінге қатысты көзқарастарын анықтады. Сұхбаттасқан партия мүшелерінің 63% оған қатты қарсы екенін білдірді, ал тек 5% ғана нәсілдік қуғын-сүргінді мақұлдады, ал қалғаны бейтарапты сақтады. 1933 жылы жүргізілген зерттеулер нацистік партия мүшелерінің 33% нәсілдік дискриминацияға ұшырамағанын, ал 13% қуғын-сүргінді қолдағанын көрсетті. Сара Энн Гордон бұл айырмашылықтың екі себебін атап өтті. Біріншіден, 1938 жылға қарай көптеген немістер идеологиялық емес, прагматикалық себептермен нацистік партияға қосылды, бұл радикалды антисемиттердің үлесін азайтты. Екіншіден, Кристалл түні партия мүшелеріне абстрактілі түрде қабылдаған антисемитизмді қабылдаудан бас тартуға итермелеуі мүмкін, бірақ оны нақты оқиғалар арқылы көріп, қолдауға келмеді. Кристалл түнінің оқиғалары кезінде бірнеше гаулейтерлер мен олардың орынбасарлары Кристалл түнін іске асырудан бас тартты, ал SA және Гитлер жастарының көптеген басшылары да партиялық бұйрықтарды ашық түрде орындаудан бас тартып, наразылық білдірді. Кейбір нацистер Кристалл түнінде еврейлерге көмектесті. Германия халқы Кристалл түнін қолдамайтынын білген үгіт-насихат министрлігі неміс баспасөзіне нәсілдік қуғын-сүргінге қарсы шыққандарды сенімсіз деп көрсетуді тапсырды. Баспасөзді Кристалл түнін азайтуға да бұйрық берді, тек жергілікті деңгейдегі жалпы оқиғаларды сипаттап, жеке оқиғаларды бейнелеуге тыйым салды. 1939 жылы бұл тыйым еврейлерге қарсы шаралар туралы хабарлауға дейін кеңейтілді. АҚШ-тың Германиядағы елшісі хабарлады: Нацистердің қорқынышына орай, Кристалл түні халық пікірін олардың қалауынша өзгерте алмады, нацистік нәсілдік саясатқа қарсылық сол кезде ең жоғары деңгейге жетті, өйткені барлық есептерге сәйкес немістердің басым көпшілігі еврейлерге қарсы жасалған зорлық-зомбылықты қабылдамады. Ауызша шағымдар тез көбейді, мысалы, Дюссельдорф Гестапо бөлімі халық арасындағы антисемиттік көзқарастың күрт төмендегенін хабарлады. Протестанттар мен католиктердің нәсілдік қуғын-сүргінге қарсылығының көптеген белгілері бар, мысалы, нацистік протестанттар 1934 жылы Бармен декларациясын қабылдады, ал католик шіркеуі нацистік нәсілдік идеологияны сынаған пасторальдық хаттарды таратты, сондай-ақ нацистік режим Кристалл түнінен кейін олардан ұйымдасқан қарсылық күтеді деп күтті. Алайда, католик басшылығы, әртүрлі протестанттық шіркеулер сияқты, ұйымдасқан шараларға бармады. Мартин Сассе, нацистік партия мүшесі және Тюрингиядағы евангелистік лютеран шіркеуінің епископы, неміс протестантизмінің шиғыстық топтарының бірі – нацистік неміс христиандарының жетекші мүшесі, Кристалл түнінен кейін көп ұзамай Мартин Лютердің жазбаларының жинағын жариялады. Сассе «синагогтардың өртелуіне ризашылық білдірді» және осы күннің сәйкес келуіне қуанды, кіріспеде «10 қараша 1938 жылы, Лютердің туған күнінде Германиядағы синагогтар өртеніп жатыр» деп жазды. Ол неміс халқы осы сөздерге құлақ салғанын қалады, «өз халқын еврейлерден ескерткен осы заманның ең ірі антисемиті». Диармайд МакКаллох Лютердің 1543 жылғы «Еврейлер және олардың өтіріктері» атты памфлеті Кристалл түні үшін «жоспар» болғанын айтты.

The reaction of non Jewish Germans to Kristallnacht was varied. Many spectators gathered on the scenes, most of them in silence. The local fire departments confined themselves to preventing the flames from spreading to neighboring buildings. In Berlin, police Lieutenant Otto Bellgardt barred SA troopers from setting the New Synagogue on fire, earning his superior officer a verbal reprimand from the commissioner. The British historian Martin Gilbert believes that "many non Jews resented the round up", his opinion being supported by German witness Dr. Arthur Flehinger who recalls seeing "people crying while watching from behind their curtains". Rolf Dessauers recalls how a neighbor came forward and restored a portrait of Paul Ehrlich that had been "slashed to ribbons" by the Sturmabteilung. "He wanted it to be known that not all Germans supported Kristallnacht." The extent of the damage done on Kristallnacht was so great that many Germans are said to have expressed their disapproval of it, and to have described it as senseless. There was however no personal comment or even acknowledgment from the German leader Adolf Hitler himself about Kristallnacht. Less than 24 hours after Kristallnacht, Adolf Hitler made a one hour long speech in front of a group of journalists where he completely ignored the recent events on everyone's mind. According to Eugene Davidson the reason for this was that Hitler wished to avoid being directly connected to an event that he was aware that many of those present condemned, regardless of Goebbels's unconvincing explanation that Kristallnacht was caused by popular wrath. Goebbels met the foreign press in the afternoon of 11 November and said that the burning of synagogues and damage to Jewish owned property had been "spontaneous manifestations of indignation against the murder of Herr Vom Rath by the young Jew Grynsban [sic]". In 1938, just after Kristallnacht, the psychologist Michael Müller Claudius interviewed 41 randomly selected Nazi Party members on their attitudes towards racial persecution. Of the interviewed party members 63% expressed extreme indignation against it, while only 5% expressed approval of racial persecution, the rest being noncommittal. A study conducted in 1933 had then shown that 33% of Nazi Party members held no racial prejudice while 13% supported persecution. Sarah Ann Gordon sees two possible reasons for this difference. First, by 1938 large numbers of Germans had joined the Nazi Party for pragmatic reasons rather than ideology thus diluting the percentage of rabid antisemites; second, the Kristallnacht could have caused party members to reject antisemitism that had been acceptable to them in abstract terms but which they could not support when they saw it concretely enacted. During the events of Kristallnacht, several Gauleiter and deputy Gauleiters had refused orders to enact the Kristallnacht, and many leaders of the SA and of the Hitler Youth also openly refused party orders, while expressing disgust. Some Nazis helped Jews during the Kristallnacht. As it was aware that the German public did not support the Kristallnacht, the propaganda ministry directed the German press to portray opponents of racial persecution as disloyal. The press was also under orders to downplay the Kristallnacht, describing general events at the local level only, with prohibition against depictions of individual events. In 1939 this was extended to a prohibition on reporting any anti Jewish measures. The U. S. ambassador to Germany reported:

To the consternation of the Nazis, the Kristallnacht affected public opinion counter to their desires, the peak of opposition against the Nazi racial policies was reached just then, when according to almost all accounts the vast majority of Germans rejected the violence perpetrated against the Jews. Verbal complaints grew rapidly in numbers, and for example, the Düsseldorf branch of the Gestapo reported a sharp decline in anti Semitic attitudes among the population. There are many indications of Protestant and Catholic disapproval of racial persecution; for example, anti Nazi Protestants adopted the Barmen Declaration in 1934, and the Catholic church had already distributed pastoral letters critical of Nazi racial ideology, and the Nazi regime expected to encounter organised resistance from it following Kristallnacht. The Catholic leadership however, just as the various Protestant churches, refrained from responding with organised action. Martin Sasse, Nazi Party member and bishop of the Evangelical Lutheran Church in Thuringia, leading member of the Nazi German Christians, one of the schismatic factions of German Protestantism, published a compendium of Martin Luther's writings shortly after the Kristallnacht; Sasse "applauded the burning of the synagogues" and the coincidence of the day, writing in the introduction, "On 10 November 1938, on Luther's birthday, the synagogues are burning in Germany." The German people, he urged, ought to heed these words "of the greatest anti Semite of his time, the warner of his people against the Jews." Diarmaid MacCulloch argued that Luther's 1543 pamphlet, On the Jews and Their Lies was a "blueprint" for the Kristallnacht.

Халықаралық деңгейде

Кристалл түні халықаралық ашу-ызаны тудырды. Волкер Ульрихтың сөзіне сүйенсек, "бір шек сызығынан өтті: Германия өркениетті елдер қауымдастығынан шығып кетті". Бұл Еуропа мен Солтүстік Америкадағы про-нацистік қозғалыстардың беделін түсірді және оларға қолдаудың күрт азаюына әкелді. Көптеген газеттер Кристалл түнін айыптады, ал кейбіреулері оны 1880 жылдары Ресей империясының қоздырған қырғынға (погромға) теңеді. АҚШ елшісін қайтарды (бірақ дипломатиялық қарым-қатынасты үзбеді), ал басқа елдер Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасты наразылық ретінде үзіп тастады. Ұлыбритания үкіметі босқындар балалары үшін "Киндертранспорт" бағдарламасын бекітті. Кристалл түні нацистік Германия мен қалған әлем арасындағы қарым-қатынастағы шешімді өзгеріс болды. Погромның қатыгездігі және нацистік үкіметтің осы зорлық-зомбылықты қасақана қолдау саясаты Германиядағы репрессивті мінезді және кең таралған антисемитизмді ашық көрсетті. Осылайша, әлемдік пікір нацистік режимге қарсы күрт өзгерді, кейбір саясаткерлер соғысқа шақырды. 1938 жылдың 6 желтоқсанында Австралияның аборигені Уильям Купер Австралия аборигендер лигасының делегациясын Мельбурн арқылы Германия консулдығына "Германияның нацистік үкіметі еврей халқын қатыгездікпен қуғындағанына" қарсы петиция тапсыру үшін басқарып жүргізді. Неміс шенеуніктері ұсынылған құжатты қабылдаудан бас тартты. Кристалл түнінен кейін Сальвадор Альенде, Габриэль Гонсалес Видела, Мармадуке Гроув, Флоренсио Дуран және Чили Конгресінің басқа да мүшелері Адольф Гитлерге еврейлерді қуғындауды айыптайтын телеграмма жіберді. 1939 жылы ағылшын композиторы Майкл Типпеттің "Біздің заманымыздың баласы" атты ораториясы осы оқиғаға жеке жауап болды.

Соғыстан кейінгі сот процестері

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, "Хрусталь түнi" оқиғасы бойынша жүздеген сот өттi. Соттарды тек неміс және австрия соттары жүргiздi; ешбiр құрбан одақтас елдердің азаматы болмағандықтан, одақтас оккупациялық билік органдарының сот жүргiзу құқығы болған жоқ.

Кристалл түнінің өзгеруі

Кристалл түні нацистік Германияның еврейлерді экономикалық, саяси және әлеуметтік жағынан шеттетуін физикалық зорлық-зомбылыққа, оның ішінде ұрып-соғу, түрмеге қамау және өлтіруге дейін өзгертіп, оқиға көбінесе Холокосттың басталуы деп есептеледі. Осы көзқарас бойынша, бұл оқиға тек погром ретінде ғана емес, сонымен қатар әрбір қадамы келесі қадамның негізін қалайтын процестің маңызды кезеңі ретінде сипатталады. Бір мәліметте Гитлердің Кристалл түніне рұқсат беруі Германиядағы еврейлерден құтылу мақсатына жетуіне көмектеседі деген сеніммен жасалғаны айтылады. 1938 жылдың қарашасы "Соңғы шешім" туралы ашық мәлімдеме жасалғанға дейін болғанымен, ол болашақ геноцидтің көрінісі болды. Кристалл түніне таяу уақытта СС газеті Das Schwarze Korps "қылыштар мен отпен жоюға" шақырды. Погромнан кейінгі күні өткен конференцияда Герман Геринг: "Егер біз жақын арада шекара сыртында соғысқа тартылсақ, еврей мәселесі шешімін табады – онда біз еврейлермен түпкілікті есеп айдасуға тиіспіз" деді.

Қазіргі заманғы сілтемелер

Бес онжылдықтан кейін 9 қарашаның Кристалл түнінің мерейтойымен байланысы, сондай-ақ бұрынғы сыра залы төңкерісі 1989 жылы Берлин қабырғасы құлаған күнді Schicksalstag жаңа неміс ұлттық мерекесіне айналдырмаудың басты себебі ретінде айтылды; басқа күн таңдалды (3 қазан 1990, Германияның қайта бірігуі). Авангард гитарисі Гэри Лукастың 1988 жылғы "Verklärte Kristallnacht" композициясы, Кристалл түнінен он жыл өткен соң Израильдің ұлттық әнұраны "Hatikvah" мен неміс ұлттық әнұраны "Deutschland Über Alles" фразаларын үйлестіріп, Кристалл түнінің қорқынышын дыбыстау арқылы бейнелеуді мақсат етті. Ол 1988 жылы Берлин джаз фестивалінде тұсаукесерін көрсетті және жоғары баға алды. (Атауы Арнольд Шенбергтің 1899 жылғы "Verklärte Nacht" шығармасына сілтеме жасайды, ол оның атональды музыкадағы алғашқы жұмыстарын болжады; Шенберг нацистерден қашу үшін АҚШ-қа көшкен австриялық еврей болған). 1989 жылы Теннесси штатының сенаторы, кейін АҚШ вице-президенті болған Аль Гор "Нью-Йорк Таймс" газетінде "экологиялық Кристалл түні" туралы жазды. Ол сол кездегі оқиғалар, мысалы, орманды жою және озон қабатының құлдырауы, Холокостты Кристалл түні болжағандай, үлкен экологиялық апатты болжайтынын айтты. Кристалл түні композитор Джон Зорнның 1993 жылғы "Kristallnacht" альбомына шабыттанды. Неміс пауэр-метал тобы Masterplan-ның дебюттік альбомы Masterplan (2003) төртінші трек ретінде "Crystal Night" атты анти-нацистік әнді қамтиды. Неміс тобы BAP өзінің Кельн диалектісінде "Kristallnaach" атты ән шығарды, ол Кристалл түнінің тудырған сезімдеріне арналған. Кристалл түні композитор Фредерик Ржевскийдің 1988 жылғы Mayn Yngele композициясына әсер етті. Ол былай деді: "Мен бұл шығарманы 1988 жылдың қарашасында, Кристалл түнінің 50 жылдығында жаза бастадым. Менің шығармамыз – бұл еврей дәстүрінің жоғалған бөлігі туралы ойлар, ол біздің заманымыздың мәдениетіне жоқтығымен күшті әсер етеді". 2014 жылы Wall Street Journal миллиардер Томас Перкинстің "Американың ең бай бір пайызына қарсы прогрессивтік соғыс" және "Оккупай" қозғалысының "байларды қаралауы" нацистік Германиядағы Кристалл түнімен және антисемитизммен салыстырған хатын жариялады. Хаты The Atlantic, The Independent, блогерлер, Twitter пайдаланушылары және "Силикон алқабындағы әріптестері" тарапынан сыналып, айыптауға ұшырады. Перкинс кейін нацистік Германиямен салыстырғаны үшін кешірім сұрады, бірақ хатындағы позициясын сақтап, "Нацистік дәуірде бұл нәсілдік қаралау болды, қазір бұл сыныптық қаралау" деді. Сондай-ақ, 2017 жылы Жаңа Англиядағы Холокост ескерткішіне жасалған екі вандализм туралы, ескерткіштің негізін қалаушы Стив Росс өзінің "Сынған шыныдан: Гитлердің өлім лагерьлеріндегі үмітті табу туралы тарихым жаңа буынға шабыт беру үшін" атты кітабында айтты. Шри-Ланканың қаржы министрі Мангала Самаравира да 2019 жылы сингаль ұлтшылдарының мұсылмандарға қарсы зорлық-зомбылығын сипаттау үшін осы терминді қолданды. Кристалл түні 2021 жылдың 10 қаңтарында Калифорнияның бұрынғы губернаторы Арнольд Шварценеггер президент Дональд Трамптың әрекеттерін және 6 қаңтарда АҚШ Капитолиіне шабуыл жасауын айыптаған сөйлеген сөзінде атап өтті. 2022 жылдың 9 қарашасында Германиядағы KFC қолданбасының пайдаланушыларына "Бұл Кристалл түнінің еске алу күні! Шикі тауығыңызға көбірек жұмсақ ірімшік қосыңыз" деген хабарлама келді. KFC бір сағаттан кейін кешірім сұрап, бастапқы хабарламаны "жүйедегі қателік" деп түсіндірді. Fortnite Holocaust Museum, Fortnite видео ойынында орналасқан виртуалды музей, Кристалл түнін көрсететін экспонаттарды ұсынуды жоспарлап отыр.

Five decades later, 9 November's association with the anniversary of Kristallnacht, as well as the earlier Beer Hall Putsch, was cited as the main reason as to why Schicksalstag, the day the Berlin Wall came down in 1989, was not turned into a new German national holiday; a different day was chosen (3 October 1990, German reunification). The avant garde guitarist Gary Lucas's 1988 composition "Verklärte Kristallnacht", which juxtaposes what would become the Israeli national anthem ten years after Kristallnacht, "Hatikvah", with phrases from the German national anthem "Deutschland Über Alles" amid wild electronic shrieks and noise, is intended to be a sonic representation of the horrors of Kristallnacht. It was premiered at the 1988 Berlin Jazz Festival and received rave reviews. (The title is a reference to Arnold Schoenberg's 1899 work "Verklärte Nacht" that presaged his pioneering work on atonal music; Schoenberg was an Austrian Jew who would move to the United States to escape the Nazis). In 1989, Al Gore, then a senator from Tennessee and later Vice President of the United States, wrote of an "ecological Kristallnacht" in The New York Times. He opined that events which were then taking place, such as deforestation and ozone depletion, prefigured a greater environmental catastrophe in the same way that Kristallnacht prefigured the Holocaust. Kristallnacht was the inspiration for the 1993 album Kristallnacht by the composer John Zorn. The German power metal band Masterplan's debut album, Masterplan (2003), features an anti Nazi song entitled "Crystal Night" as the fourth track. The German band BAP published a song titled "Kristallnaach" in their Cologne dialect, dealing with the emotions engendered by the Kristallnacht. Kristallnacht was the inspiration for the 1988 composition Mayn Yngele by the composer Frederic Rzewski, of which he says: "I began writing this piece in November 1988, on the 50th anniversary of the Kristallnacht My piece is a reflection on that vanished part of Jewish tradition which so strongly colors, by its absence, the culture of our time". In 2014, the Wall Street Journal published a letter from billionaire Thomas Perkins that compared the "progressive war on the American one percent" of wealthiest Americans and the Occupy movement's "demonization of the rich" to the Kristallnacht and antisemitism in Nazi Germany. The letter was widely criticized and condemned in The Atlantic, The Independent, among bloggers, Twitter users, and "his own colleagues in Silicon Valley". Perkins subsequently apologized for making the comparisons with Nazi Germany, but otherwise stood by his letter, saying, "In the Nazi era it was racial demonization, now it's class demonization." and the two 2017 vandalisms of the New England Holocaust Memorial, as the memorial's founder Steve Ross discusses in his book, From Broken Glass: My Story of Finding Hope in Hitler's Death Camps to Inspire a New Generation. The Sri Lankan Finance Minister Mangala Samaraweera also used the term to describe the violence in 2019 against Muslims by Sinhalese nationalists. Kristallnacht was publicly referenced on 10 January 2021 by the former Governor of California Arnold Schwarzenegger in a speech decrying the actions of President Donald Trump and the attack he incited on the U. S. Capitol on 6 January. On 9 November 2022, KFC app users in Germany were sent a message reading "It's memorial day for Kristallnacht! Treat yourself with more tender cheese on your crispy chicken." KFC issued an apology approximately an hour later, blaming the original message on an "error in our system". The Fortnite Holocaust Museum, a virtual museum based inside the videogame Fortnite, is set to feature a display featuring the Kristallnacht.

Негізгі дереккөздер

Герхард, Ута және Томас Карлофф, редакторлар. Сынған шыны түні: Кристалл түнінің куәгерлерінің естеліктері (2012) онлайн
Левитт, Рут, редактор. 1938 жылғы қарашадағы погром: «Кристалл түнінен» алынған куәліктер (2015) онлайн

Неміс тілінде

Арнц, Ханс Дитер (2008) "Рейхскристалл түн". 1938 жылғы қарашадағы қарақшылық – Эйфель және Ворэфель мысалында сот актілері мен куәгерлердің жауаптары. (неміс тілінде) Аахен: Helios Verlag. Фалуди, Кристиан (2013) "Маусым акциясы" 1938 жыл. Еврейлерді қуғындаудың радикалданғаны туралы құжаттама. (неміс тілінде) Франкфурт-на-Майне/Нью-Йорк: Campus.