Кіріспе
Университетте оқи алатын студенттердің санын шектеу үшін қолданылатын әдіс, меншік құқығының түсінігі. Numerus clausus ("жабық сан" деген латын тілінде) – университетте оқи алатын студенттердің санын шектеуге қолданылатын көптеген әдістердің бірі. Көп жағдайда numerus clausus-тың мақсаты – ерекше сұранысқа ие мамандықтарда студенттер санын мүмкіндігінше шектеу арқылы білікті жұмыс күшін тұрақты түрде қамтамасыз ету және бәсекелестікті азайту болып табылады. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір елдерде numerus clausus саясаты діни немесе нәсілдік квоталар түрінде болған, олардың ниеті де, атқарылған қызметі де осыған бағытталған.
the property law concept
Numerus clausus ("closed number" in Latin) is one of many methods used to limit the number of students who may study at a university. In many cases, the goal of the numerus clausus is simply to limit the number of students to the maximum feasible in some particularly sought after areas of studies with an intent to keep a constant supply of qualified workforce and thus limit competition. In historical terms however, in some countries, numerus clausus policies were religious or racial quotas, both in intent and function.
Тарихи қолданысы
Еврей студенттерін қабылдауға шектеулер заң жүзінде енгізген елдердің қатарында әр түрлі кезеңдерде: Австрия, Канада, Венгрия, Ресей империясы, Ирак, Латвия (1934 жылдан бастап Карлис Ульманис үкіметі тұсында), Нидерланды, Польша, Румыния, АҚШ, Виши Франциясы және Югославия болды.
Германия
1929 жылы дін емес, нәсіл және туған жері бойынша бірқатар "numerus clausus" шешімдері қабылданды. 1933 жылғы 25 сәуірде нацистік үкімет неміс арий емес, көбінесе неміс еврейлерінің неміс орта мектептері мен университеттеріне жаңадан қабылдануына 1,5 пайыздық квота белгіледі.
Венгрия
Венгриялық numerus clausus 1920 жылы енгізілді. Заң университеттердегі азшылық студенттерінің санын шектеуді және дене жазаларын заңдастыруды ресми түрде бекітті. Мәтінде «яһуди» деген термин қолданылмаса да, жоғары білімде осы топ ғана артық өкілдік еткен. Бұл саясат көбінесе ХХ ғасырдағы Еуропадағы еврейлерге қарсы алғашқы акт ретінде қарастырылады. Оның мақсаты еврейлердің санын сол кездегі Венгриядағы үлесіне тең 6 пайызға дейін шектеу болды; 1910 жылдары еврей студенттерінің саны шамамен 15% құрады. 1928 жылы либералды капитал мен Ұлттар Лигасының қысымы салдарынан акті өзгертілді және этникалық квота жойылды. 1938-1945 жылдары еврейге қарсы актілер қайта жандандырылды және одан әрі нашарлап, ішінара неміс нацистерінің қысымы мен Германияның көмегімен Трианон шартын қайта қарау үмітінен туды.
КСРО
XX ғасырдың екінші жартысында КСРО-дағы кейбір ғылыми және білім беру мекемелері, мысалы МГУ механика және математика факультеті, numerus clausus атты желеумен еврейлерге қарсы шектеулер салды. Ресми түрде бұл саясат совет ғылымында өкілдігі аз этникалық топтардан – мысалы, якуттардан – түлектерді қабылдауды көбейту мақсатында деп айтылғанмен, шын мәнінде еврей абитуриенттерін кемсіту үшін пайдаланылды. Эдвард Френкельдің сөзіне сүйенсек, осының нәтижесінде Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің жоғары математика кафедрасында күшті математикалық орта қалыптасты, және бұл кафедраның көп бөлігі Мәскеу мемлекеттік университетіне қабылдаудан бас тартылған еврей студенттерінен құралды.
Солтүстік Америка
1918-1950 жылдар аралығында АҚШ-тағы бірқатар жеке университеттер мен медициналық мектептерде студенттердің дініне немесе нәсіліне байланысты колледж құрамының белгілі бір пайызы үшін қабылдауды шектейтін *numerus clausus* саясаты енгізілді. Көптеген азшылық топтары осы саясаттың теріс әсерін сезінді; әсер еткен топтардың бірі – еврей үміткерлері, олардың кейбір Жаңа Англия мен Нью-Йорк қаласындағы гуманитарлық колледждерге түсуі 1910-шы жылдардың соңы мен 1930-шы жылдардың ортасы аралығында айтарлықтай төмендеді. Мысалы, Гарвард университетіне қабылдау сол кезеңде 27,6%-дан 17,1%-ға дейін, ал Колумбия университетіне 32,7%-дан 14,6%-ға дейін азайды. Медициналық және стоматологиялық мектептерде де сәйкес квоталар енгізілді, нәтижесінде 1930 жылдары еврей студенттерінің саны кеміді: мысалы, Корнелл университетінің медицина мектебінде 1918–22 жылдары 40% болса, 1940–41 жылдары 3,57%-ға дейін, Бостон университетінің медицина мектебінде 1929–30 жылдары 48,4% болса, 1934–35 жылдары 12,5%-ға дейін төмендеді. Йель университетінің деканы Милтон Винтерництің этникалық квоталар туралы қабылдау бөліміне берген нұсқаулары өте нақты болды: «Еврейлерден бестен артық қабылдамаңыз, тек екі итальяндық католикті қабылдаңыз және қара нәсілділерді мүлдем қабылдамаңыз». Осы кезеңде АҚШ-тың медициналық мектептері арасында ерекше көзге шыққан – Миддлсекс университетінің медициналық мектебі, онда квоталар болған жоқ және көптеген еврей оқытушылары мен студенттері оқыды; мектеп басшылары антисемитизмнің мектепке AMA аккредитациясын алуда кедеріс келтіргенін сенді. Сол кездегі американдық университеттер мен колледждердің 90%-ы «қажетті» (туған жері бойынша, ақ нәсілді, протестант) үміткерлерді анықтау үшін олардың діни көзқарастары, нәсілі және ұлты туралы сұрақтар қоятын өтініш нысандарын пайдаланды. Басқа да жасырын әдістерге стипендияларды шектеу, студенттерді ауыстырудан бас тарту және түлектердің балаларына басымдық беру кірді. Университетке түсуге арналған мұрагерлік басымдық 1925 жылы Йель университетінде енгізілді, онда студенттер арасындағы еврейлердің үлесі мектеп басшылығын алаңдатарлықтай өсті. Еврей студенттерін іріктеудің бір жолы ретінде мұрагерлік қабылдау тоқтатылғанмен, мұрагерлерге басымдық беру әлі де жалғасып келеді. 1998 жылы жарық көрген «The Shape of the River: Long Term Consequences of Considering Race in College and University Admissions» кітабында Принстон университетінің бұрынғы президенті Уильям Г. Боуэн және Гарвард университетінің бұрынғы президенті Дерек Бок «мұрагерлерге қабылдау көрсеткіші басқа үміткерлерге қарағанда шамамен екі есе жоғары» екенін анықтады. Діни көзқарас туралы сұрақ ақырында қабылдау өтініш нысандарынан алынып тасталды және 1950 жылдары американдық жеке университеттер мен медициналық мектептердегі бейресми *numerus clausus* саясатының айқын белгілері азайды. Кейбір канадтық университеттерде де тиісті университеттерге қабылданған еврейлердің саны бойынша ұзақ мерзімді квоталар болды. Макгилл университетінің қатаң квотасы ең ұзақ сақталды, ол 1920 жылы ресми түрде қабылданып, 1960 жылдардың соңына дейін қолданылды.
Қазіргі заманғы қолданысы
Numerus clausus – үміткерлер саны студенттерге арналған бос орындар санынан әлдеқайда көп елдер мен университеттерде қолданылады. Мұндай жағдай континенттік Еуропаның көптеген елдерінде кездеседі. Еуропаның көп бөлігінде студенттер университет оқуын бастағанда мамандық таңдайды, ал Солтүстік Америкадағы студенттер одан кейін мамандық таңдайды. Медицина, құқық, биология, стоматология, фармация, психология және бизнес-администрация сияқты салаларға үлкен сұраныс болғандықтан, оқуға түсу қиын.
Бразилия
2002 жылдың қарашасында Бразилия үкіметі 10.558/2002 Федералды заңын қабылдады, ол "Квота заңы" деп белгілі. Бұл заң мемлекеттік университеттерде нәсілдік квоталар белгілеуге мүмкіндік берді. 2012 жылы Бразилияның Жоғарғы Федералды Соты заңды бірауыздан қолдады.
Германия
Германияда университеттердегі орын тапшылығын шешу үшін numerus clausus қолданылады. Университеттің өкімдігімен белгілі бір білім беру бағдарламасына (Studiengang) қатысты жергілікті қабылдау шектеулері, сондай-ақ медицина, стоматология, ветеринария және фармация салаларында жалпыұлттық қабылдау шектеулері бар. Барлық білім беру бағдарламаларында қабылдау шектеулері болмайды. Ең көп қолданылатын қабылдау критерийі – жоғары оқу орнына түсу құқығын беретін, яғни мектеп аяқтау туралы куәліктегі соңғы баға. Көбінесе бұл Абитур болып табылады. Соңғы бағаға қорытынды емтихандар мен курстар бойынша алынған бағалар ескеріледі. Күнделікті тілде numerus clausus осы үдерістегі ең төменгі өткізілетін бағаны да білдіруі мүмкін. Сұхбаттар сияқты басқа да критерийлер де жиі қолданылады.
Финляндия
Финляндияның numerus clausus жүйесін іске асыру неміс үлгісімен салыстыруға мүмкіндік береді. Германияда студенттерді іріктеудің басты өлшемі Abitur бағалары (яғни, жоғары мектеп дипломдары) болып табылады. Финляндияда, ұлттық бірыңғай емтихан – matriculation exam (фин. ylioppilastutkinto) бар. Көптеген білім беру бағдарламалары бір мамандықтан тұрады және олардың өздерінің қабылдау тәртібі бар. Көптеген бағдарламаларда квота қарастырылған, онда балл тек қана қабылдау емтиханының нәтижесі бойынша есептеледі. Жазбаша емтихандар көбінесе өтініш берушіден эссе жазуды немесе мәселелерді шешуді талап ететін ашық сұрақтардан тұрады. Көп таңдаулы тесттер сирек кездеседі. Бәсекелестік аз болатын салаларда жағдай осылай. Бұл, әсіресе, инженерлік және табиғаттану бағдарламаларына қатысты. Осы салаларда оқуға түсу салыстырмалы түрде оңай – технологиялық мамандықтардың шамамен үштен бірі matriculation exam нәтижесі бойынша беріледі. Қалған студенттер қабылдау емтиханы арқылы қабылданады. Оқу орны алғаннан кейін студент оны жазбаша түрде қабылдауы тиіс, әйтпесе оқу орнынан айырылады. Егер студенттер бірнеше оқу орны алса, олардың біреуін таңдауы керек. Бір оқу жылында жоғары білім беру мекемесінде бір адам тек бір оқу орнын ғана қабылдай алады. Жүйенің жұмыс істеуін ұлттық студенттерді қабылдау туралы деректер базасы қамтамасыз етеді. Фин жүйесінде студенттер санын шектейтін ең маңызды фактор – numerus clausus. Қабылдаудан кейін студент әдетте шығарылмайды, оқу ақысын төлемейді және мемлекеттік стипендия алады. 2005 жылдың жазында қабылданған жаңа заңнама оқу мерзімін жеті жылмен шектейді, бірақ одан артық оқуға рұқсат алудың салыстырмалы түрде оңай болатыны күтілуде. Студенттің қаржылық жағдайына қатысты өзгерістер әзірленбеуде (2005 жылдың жазы бойынша).
Франция
Францияда "grandes écoles" оқу орындарына түсу жыл сайын шектеулі орындар саны бойынша конкурстық емтихан арқылы жүзеге асырылады. Сондай-ақ, 2020 жылға дейін университеттерде медициналық білімнің бірінші курсын аяқтағаннан кейін, екінші курсқа қабылдау үшін "numerus clausus" жүйесімен конкурстық емтихан өткізілді; медициналық білімнің жоғары курстарында медициналық мамандықтарды таңдау үшін конкурстық емтихан (concours de l'internat) болады.
Үндістан
Үндістан шетелдік студенттерге барлық университеттер мен мектептерде оқуға мүмкіндік бермейді. Тек бірнеше университет ғана тікелей қабылдау, NRI (Үндістанда тұрақты мекенжайы жоқ азаматтар) немесе басқару квотасы арқылы шетелдік студенттерді қабылдайды. Үндістанда студенттерді қабылдау жүйесі күрделі және шетелдік студенттерге арналған нақты заңдар жоқ. Үндістанның білім беру ұйымдарының 0,5% -ынан кемі шетелдік студенттерді қабылдайды.
Ирландия
Numerus clausus Ирландияда да қолданылады. Дублин университеті медицина және ветеринария мамандықтарына түсу кезінде осы жүйені пайдаланады.
Швейцария
Швейцарияда numerus clausus енгізу университеттерде медициналық білім алуға қолжетімділікті шектеді. Швейцарияның неміс тілді бөлігіндегі барлық университеттерде студенттер логикалық және кеңістіктік ойлау, сондай-ақ мәтінді түсіну қабілеттерін бағалайтын қабілеттер тестінен жоғары ұпай алуы керек. Швейцарияның батыс, француз тілді бөлігіндегі университеттер numerus clausus енгізу туралы шешім қабылдаған жоқ. Олардың орнына, бұл университеттер медицинаның бірінші курс бағдарламасына еркін қолжетімділікті қамтамасыз етеді; ал ең үздік бірінші курс студенттері медициналық білімдерін сол немесе басқа университетте жалғастыруға мүмкіндік алады. Психология немесе журналистика сияқты басқа да танымал факультеттерде де қабілеттер тестілері бар, бірақ олар тек бір ғана университет үшін қолданылады.
Америка Құрама Штаттары
1980 жылдардан бастап, және 2012 жылға дейін жалғасып келе жатқандай, жоғары оқу орындарына қабылдау кезінде еврей квотасына ұқсас Азия квотасы туралы айыптаулар болды.
Білім беруден басқа мәселелермен байланысты
Numerus clausus – бұл көптеген салаларда мемлекеттік қызметтің қызметкерлерінің санын реттейтін қағида. Мысалы, АҚШ-та белгілі бір географиялық аумақтағы алкоголь дүкендерінің санымен шектеу қойылуы мүмкін. Францияда бұл қағида мемлекеттік нотариустардың географиялық таралуын шектейді және олардың қызметтеріне бәсекелестікті азайтады (өйткені олардың төлемдері мемлекет тарапынан белгіленеді). Мысалы, нотариустар меншік құқығын рәсімдеу сияқты мәмілелерді жүзеге асырады, бұл Францияда адвокаттарға рұқсат етілмейді. Дәріханаларға және күшті алкогольді ішімдіктерді тұтынуға арналған лицензияланған орындарға да ұқсас шектеулер қолданылады. Үндістанда жұмысқа орналасу үшін касталық квоталар жүйесі сақталады және ереуілдер мен тәртіпсіздіктер арқылы белсенді қорғалады. Көбінесе, бұл қағида мемлекеттік қызметкердің мүше болуға тиіс корпорациясы немесе кәсіби ұйымымен басқарылады, бірақ сонымен қатар, мемлекеттік қызметтің біркелкілігін қамтамасыз етуге жауапты мемлекеттік органдар да оны қолданады.
Заң
Numerus clausus заңда, әсіресе мүлік құқығында, меншік құқықтары жүйесінде заң жүйесінде қолданылатын, шектеулі сандағы меншік құқықтарына ғана мүмкіндік беретін принцип ретінде де қолданылады. Numerus clausus принципінің тамыры рим құқығында жатыр. Германия құқығында numerus clausus принципі конституциялық негіздемеге ие және меншік құқықтарын саны (Typenzwang) және мазмұны (Typenfixierung) тұрғысынан шектейді. Басқа еуропалық мемлекеттерде де ұқсас қағидалар кездеседі.