Кіріспе

Австралиялық футболда рук, немесе рукмен/рукмен, әдетте биік бойлы және жаттығулы ойыншы болып табылады, ол орталыққа секірулер мен ойын тоқтатылғанда (мысалы, шекарадан допты тастау және допты жоғары лақтыру) бақталастырады. Рук – алаңдағы ең маңызды ойыншылардың бірі. Олар көбінесе жаттықтырушының стратегиясының және ең көп гол соғу мүмкіндіктеріне (50 метр шегінен ішкі) әкелетін орталықтан жеңіске жетудің кілті болып табылады. Австралиялық футболдағы рук рөлі регбидегі лок позициясына ұқсас, ол допты ұстау үшін күреседі. Басты айырмашылық – шекарадан допты тастаудан басқа, доп көбінесе тік жоғарыға лақтырылады, көлденең емес. Сондықтан бұл жағынан рук баскетбол орталығына ұқсас. Рук допты алақанмен немесе жұдырықпен, қолдары созылған күйде бақылай білуі керек. Регбиден айырмашылығы, рук тік секіруге тәуелді және оған командаластары көмектесе алмайды. Австралиялық футболда рукпен ойнау жиі қарсыластың рукімен әуеде күшті соқтығысуларға әкеледі. Оффсайд немесе допты ұстау ережесі болмағандықтан, рук допты кез келген бағытта соға алады. Допты жоғары лақтыру немесе төмен түсіру алдында, руктер топтағы ойыншылармен (роверлер мен рук-роверлермен) допты қай бағытта соғу керектігін алдын ала келіседі, осылайша олар команданың пайдасына ең қолайлы позицияға орналасады. Рук әдетте екі команданың да ең биік бойлы ойыншысы болады. Кәсіби Австралия футбол лигасының рук ойыншысының бойы 200 см немесе 6’7 дюймнен аспайды. Егер рук қарсыласын допқа тиіп жеңсе, бұл «соққы» деп аталады және тиімді рук ойынының статистикалық көрсеткіші ретінде есептеледі. Рук – соққыны жасауға басты жауапты ойыншы болғанымен, кейде биік бойлы және маңызды позициядағы ойыншылар, егер рук уақытында жарысқа қатыса алмаса, оның орнына ойнайды. Рукпен ойнау – алаңдағы ең қиын физикалық жаттығулардың бірі, ол жаттығу деңгейі мен денеге түсетін соққылар бойынша ерекшеленеді. Ауада қарсыластармен соқтығысудың жоғары деңгейіне байланысты, көптеген руктердің денесі үлкен немесе жарақат алуды болдырмау үшін бұлшық еттері дамыған болады. Сонымен қатар, секіргенде тізелерді пайдалануға байланысты, көптеген руктер қорғаныш жамбас пен тізе сақтандырғыштарын киеді, ал басқа позициядағы ойыншылар мұндай жабдықты сирек қолданады. Жаттықтырушылар көбінесе бірнеше рук ойыншысын алаңға шығарады және оларды ауыстырып отырады, себебі бұл позицияға физикалық күш керек және алаңды жүгіріп аралауға төзімділік қажет.

Шырша стилі

Кейде руктар ойын стиліне қарай жіктеледі, бірақ көптеген ойыншылар стратегияға, қарсыластың стиліне, олардың физикалық қасиеттеріне және әмбебаптығына байланысты ойын барысында стильдерді ауыстырады. Тэп-рак (немесе ладоньмен ұратын рак) – ең шебер және биік секіретін стиль. Осы стильді қолданатын ойыншылар допты шеберлікпен кішірек командаласы немесе ровердің пайдасына төмен қарай ұрып жібереді, осылайша олардың ұрулары тиімдірек болады. WAFL және VFL-дің көрнекті ойыншысы Полли Фармер осы стильдегі ең жақсы руктердің бірі саналады. AFL-дің Аарон Сэндлиндс – соңғы кездегі жақсы мысал. Мобильді рук (немесе алып ойыншы) көбінесе көп жерді шарлайтын рукты сипаттайды. Кейде осы типтегі рук соншалықты биік, ірі немесе допты ұруда тиімді болмайды, бірақ жоғары секіруге және жоғары физикалық төзімділікке ие болуы мүмкін. Аз қозғалатын руктарға қарсы, бұл ойыншы жерде көбірек доптарды ұстау арқылы өтей алады, ұзын рук-ровер ретінде тиімді ойын көрсетеді және кейде орта алаңнан гол соғуға немесе қажет болған жағдайда қорғанысқа көшуге қосымша мүмкіндік алады. 1980-ші және 1990-шы жылдар VFL/AFL-дегі қазіргі заманғы мобильді руктардың үстемдік құрған дәуірі болды, ал Джим Стайнс осы үлгідегі алғашқылардың бірі еді. Ауыр рук (немесе күшпен ұратын рак) руктың физикалық стилін қолданады. Әдетте, ойыншының дене бітімі ірі немесе биік болады және қарсыласын жарыстан шығарып, допты алға қарай қуатпен (көбінесе «жапырып-шабуылдау» деп аталатын стильмен) ұрып жібереді, әдетте қашықтыққа және шабуыл аймағына ену үшін. Бұл ойыншылар әдетте жерде баяу қозғалады және секіруге бейім емес, сондықтан оларды кейде «динозаврлар» деп атайды және олардың жердегі шеберліксіздігі үшін сынға алады. Ауыр рук 1890-шы жылдары, сондай-ақ 1960-шы және 1970-ші жылдары VFL/AFL-де үстемдік құрды. Бұл типтегі руктың ойыны қазіргі заманғы ойында сирек кездеседі, әсіресе оның ең жоғары деңгейінде. 2003 жылдың басында AFL ережелері өзгертілді, соның салдарынан руктар қарама-қарсы жақта тұрып, бір-біріне қарай жүгіруі керек болды. Бұл өзгеріс күшпен ұратын руктарға әсер етті, себебі ойыншылар енді секіруді және допқа жеткенді барынша арттыруы керек болды.

Қалқымаларды пайдалану стратегиясы

Руктарды жаттықтырушылар көбінесе стратегиялық түрде пайдаланады.

Шабуылдау стратегиясы

Тандемді қақтығыстар, көбінесе үшінші ойыншы ретінде танылатын, алаңда жиі қолданылатын тактика (бірақ 2016 жылдан бастап AFL-де тыйым салынды). Ортадағы допты тартып алу кезінде әр командадан бір ғана қақтығысқа қатысуға рұқсат берілгендіктен, бұл тактика тек шекарадан допты кіргізу және допты тартып алу кезінде қолданылады. Ол әдетте, екі команданың бірінен екінші биік немесе жоғары секіре алатын ойыншыны қақтығысқа қатыстыруды қамтиды, әсіресе егер биік қақтығысшылар жерде күресіп жатса немесе допты анық соққымен алуда үнемі сәтсіздікке ұшыраса. Бұл тактика 2015 жылғы маусымда ерекше танымал болды. Көп жағдайда доп алға қарай жылжиды, себебі қақтығысқа қатысқан кішкентай ойыншыға бағыт беру қиын. Олар көтерілуге көмектесе алмайды және көбінесе биік қақтығысшылардың үстінен секіргенде тепе-теңдігін жоғалтуы мүмкін. Сонымен қатар, қақтығысқа қосымша ойыншыны жұмсау арқылы, бұл командадан бір ойыншы кем болады, бірақ бұл шығармашылық ойыншыларға кеңістік ашуға да мүмкіндік береді. Кейбір негізгі позициядағы ойыншылар шекарадан допты кіргізу үшін екінші қақтығысшы ретінде тағайындалады және кейде тандемді қақтығыстарда қолданылады. Допты ортаға кіргізу кезінде қақтығысшы белгілі бір мақсат ретінде таңдалуы мүмкін. Қосымша биіктік болғандықтан, қарсыластардың ойыншыларына қарсы тұрып, допты ұстау қиын, және оларды жиынтықта оңай табуға болады. Дегенмен, 2006 жылы AFL Гейл футбол ережесінен жылдам допты беруді енгізу, биік доптармен жасалған ойындарға қарағанда, кішкентай ойыншыларға қысқа пас беруге көбірек мүмкіндік берді. Даулы жағдайда, қақтығысшыға "допты жерге түсіруді" бұйыруы мүмкін, сонда олардың командасындағы кішкентай ойыншылар допты иелену үшін алдыңғы және тік бұрышты позициялардан шабуылдай біледі. Голға шабуыл жасағанда, қақтығысшы гол алаңына жіберілуі мүмкін. Егер ойыншы гол алаңына допты "жарылыспен" жіберуді шешсе, ол биік нысанаға айналады. "Тынығу рек" термині қақтығысшының қақтығыс кезеңдері арасында шабуылда ойнаған кезде қолданылады. Қақтығысшының үнемі жүгіруі керек болғандықтан, шабуылда "демалу" қақтығысшыға қажетті үзіліс береді, және олардың биіктігіне байланысты, доп шабуыл сызығына жеткенде, олар бос кеңістіктерде күресу үшін көп жүгірудің немесе жетектеудің қажеті жоқ.

Қорғау стратегиясы

Кейбір жаттықтырушылар руктарға "тесікке" түсуді тапсырады, ол толық шабуылшының жүріп шығуы мүмкін ашық кеңістік. Осылайша, бойы ұзын ойыншы толық шабуылшыға бағытталған төмен пасқа кедергі келтіре алады. Жылдамдықпен шабуылға шыққан үлкен шабуылшының жолын тоқтату үшін көп батылдық қажет. Руктар кейде қарсылас қақпаға соққы берген кезде белгіге тұруға тағайындалады. Руктардың артық биіктігі ойыншының жоғарырақ соққы беруі керек дегенді білдіреді, соның салдарынан соққы қате болуы, қысқаға түсуі, тіпті белгіде тұрған ойыншыға тиюі мүмкін (мұны "жабу" деп атайды). Қарсылас ойыншы қақпаға соққы беретін кезде, әсіресе алыстан немесе тік бұрыштан, рук қақпа алаңына дейін жүгіріп, оны қорғауға шақырылуы мүмкін, бұл уақытша футбол немесе гэльдік футболдағы қақпашының роліне ұқсас. Голдың биіктігіне шектеу қойылмағанмен, доп әрқашан қисық траекториямен ұшады және көптеген соққылар қысқаға түседі. Ең бойы ұзын ойыншы болғандықтан, рук доп қақпа бағаналарынан өтуге үлкен мүмкіндік алады, сонымен қатар гол аймағында кедергі тудырып, соққы беруге арналған кеңістікті бұзып, допқа қол тигізе алады. Бұл голдың орнына "арттан" (behind) ұпай жинауға және 5 ұпайды сақтауға немесе допты ойын алаңында қалдырып, ұпайсыз қалдыруға әкелуі мүмкін.

Рак тарихы мен ережелері

Шақ 1872 жылдан бері Ойын ережелерінің бір бөлігі болып келді, соның нәтижесінде «раку» термині пайда болды, бұл термин 1876 жыл шамасында Австралия ережелерінде қолданысқа енді. Бастапқыда «рук-мен» немесе «рукман» терминдері ойыншыны белгілеу үшін жынысқа қарай бөлінбеген, және 20 ғасырдың басында (шамамен 1903 жылы) ғана кеңінен қолданыла бастады. Рак үшін допты секіру 1880 жылдан бері кең таралды, ал 1887 жылы ережелер ресми түрде секіруді міндетті етуге өзгертілді. 2004 жылы рактардың жылдамдықтарын азайту үшін жаңа орталық шеңбер ережесі енгізілді. Бұл мақсатта көптеген рактардың тізе жарақаттары мен артқы крест тәрізді байланыс жарақаттарын азайту болды. Жаңа ережелер биік бойлы және жоғары тік секіруге қабілетті ойыншыларға артықшылық береді, сондықтан көптеген жылдам рактар үшін бәсекелесу қиынға соқты. 2008 жылғы AFL маусымында AFL қосымша екі жақ төрешісін қосты, оны көптеген адамдар «жылдам доп беру» ережесі деп атады. Ойынды теледидар көрермендері үшін жылдам және тартымды ету мақсатымен жасалған бұл жаңа ереже, көптеген кәсіби рактардың жақтан доп беруге қарсы тұру мүмкіндігін жоғалтуына әкелді. «Үшінші ойыншы» тәсілі 2017 жылғы маусымнан бастап рактарды қорғау үшін тыйым салынды. Әр командадан бір ойыншы әр рак бәсекесінде «белгіленуі» керек, және тек белгіленген ойыншылар ғана рак бәсекесіне қатыса алады. Басқа ешбір ойыншы допты екі рактан біреуі соққанға дейін немесе доп жерге тигенге дейін тигіспеуі керек, әйтпесе оларға «рак бұзуы» үшін бос тепкі беріледі. JLT Community Series кезеңіндегі бастапқы жаттығу кезеңіне байланысты, допқа кездейсоқ тиген ойыншыларға, әсіресе жарысты қадағаламаған кезде көптеген бос тепкілер берілді. Мысалы, Аделаида Кроуз ойыншысы Дин Гор доп оған тигеннен кейін айыпталды. Гор жарыстан қашып тұрды. Осы және басқа да ұқсас оқиғалардың тікелей нәтижесі ретінде AFL ережені нақтылады, егер алаң төрешісі ойыншының допқа шынайы түрде кездейсоқ тигенін анықтаса, ойын жалғасады.

Қазіргі заманғы рук

Австралия футбол лигасының қазіргі заманғы руктарының мысалдары: Макс Гаун, Броди Гранди, Ник Найтануи және Тодд Голдштейн. Аарон Сандилендс 2,11 метр (6 фут 11 дюйм) бойға ие болды, бұл АФЛ/ВФЛ тарихындағы ең биік (Питер Стрит, Мейсон Кокс және Нед Ривзбен бірге) рук есебінде тіркелді және ол ойындағы ең күшті руктердің бірі саналды.

Жұмысқа қабылдау

Руктардың өте биік болу қажеттілігіне байланысты, соңғы жылдары клубтар руктарды іздеу үшін дәстүрлі жасөспірімдер футбол лигаларынан тыс жерлерге жиі жүгінеді. Камерон Джексон 1998 жылғы "Жас түлектер" драфтында бұрын Ұлттық баскетбол лигасынде ойнағаннан кейін таңдалды, бірақ AFL матчинде ешқашан ойнаған жоқ. 1999 жылғы AFL драфтында 26-шы нөмірмен Диан Броганды таңдау әлдеқайда табысты болды, Броган "Порт" үшін 12 маусым ойнап, 174 матч өткізді, соның ішінде 2004 жылғы AFL Grand Final жеңімпаздары құрамында болды. Ол бұрын Аделаида 36ers командасымен NBL чемпионатын жеңіп алған еді. Дэвид Фэннинг (Кэрнс Тайпанс және ), Дэниел Басс (Денвер қалалық мемлекеттік университеті және ), Алекс Старлинг (Бетюн-Кукман университеті және ), Бен Доуэлл (Санта-Клара университеті және ) сияқты баскетболшылар да таңдалды, бірақ Броган сияқты AFL деңгейінде австралиялық футболға көшуде олардай табысқа жете алмады. Тағы бір дәстүрлі емес ойыншы, Майк Пайк (Канада регби одағы, Францияның Монтабан клубы және Сидней), жоғарыда аталған баскетболшылардың көпшілігіне қарағанда AFL-де сәл табысты болды. Джейсон Холмс та колледж баскетболдан шақырылды және AFL-де ойнаған алғашқы американдыққа айналды. Алдында айтылған Мейсон Кокс (Оклахома штатының баскетбол университеті және ) де қазірге дейін жақсы карьера жасады.