Кіріспе

Триденттік мейрамның толық салтанатты түрі Салтанатты мейрам (missa solemnis) – дін қызметкерінің діякон және субдиаконмен бірге өткізетін мейрамның толық салтанатты формасы, көбінесе Триденттік мейраммен байланысты.

Бірінші мыңжылдықта франк монастырларында римдік папалық литургияның бейімделуі

Құрбандық шалудың бастапқы және түпнұсқалық формасы – епископтың шіркеу қызметкерлерімен бірге қауым алдында құрбандық шалуы. Епископтардың бірлескен қызметінің тікелей мұрагері – паптық қызмет, әсіресе оның ең күрделі түрі – паптық месса. Юнгманн айтқандай, салтанатты жоғары месса – "паптық қызметтің кейінірек қарапайымдастырылған түрі". Мұны VIII ғасырға жататын франк-шотланд монастырының жағдайларына бейімделген Breviarium ecclesiastici ordinis-тегі мәліметтерден де көруге болады: онда діни рәсімдердің барлық сәні монастырь sacerdos-қа берілді: диакондар, субдиакондар, шіркеу қызметкерлері, жеті шам, Pax vobis және екі рет қол жуу рәсімі (лавабо). Егер бұл франк деректері ең алдымен литургиядағы епископтардың рөліне қатысты болса, олар көп ұзамай дін қызметкерлеріне де беріледі.

Литургиялық қозғалыс: антикваризм мен белсенді қатысу арасындағы

XIX ғасырдан бастап литургиялық қозғалыстың аясында әртүрлі ағымдар болды, олардың кейбіреулері антикваризмге бейімделген, ал басқалары диалогтық мессаға белсенді қатысуды жақтырады. Папа Пий XII диалогтық мессаны толыққанды жоғары мессаның орнына деп ойламады. Өзінің «Mediator Dei» энциклопедиясында Пий XII жоғары мессалардың «ритуалдың әсерлі сипаты мен салтанаттың көркіне байланысты ерекше қадір-қасиеті бар» екенін түсіндіреді. Пий XII диалогтық мессаны және мирянның сыртқы қатысуын қолдады, бірақ жоғары мессаның құрметін сақтап қалды: «Мұндай «диалогтық» месса жоғары мессаны алмастыра алмайды, ол, шын мәнінде, тек қасиетті қызметшілердің қатысуымен өткізілуі керек, бірақ ритуалдың әсерлі сипаты мен салтанаттың көркіне байланысты өзіндік қадір-қасиетіне ие. Алайда, егер шіркеу қаласа, көптеген адамдар құлшыныспен қатысса, жоғары мессаның көркі мен ұлылығы арта түседі». «Литургиялық құлшынық, қасиетті қызметкерлердің көмегімен және халықтың белсенді қатысуымен әнмен салтанатты түрде өткізілгенде, одан да асыл нысанға ие болады». Ол барлық мессаларда ән айтуды ұсынады, мысалы: «Кейде (мысалы, апта күндері) әнге арналған барлық мәтіндерді әнге салу міндетті болмаса да, дүйсенбі және міндетті мерекелерде діни қызметкерлер мен халықтың ән айтуына ерекше мән беру керек» және: «Діни қызметкер Эвхаристиялық дұғаның музыкалық нотациясы бар бөліктерін әнмен орындауы өте тиімді». «Жоғары месса» термині кейде англикандық және кейбір рим-католик орталарында, үлкен салтанатты түрде өткізілетін кез келген мессаны сипаттау үшін қолданылады. Кейбіреулер Құрбандықтар кешін жеңілдету арқылы протестанттар мен католиктердің литургиясы арасындағы кедергілерді жойғанын айтса, енді біреулері латын христиандары мен шығыс православиеліктерінің ортақ дәстүрлерін жоюға әкеп соқты деп санайды. Дегенмен, салтанатты жоғары месса бүкіл әлемде, шіркеулерде және жастарға арналған католиктердің бас қосуларында, мысалы, 2019 жылдың қаңтар айында Панамада өткен Дүниежүзілік жастар күнінде өткізіле береді. Алайда, Ватикан II-ге дейінгі миссалдар бойынша месса өткізетін католик қауымдарында, төменгі месса жоғары мессадан гөрі көбірек адамдарды тартады. Ватикан II-ге дейінгі мессаның өткізілуіне қатысты ең соңғы екі мотупропио – Summorum Pontificum және Traditionis Custodes жоғары месса туралы ештеңе айтпайды.

Киім-кешек

Сакрастияда киінуден бұрын барлық үш қасиетті қызметші (жұбатан, диакн және субдиакн) қол жуады. Әрбір киімді киген кезде діни қызметкерлер белгілі бір дұғаларды оқиды. Бірінші, амице (ұзын жіппен байлауға арналған, ақ зығыр матадан тігілген тікбұрышты мата) сүйіп, егер оған айқышпен кесте салынған болса, басына қысқа уақытқа жабады да, киіну кезінде дұғаның бірін оқиды. Содан соң оны соданның үстіне иықтарына орайды (немесе діни тәртіпке бағынған болса, киімінің үстіне). Одан кейін альб (ұзын, жеңі бар ақ зығыр көйлек) киеді. Сосын белдікке (латынша – cinctura) ұзын мата жіп байланады. Субдиакн киінуін аяқтап, сол қолына манипльді (ортасында крест бар, екіге бүктелген кестеленген мата) қояды (егер месса басталғанға дейін Асперге немесе басқа да литургиялық рәсімдер болмаса), оны шыналармен немесе ішкі ленталармен бекітеді, содан соң барлық киімнің үстінен туникаль (қысқа жеңді кестеленген көйлек) киеді. Диакн өзінің stole-сын (манипульге ұқсас, бірақ ұзындығы артық, кестеленген ұзын, тар мата) сол иығына салып, оң жамбасында белбеумен байлайды. Содан кейін манипль мен далматика (туникальға ұқсас) киеді. Жұбатан да солай істейді, бірақ stole-сын белдемінен кесіп, белбеумен байлайды. Манипльден кейін, егер мессадан бұрын Асперге (қауымды қасиетті сумен шашу) болса, копе (ұзын, ауыр кестеленген плащ) киеді. Аспергеден кейін жұбатан, аколиттердің көмегімен, копені шешіп, шапанды киеді (туникальға ұқсас, бірақ жеңсіз және көбінесе артқы жағында кестеленген крест немесе сурет болады). Жұбатан мен диакнның сыртқы киімдері маусымның немесе күннің литургиялық түсіне сәйкес келеді (жасыл, күлгін, ақ, алтын, қызыл, қызғылт немесе "көк", немесе қара). Мессаға қызмет ететін адамдар (Сермония шебері, аколиттер, тхурфифер, шамшылар) және литургиялық хорға отырған дін қызметкерлері содан (көбінесе жұбаттар мен алтарь қызметкерлерінде көрінетін, тізеге дейін жететін қара шапан) және суперпласт (ұзын, ақ көйлек) немесе котта (суперпластың қысқа нұсқасы) киеді, бірақ кейбір жерлерде аколиттер қарапайым альб пен белбеу киеді. Субдиакн немесе одан жоғары дәрежеде тағайындалған адам отырғанда биретта (үстінде үш қанаты бар үшбұрышты бас киім) киеді. Діни тәртіпке бағынған мүшелер киімдерінің үстіне суперпласт киеді. Егер бұл "хор киімінің" бөлігі болса, биретта да киеді. Әйтпесе, биреттаның орнына капот киеді. Жұбаттар, диакн және субдиакн үшін биретта қара, монсиньорлар, канондар, епископтар мен архиепископтар үшін күлгін немесе қызыл жиекті қара, ал кардиналдардың биреттасы қызыл болады.

Музыка

Григориан әндері – Салтанатты миссаның дәстүрлі музыкасы. Дегенмен, ғасырлар бойы миссаның әдеттегі бөлігінің (Ordinary) әртүрлі музыкалық нұсқалары жазылған және оларды қолдануға болады. Джованни Пьерлуиджи да Палестрина мен Джованни Габриелидің полифониялық туындылары ерекше қолайлы деп есептеледі. Маусымдар мен мерекелерде, сондай-ақ арнайы миссалар үшін де музыкалық нұсқалар бар. Мысалы, Уильям Бёрдтың Адвенттік әйелдер миссасы үшін кішігірім бөлімдерін жазуы. Бір ғасырдан астам уақыт бұрын Папа Пий X-тің «Tra le Sollecitudine» (1903) атты құжатында Ренессанстан кейінгі композицияларды таңдау жиі «қасиетті музыка» деп есептелгеніне қарамастан, Вольфганг Амадей Моцарт сияқты композиторлардың миссаның әдеттегі бөлігіне арналған музыкалық нұсқалары бүгінге дейін қолданылып келеді. Латын тілінде жазылғандықтан, осы нұсқалар, сондай-ақ одан бұрынғылары да қазіргі кезде сирек кездеседі. Мисса музыкасын әдетте хор орындайды. Теориялық тұрғыдан алғанда, әдеттегі бөлік (Ordinary) бүкіл қауымға арналған, ал арнайы бөлімдер (Propers) қатысып отырған дін қызметкерлерінің хорына тиесілі. Бірақ іс жүзінде, тіпті әдеттегі бөлік те қауым үшін тым қиын болуы мүмкін, сондықтан хор көбінесе арнайы дайындықтан өткен ер және әйел адамдардан құралады (дегенмен, діни ордендер басқаратын шіркеулерде олардың мүшелерінен құрылады). Хор, егер дін қызметкерлерінен тұрса, дәстүрлі түрде құрбандық тақтарына жақын орналастырылады. Алайда, миссаның әдеттегі бөлігіне арналған күрделі музыкалық нұсқалар пайда болғаннан кейін, кәсіби әншілерді шақыру қажет болды, осының нәтижесінде хор шіркеудің алдынан шіркеудің екі жағындағы галереяларға, содан кейін шіркеудің арт жағындағы тұғырға көшті. Бұл өз кезегінде музыкада органнан басқа да музыкалық аспаптарды пайдалануға мүмкіндік берді. Салтанатты миссада, көп бөлігі дін қызметкері естілмейтіндей айтылады, бірақ «Orate Fratres» сияқты аздаған бөліктерден басқа, ол қатты айтқан сөздерінің бәрін, мысалы, «Dominus vobiscum» және Глория мен Символдың алғашқы төрт сөзін әнмен айтады. Ол хор әндейтін барлық нәрсені, «Et cum spiritu tuo» және «Amen» сияқты қысқа жауаптарды қоспағанда, өзі үнсіз айтады. Ол хаттың мәтінін және одан кейінгі әндерді өзі оқиды, ал субдиакон хатты оқығанда, ол өзі үшін Ізгі хабарды оқиды, ал диакон оны дауыстап оқығанға дейін.