Кіріспе

19 ғасырдағы Йоркшир порцеляны өндірушісі Рокингем керамикасы – халықаралық деңгейде танымал, Ұлыбритания мен шетелдегі патшалар мен аристократияға жоғары сапалы тауарлар мен әшекей бұйымдарын, сондай-ақ күнделікті пайдалануға арналған порцелин мен қыш ыдыстарды өндірген 19 ғасырдың порцелин өндірушісі. Ол әсіресе әсем әрі қазіргі талғамға сәйкес келмейтін, рококо стиліндегі порцелинімен танымал; іс жүзінде оның аты осындай стильді анықтау үшін қолданылады, сондықтан басқа зауыттардың ұқсас бұйымдары жиі және қате түрде Рокингемге жатқызылады. Атақты туындысы – (50 кг) салмақты, әсем безендірілген "Риноцерос вазасы" (оның екеуі ғана белгілі), осылайша бір тікелей отталған порцелиннен жасалған мұндай үлкен және күрделі бұйымды жасау шеберлігін көрсету мақсатымен жасалған. Зауыт Англияның Йоркширдің Батыс Ридингі, Ротерхэм қаласына жақын Суинтон ауылында орналасқан. Өмірінің соңғы жылдарында ол аймақтағы ірі жер иелері болған Рокингем маркиздерінің тікелей ұрпақтары, Фицвильям графтарының қолдауында болды, олардың әсем сарайы мен кең паркі Уэнтворттен бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. 19 ғасырда Ұлыбритания мен АҚШ-та кеңінен өндірілген "Рокингем глазуры" немесе "Рокингем ыдыс-аяқтары" – қалың қоңыр керамикалық глазурмен жабылған қыш ыдыстар, бұл стиль ертерек 18 ғасырдың өндірісімен байланысты.

Керамиканың тарихы

1745 жылы жергілікті нарыққа арналған тұрмыстық қыш ыдыстар жасаған қыш құмыраханасы болған. 1778 жылы ол жаңа иелеріне өтті, олар зауытты кеңейтіп, сапалырақ тауарлар шығара бастады. 1787 мен 1806 жылдар аралығында Лидс керамикасымен байланыста болды, ал 1807 жылы толық меншік жергілікті Браммельд отбасының қолына өтті. Осыдан кейін қыш құмыра жасау тиімді болмады және графтың айтарлықтай көмегімен жалғасты. 1820 жылы фарфор өндірісімен тәжірибелер басталды. 1826 жылы қыш құмырахана банкротқа ұшырады. Бірақ Браммельдтердің фарформен тәжірибелері нәтежесін берді және граф жаңа өнімдердің мүмкіндіктеріне риза болды. Ол қыш құмырахананы құтқарып, өз отбасының елтаңбасы мен атын ыдыстарға қолдануға рұқсат берді. Жоғары сапалы фарфор жиынтықтары мен әшекейлік бұйымдардың өндірісі қарқынды жүрді, графтың байланыстары арқасында зауыт аристократияның назарына ілікті. Патшалықтан түскен тапсырыстар 1831 жылдан бастап "Патшаға қызмет ететін өндіруші" деген аталымды пайдалануға әкелді. Зауыттың ең танымал өнімдері – екі әсем безендірілген "Риноцерос" вазасы болды, олар зауыттың жарнамасындағы ең ірі бір бөліктен жасалған фарфор бұйымдары ретінде көрсетілді (олардың бірі Виктория және Альберт мұражайында, екіншісі Ротерхамдағы Клифтон Парк мұражайында сақталады). Сонымен қатар, король Уильям IV үшін жасалған үлкен және тамаша десерт жиынтығы сегіз жыл дайындалғаннан кейін оның мұрагері, королева Викторияға тапсырылды және қазір Виндзор сарайында көруге болады. Өкінішке орай, Браммельдтер керамика шеберлері болғанмен, бизнесмендер емес еді: граф оларды құтқарып қалыпты, бірақ олар үнемі капитал жетіспеушілігінен қиналды және пайда табу үшін күресті. Сол кезде қаржылық қиындыққа тап болған ірі компаниялар қызметкерлеріне қолма-қол ақша ретінде айналымға түсетін IOU хаттарымен төлейтін болды, Браммельдтер де осыған жиі жүгінді. Граф өзінің жергілікті жер иесі ретінде қыш құмырахананы құтқаруды, оның жабылуынан туындаған экономикалық қиындықтарды болдырмауды өз міндеті деп санады. Ақырында, қарыздар көбейген кезде және Вентвортта тұратын жаңа графтың қызығушылығы төмендеген кезде, одан әрі қаржылық көмек көрсетілмеді және 1842 жылы банкротқа ұшыраған қыш құмырахана жабылды. Бүгінгі күні кішкентай саябақта осы бір кездегі ұлы зауыттың қалдықтары ретінде бастапқы пештердің бірі – Рокингем немесе Ватерлоо пештері, зауыттың шағын бөлігі, қақпа үйі (қазір екеуі де жеке тұрғын үйлер) және қыш құмыраханасының тоғаны сақталған.

Рокингемдік қыш және фарфор

Рокингем фарфоры екі ерекше кезеңде өндірілді: 1826–1830 жылдар, «қызыл белгі» кезеңі, және 1831–1842 жылдар, «пуце белгісі» кезеңі. Атауларынан көрініп тұрғанындай, бұл кезеңдер фарфордың арт жағындағы мөрлермен анықталады. Фарфор өнімдеріне шай және кофе жиынтықтары, кешкі және десерт жиынтықтары, жазу жиынтықтары мен сия қаламсаптары, хош иісті құмыралар, себеттер, төсек бағаналары, фарфорлық тақташалар, мүсіндер, жануарлар, шкаф табақтары және кеселер кірді. Үлгілер қарапайым геометриялық суреттерден бастап, жарқын түсті элементтері мен қарапайым алтын жалатылғандарынан, күрделі неорококолық ою-өрнектерінен, акант жапырақтарынан және әшекейлі жабысқақ безендірулерге дейін әртүрлі болды. Көптеген әшекейлі өнімдерде пейзаждар, гүлдер мен ботаникалық үлгілер бейнеленген. Корольдік және аристократиялық тапсырыстарда көбінесе отбасының гербі көрсетілген. Ең әшекейлі өнімдер «қызыл белгі» кезеңінің соңында және «пуце белгісі» кезеңінің басында жасалғанын көрсететін деректер бар: ертерек өнімдерде көбінесе геометриялық пішіндер кездеседі, ал кейінгі өнімдер «пуце белгісі» кезеңінің неорококолық пішіндерін сақтай отырып, Виктория дәуірінің алғашқы жылдарына сәйкес келетін, азырақ әсемдікпен безендірілген. Басқа өнімдерінің ішінде фабрика терең қоңыр, көбінесе жылтыр қоңыр глазурланған қыш ыдыстарды шығарумен де танымал болды. Осы өнімдердің ішінде ең танымал – «Кадоган» деп аталатын, төменгі тесіктен вакуумдық құлып арқылы толтырылатын ыдыстың тапқыр стилі. Мұндай ыдыстардың түрлі өлшемдегі мысалдары жиі кездеседі, кейде алтынмен жалатылады. «Қара Бетти» осындай қыш ыдыстардың бір мысалы. Оның стандартты өнімдерінің ішінде көк және жасыл түсті басылған крема және інжу-маржан жиынтықтары, сондай-ақ әртүрлі көріністерді бейнелейтін басқа да өнімдер болды: «Ормандан қайтып келе жатқан отыншы» немесе «Шалбаш» (көбінесе сегізбұрышты табақтарда) олардың ең танымал өнімдерінің бірі болуы мүмкін.

Балшық

Рокингемдік қыш бұйымдар көбінесе көшірме баспамен жасалады, бірақ кейде эмальдалған бұйымдар да кездеседі. Қоңыр глазурланған "Кадоган" ыдыстары да жиі ұшырасады. Көптеген бұйымдардың арт жағына қабаттағы "Браммельд" таңбасы басылған. Ал басқа бұйымдарды белгілі артқы таңбалы үлгілермен салыстырып анықтауға болады. "Рокингем" таңбасы бар қоңыр глазурланған қыш ыдыстар көбінесе нағыз Рокингем емес, сол дәуірде Рокингемнің танымал өнімдерін құбыландыруға тырысқан басқа фабрикалардың өнімдері болып табылады.

Порцелан

Рокингем фарфорында ең көп кездесетін белгілер – "Rockingham Works Brameld" деген жазуы бар қызыл гриф және "Rockingham Works Brameld Manufacturer to the King" деген жазуы бар күлгін гриф. Басқа да түрлері кейде кездеседі. Үлгі нөмірлері жиынтықтарда болады; 400–1800 диапазонынан тыс нөмірлер түпнұсқа Рокингем фарфорында белгілі емес, бірақ 2/1-ден 2/100-ға дейінгі қосалқы сериялар да бар, олар түпнұсқа. Басқа өндірушілердің өнімдері осы фабрикаға қате атрибуцияланатындықтан және бөлшектер жиі қайта таңбаланғандықтан (әсіресе шай жиынтықтарының табақтары), белгісіз бөлшектердің пішіндері белгілі Рокингем пішіндерімен салыстырылуы керек, сонда ғана белгісіз өнімдерді осы қыш өнімдерімен сенімді түрде байланыстыруға болады.

Багули

1842 жылы зауыт жабылғаннан кейін, кейбір шеберлер өздері өндірісті жалғастыру үшін сол жерде қалды. Олардың ішіндегі ең табыстысы Багули отбасы болды, олардың ең үлкені Исаак Багули – фарфор суретшісі, кейін зауыттың бояу және алтын жалату бөлімінің меңгерушісіне дейін көтерілген адам. Багули басқа керамикалық заводтардан әкелінген, жалақталмаған бисквит фарфорды безендірді. Ол классикалық қоңыр Рокингем глазурін пайдаланды, оның құқығын зауыт жабылғаннан кейін сатып алған, және көп мөлшерде алтын жалатумен, сондай-ақ кейде эмальдеумен жұмыс істеді. Исаак Багули 1855 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Альфред істі жалғастырды. 1865 жылы Рокингем зауытынан жақын орналасқан Мексборо қаласына көшіп, 1891 жылы қайтыс болғанға дейін әкелінген фарфорды безендіруді жалғастырды. Зауыт жабылғаннан кейін Багули Рокингемнің құлпынай түсті белгісімен бірдей артқы белгіні пайдаланды. Кейін бұл белгі "Рокингем зауыты, Багули" деп аталатын ұқсас белгіге айналды. Бірақ, кейін белгі өзгеріп, "Рокингем зауыты, Мексборо" (немесе "Мексборо") деген субтитрмен байланыссыз символға айналды, бірақ Фицвильям үйі үшін жасалған бұйымдарда гриф белгісі сақталды. Осы белгілерді қоңыр глазурьмен және Рокингем пішіндемелеріне жатқан бұйымдарға алтын жалатумен бірге қолдану Багули бұйымдарын анықтауды жеңілдетеді. Олар өздерінің қызықтылығымен және құндылығымен ерекшеленеді.

Беннингтон және басқа да американдық бұйымдар

Рокингем қыш құмырасының әйгілі қоңыр глазурасы, алғаш рет Рокингем керамика зауытында табылған, көптеген керамика шеберлері тарапынан еліктелді және Атлант мұхиты арқылы АҚШ-қа жетіп, түрлі американдық керамика зауыттарында жасалған көптеген сәндік және тұрмыстық бұйымдарда қолданылды. Олардың ең танымал орындарының бірі Вермонт штатындағы Беннингтон қаласы болды. АҚШ-та "Рокингем" атауы көбінесе осы зауыттардың қоңыр глазурланған қыш бұйымдарын сипаттау үшін қолданылады: американдықтар оны осы контексте жақсы білуі мүмкін. Ябез Водрей және оның отбасы 19 ғасырдың ортасында Огайо штатының Шығыс Ливерпуль қаласында Рокингем стиліндегі бұйымдар жасаған, ал Эдвин Беннет Балтиморда да оны өндірген. Осы типтегі Рокингем керамикасының көптеген мысалдары Шығыс Ливерпуль керамика мұражайында кездеседі.

Көшірмелері

Кейбір даналарының XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жасалғаны белгілі, бірақ олар өте сирек. XIX ғасырдың соңындағы туындылар өзіндік қызығушылық тудырады және шамалы құнды, әсіресе Самсон жасағандары. Көптеген жағдайда артқы мөрлер дұрыс емес болып көрінеді, сондай-ақ олардың көптеген пішіндері Рокингем пішіндерімен сәйкес келмейді.

Қазіргі "Рокингем"

Рокингем атауы порцеланның белгілі бір стилін сипаттағандықтан, 20-шы ғасырда басқа өндірушілер де осы атауды қыш және порцелан бұйымдарына қолданды, олардың кейбіреулері түпнұсқа Рокингем стиліне ұқсас болды. Бірқатар бұйымдар ешқашан нағыз Рокингем ретінде ұсынылмады (мысалы, Paragon компаниясының 20-шы ғасырдың ортасындағы "Рокингем" атты топтамасы), ал кейбіреулері түпнұсқа өнімге ұқсас Griffin белгісімен таңбаланған, сондықтан білмейтін адам оларды түпнұсқа деп жаңылысуы мүмкін. "Рокингем, Англия" және "Рокингем, Стаффордшир" деген жазулар 20-шы ғасырдың соңында пайда болған және нағыз Рокингемге жатпайды.