Кіріспе
Тоубал ауданы (Meitei pronunciation:/ˈθɑʊbɑːl orˈθɑʊbəl/) – Үндістанның солтүстік-шығысындағы Манипур штатының он алты ауданының бірі. Бұл аудан солтүстіктен Сенапати ауданымен, шығыстан Ухрул және Чандель аудандарымен, оңтүстіктен Чирчандпур және Бишнапур аудандарымен, ал батыстан Имфаль-Батыс және Имфаль-Шығыс аудандарымен шектеседі. Ауданның жер аумағы 324 км² құрайды. 2011 жылғы мәлімет бойынша, халық саны 286 687 адамды құрайды. Тоубал қаласы – аудан орталығы. Бұл аудан 1891 жылғы сәуір айында британ әскеріне қарсы Манипурдің тәуелсіздігі үшін болған соңғы шайқас – Хонгжом үшін танымал.
Thoubal district (Meitei pronunciation:/ˈθɑʊbɑːl orˈθɑʊbəl/) is one of the sixteen districts of Manipur state in northeastern India. This district is bounded by Senapati district on the north, Ukhrul and Chandel districts on the east, Churchandpur and Bishnupur districts on the south and Imphal West and Imphal East districts on the west. The district occupies an area of 324 km2. The population as of 2011 is 286,687. Thoubal town is the district headquarters. This district is known for Khongjom, where the last battle of the independence of Manipur was fought in April 1891 against the British army.
Тарих
1983 жылғы мамыр айында бұл аудан құрылды, бұрынғы Манипур орталық округінің (кейін Имфал ауданы) Тхубал бөлімшесінің барлық әкімшілік бірліктері жаңа ауданды құру үшін берілді. Кейін, 1983 жылғы қарашада Тхубал ауданы Какчинг және Вайконг теңіздерін қамтитын Тхубал және Какчинг бөлімшелеріне бөлінді. Қазіргі таңда Тхубал ауданында 3 бөлімше бар: Тхубал, Лилонг және Какчинг.
География
Аудан Манипур аңғарының шығыс жартысының көп бөлігін қамтиды. Ауданның пішіні - негізі солтүстікке қараған иррегулярлы үшбұрыш. Ол 23°45' – 24°45' солтүстік ендік және 93°45' – 94°15' шығыс бойлық аралығында жатыр. Оның орташа биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 790 метрді құрайды. Ауданның ішінде бірнеше кішкентай төбелер мен төбешіктер шашыраңқы орналасқан. Олардың арасында Пуннам төбесінің биіктігі теңіз деңгейінен 1009 метрге жетеді.
Өзендер мен көлдер
Имфал және Тхубал өзендері ауданда ағып жатқан ең маңызды өзендер болып табылады. Тхубал өзені Үхрул тауларынан бастау алады және Имфал өзенінің маңызды саласы болып табылады. Ол Яирипок және Тхубал қалаларынан өтіп, Майанг Имфалға жақын Иронг жерінде Имфал өзенімен қосылады. Имфал өзені Сенапати ауданының тауларында басталып, оңтүстікке қарай ағады. Ол Тхубал ауданының солтүстік және батыс шекарасын құрайды. Ауданның басқа өзендері – Ванцзин, Аронг және Секмай. Бұл өзендер Үхрул ауданының тауларынан бастау алады. Аронг өзені Хангабок арқылы ағып, Харунг Пат көліне құяды. Ванцзин өзені Хайрок және Ванцзин арқылы батысқа қарай ағып, Лоуши Пат көліне қосылады. Ауданның оңтүстік-батыс бөлігі Локтак көлі аймағының бір бөлігі болып табылады және бұл аймақта көптеген жауын суларымен толықан, көлдер бар, олардың ішіндегі маңыздылары – Харунг, Икоп, Пумлен, Луси және Нгангу. Ауданның солтүстік бөлігіндегі Уайтхоу көлі батыстағы Уайтхоу төбесі мен шығыстағы ауылдар мен күріш далалары арасында жиналған сулардың нәтижесінде пайда болған.
Климат
Ауданның климаты орташа, жауын-шашын салыстырмалы түрде көп және кеңінен тараған. Жаңбырлы маусым маусым айында басталып, қыркүйекке дейін жалғасады. Үзіліс-үзіліс жаңбырлар қазан айына дейін созылады. Қыс айлары желтоқсаннан ақпанға дейін дамып тұрады. Қыс айларында солтүстік-шығыс муссонының ықпалымен жеңіл жаңбыр жауады. Қыстағы орташа ең төменгі температура 4–6 °C, кейде ең төменгі температура 0 °C-тан төмен түседі. Сәуір және мамыр айлары жаз мезгілі болып табылады. Осы айларда орташа ең жоғары температура 32–35 °C, сирек жағдайда ғана ең жоғары температура 37 °C-тан асып кетеді. Осы айларда кейде нөсерлер болады. 1983–1989 жылдар аралығындағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 1318,39 мм құрады.
Экономика
Манипурдың осы ауданы үшін ауыл шаруашылығы ең маңызды күнкөріс көзі болып табылады. Аудан халқының 70 пайызынан астамы тікелей немесе жанама түрде ауыл шаруашылығымен айналысады. Аймақ құнарлы, ал Тхубал ауданының жер бедері табиғи және жасанды суаруға қолайлы жағдай жасайды. Егіс алқаптарының 90 пайызынан астамын күріш алып жатады. Аудан топырағы құнарлы, ал Имфал су сақтандырғышының арқасында суару мүмкіндігі бар, сондықтан ауданда екі егімдік жиналмалы кеңінен таралған. Кейбір аймақтарда тіпті үш егімдік жиналмалы да жасалады: бірінші күріш егіні ақпанның соңында немесе наурыздың басында, екінші күріш егіні шілдеде және тамыздың басында, ал үшінші егін – қараша айында майлы тұқымдар, бұршақ және т.б. Тхубал ауданында қант қызылшасы, майлы дақылдар, жүгері, картоп, бұршақ, бұрыш және басқа да дақылдар өсіріледі. Аудан Манипурдағы қант қызылшасының ең ірі өндірушісі болып табылады. Оның өсірілуі негізінен Тхубал, Ванцзин, Каччинг, Каччинг Хуну және Вабагай ауылдарымен шектелген. Жүгері ауданның барлық жерінде өсірілсе де, Серу, Паллель және Каччинг аймағында маңызды ақшалық дақыл ретінде өсіріледі. Майлы тұқымдар, негізінен майлы қыша, ауданның барлық жерінде кездеседі. Жақында күнбағыс өсіру де басталды. Көкөністер: капуста, гүлді капуста, әртүрлі бұршақ, қабақ, тығын және т.б. өсіріледі. Жеміс ағаштарының арасында ананас ең маңыздысы, ол төменгі төбелер мен қаптардың беткейлерінде өсіріледі. Ол негізінен Уайтхоу және Шарам төбелерінде өсіріледі. Тхубал ауданының экономикасының тағы бір маңызды саласы – мал шаруашылығы. Тхубал ауданында ірі қара, бұқа, ешкі, жылқы, пони, шошқа, ит және т.б. мал өсіріледі. Аудан сүт өндіру, жақсы тұқымды мал мен құс шаруашылығын өсіру, шошқа шаруашылығы мен құс шаруашылығын дамыту арқылы жұмыс орындарын құру бағытында елеулі прогресс жасады. Жақында Хангабокта сүт өнімдерін өндіруші фирма ашу жоспарлануда. Хангабок Манипурдың барлық аймақтарында туле (Schoenoplectus acutus) және жергілікті атауымен коуна деп белгілі қолөнер бұйымдарымен танымал. Коунадан отыруға арналған кілем (фак), төбе (мора), орындық, матрац және басқа да қолөнер бұйымдары жасалады. Балық аулау да Тхубал ауданының экономикасына үлес қосады. Балық аулау ауданның көптеген халқы үшін маңызды кәсіп болып табылады. Балық аулау Тента, Лейшангтем, Уабгай, Хангабок, Каччинг Хуну және Вангу сияқты ауылдарда кең таралған.
Қонжом
Ол Тоубал қаласының оңтүстігінде 10 км-ден жоғары орналасқан (Имфалдан 32 км қашықтықта). Бұл Манипурдың тәуелсіздігі үшін болған соңғы соғыстың орын алған жері, онда манипурлықтар мен британдық әскерлер шайқасқан. Хонгжом соғыс ескерткіш паркі салынды, ал Кеба төбесінде Паона браджабашидің ескерткіші орнатылды. Жыл сайын 23 сәуірде Хонгжом күні тойланады.
Сугну
Тхубалдан 51 км қашықтықта және Тхубал, Бишнапур, Чурачандпур және Чандель аудандарының тоғысында орналасқан бұл жер, ауданның оңтүстігіндегі маңызды сауда орталығы болып табылады. Осы жерден Имфал өзенінің әсем көрінісін тамашалауға болады. Бұл Имфал-Сугну мемлекеттік тас жолында жатыр. Сугнуға жақын орналасқан Серу ғибадатханасы Манипурдың танымал қажылық орындарының бірі.
Күте тұрыңыз .
Бұл жер көрікті жерлерімен маңызды. Тау беткейінде Уайтхоу көліне қарап тұратын инспекциялық үйшік бар. Бұл жер дәмді ананастарымен әйгілі. Бірнеше жылға дейін осы жерде "Нгатон" деп аталатын жергілікті балықтың сирек кездесетін түрі көптеп кездесетін еді. Бұл аудандық орталықтан 3 шақырым қашықтықта, ұлттық тас жолда орналасқан.
Тубаль
Бұл Тхубал ауданының аудандық орталығы және Тхубал бөлімшесінің бөлімшелік орталығы. Бұл ауданның ең ірі және ең қыжыл қаласы. Имфал қаласынан 22 шақырым қашықтықта орналасқан. 39-шы тас жол қаланың солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен екіге бөліп өтеді. Тхубал өзені қаланың ортасымен шығыстан батысқа қарай ағып өтеді. Бұл аудандағы ең үлкен қала және ауданның ең маңызды сауда орталығы болып табылады. Қала дамып келе жатқан қалалық аймаққа тән барлық инфрақұрылымға ие. Бұл ауданның барлық мемлекеттік кеңселерi, мекемелерi және банктерi Тхубал қаласының төңiрегiнде орналасқан.
Дін
БөлімшелерИндуизмИсламСанамахиБасқаларыТұбаль74.39%15.47%9.17%0.96%Лилонг20.62%75.86%2.94%0.58%
Көлік
Бұл аудандағы көлік жүйесі жақсы. Барлық маңызды қалалар мен ауылдар аудан орталығымен және басқа да аймақтық орталықтармен жақсы байланысқан. Тұбаль мен Какчинг және басқа да жерлерге жүйтін тұрақты таксилер бар.
Жолдар
Азиялық АХ 1 тас жолы аудан орталығынан өтетіндіктен, осы аудандағы жол желісі жақсы. Ауданның көптеген маңызды қалалары осы тас жол арқылы байланысады. Бұл аудандағы басқа да маңызды мемлекеттік тас жолдары – Маяй Ламби жолы, Индо-Бирма Сугуну жолы және Имфал Яирипок жолы сияқты. Сонымен қатар, маңызды аудандық жолдарға Түйбал Лейшангтем – Маянг Имфал жолы, Түйбал Яирипок – Секонг – Секмай жолы, Ванджинг – Хайрок – Мачи жолы, Ванджинг – Тента – Уабгай жолы, Хангабок – Сангайумфам – Тента жолы, Качинг – Мачи жолы, Паллель – Чандель жолы, Сугуну – Сайкот – Ламка жолы, Сугуну – Сероу – Ч. Қаңғоң жолы жатады.
Білім
Түйбал және Кәкчинг ауданның маңызды білім беру орталықтары болып табылады. Түйбал колледжі мен Ха Манипур колледжі – аудандағы жоғары білім беретін колледждер. Бұдан басқа, ауданда тағы да көптеген колледждер бар. Түйбал аудандық ауруханасының ішінде медбикелер колледжі құрылыс кезеңінде. Жавахарлал Новодия мектебі Кәкчинг Хуноу ауданындағы жалғыз орталық үкіметтік мектеп, ал басқа мектептер: Падма Ратна мектебі Кәкчинг, К.М. гүлденген ағылшын мектебі Хангабок, және Evergreen Flower ағылшын мектебі Түйбал.