Карел Тейге: Чехия авангардының суретшісі және сыншысы

Кіріспе

Чех суретшісі (1900–1951)

Карел Тейге (13 желтоқсан 1900 – 1 қазан 1951) – чех модернистік авангардтық суретші, жазушы, сыншы және 1920-1930 жылдардағы қозғалыстың ең маңызды тұлғаларының бірі. 1920 жылдары «Девециль» (Баттербур) қозғалысының мүшесі болды, сондай-ақ «Девецильдің» ай сайын шығатын «ReD» (Revue Devětsilu) журналында редактор және графикалық дизайнер болып жұмыс істеді. Оның сәулет теориясы бойынша негізгі еңбектерінің бірі – «Минималды тұрғын үй» (1932).

Өмір және мансап

Тейге Прагада дүниеге келген. Ол Прагаға заманауи өнерді таныстырды. «Девецил» ұйымдастырған көрмелер мен шаралар арқасында Ле Корбюзье, Ман Рэй, Пол Кли, Владимир Маяковский және Уолтер Гропиус сияқты халықаралық авангард өкілдері Прагада лекция оқып, өнер көрсете алды. Тейге олардың туындыларын чех аудиториясына, кейде тікелей аудармамен түсіндірді. 1935 жылы Прагадағы лекциясында Андре Бретон Тейге мен Незвалдың «үлкен интеллектуалдық әріптестігіне» құрмет көрсетіп: «Тейге тарапынан әрдайым жанды түсіндіріліп, Незвалдың күшті лирикалық күшімен қуаттандырылған сюрреализм, Париждегідей Прагада да гүлдегендігімен мақтана алады» деді. Тейге 1926 жылы жарық көрген «Абеседа» («Алфавит») кітабына үлес қосты, онда Незвалдың әр әріпке арналған өлеңдер жинағы кірді. Өлеңдер Тейге жасаған фотомонтажға қоса берілді, ол типография мен фотосуреттерді үйлестірді. Фотосуреттерді Карел Паспа түсірді, олар хореограф Мильча Майерованың поздалған суреттері болды. Майерова Незвалдың өлеңдеріне сүйенген хореографиялық қойылым жасады, ал фотосуреттер сол қойылымнан алынған кадрлар еді. Тейге өзі архитектор болмаса да, білікті және сауатты сәулет сыншысы болды, CIAM-ның белсенді мүшесі және Баухаустың екінші директоры Ханнес Мейермен жақын дос болды. 1929-1930 жылдары Дессаудағы Баухауста қонақ лекция оқыды. Сонымен қатар, ол «Сол жақ майдан» қозғалысын құруға қатысты. Тейге мен Мейер екеуі де марксистік принциптерге негізделген, ғылыми және функционалдық архитектуралық көзқарасқа сенеді. 1929 жылы ол Ле Корбюзьенің «Мунданеум» жобасын (Женевада салынбақ болған) рационалды функционализмнен алыстауы және жай ғана стилистке айналу қаупі бар деген желеумен сынады. Тейге «заманауи архитектураның жалғыз мақсаты – рационалды құрылыстың нақты міндеттерін ғылыми тұрғыдан шешу» деп есептеді. Кеңес әскерін азат етушілер ретінде қарсы алғаннан кейін, 1948 жылы коммунистік үкімет Тейгеге тыйым салды. 1951 жылы Прагада жүрек талмасынан қайтыс болды, оның өліміне «троцкишіл дегенерат» деп айыптап, кеңес баспасөзінің қарсаңындағы шабуылы себеп болды деген болжам бар. Оның қағаздары құпия полициямен жойылды, ал жарияланған еңбектері ондаған жылдар бойы жасырылды.

Teige was born in Prague. With evidently endless energy, he introduced modern art to Prague. Devětsil sponsored exhibitions and events brought international avant garde figures like Le Corbusier, Man Ray, Paul Klee, Vladimir Mayakovsky, and Walter Gropius, among many others, to lecture and perform in Prague. Teige interpreted their work, sometimes literally, for the Czech audience. In his 1935 Prague lecture, André Breton paid tribute to his "perfect intellectual fellowship" with Teige and Nezval: "Constantly interpreted by Teige in the most lively way, made to undergo an all powerful lyric thrust by Nezval, Surrealism can flatter itself that it has blossomed in Prague as it has in Paris." Teige contributed to the 1926 book Abeceda 'Alphabet', which included a collection of poems by Nezval, one for each letter of the alphabet. The poems were set against a photomontage that Teige designed; bringing together typography and photographs. The photographs, taken by Karel Paspa, were posed images of the choreographer Milča Mayerová. Mayerová created a choreographed piece that accompanied Nezval's poems, and the photographs were stills from that piece. Although not an architect, Teige was an articulate and knowledgeable architecture critic, an active participant in CIAM, and friends with Hannes Meyer, the second director of the Bauhaus. From 1929 to 1930 he gave guest lectures at the Bauhaus in Dessau. At the same time, he participated in the establishment of the Left Front. Teige and Meyer both believed in a scientific, functionalist approach to architecture, grounded in Marxist principles. In 1929 he famously criticized Le Corbusier's Mundaneum project (planned for Geneva but never built) on the grounds that Corbusier had departed from rational functionalism, and was on his way to becoming a mere stylist. Teige believed that 'the only aim and scope of modern architecture is the scientific solution of exact tasks of rational construction.' After welcoming the Soviet army as liberators, Teige was silenced by the Communist government in 1948. In 1951 he died in Prague of a heart attack, said to be a result of a ferocious Soviet press campaign against him as a 'Trotskyist degenerate,' his papers were destroyed by the secret police, and his published work was suppressed for decades.

Екіншілік әдебиет

Карел Тейге. Чех модернистік авангардының «қорқынышты баласы», Эрик Длухош пен Ростислав Свача редакциясымен, MIT Press, 1999, Тейге туралы 4 эссе қамтиды. Эстер Левингер: «Табиғаттағы өмір. Карел Тейгенің поэтизмден сюрреализмге дейінгі жолы» Zeitschrift für Kunstgeschichte журналы, 67 том, 2004, 3, 401–420 беттер. Питер А. Зузи: «Қазіргі заман стилі: Карел Тейге конструктивизм және поэтизм туралы» Representations журналы, 88. 2004 жылғы күз, 102–124 беттер. Prager Architektur und die europäische Moderne, Томаш Валена мен Ульрих Винко редакциясымен, Берлин: Манн, 2006. Раду Александра Рауţă: «Модернизм мағынасының өзгеруі: Карел Тейге мен Сезар Лазареску арасындағы параллельдер мен қарама-қайшылықтар» Британдық сәулетшілер Корольдік институтының сәулет журналы, 14 том, 2009, 1, 27–44 беттер.