Кіріспе
Оңтүстік Ливанның аймағы Джабал Амил (جبل عامل), сондай-ақ Джабал Амель деп те аталады және тарихи түрде Джабал Амила деп белгілі, Оңтүстік Ливандағы мәдени және географиялық аймақ болып табылады, көбінесе ұзақ тарихы бар, негізінен он екі имамдық шиит мұсылмандарымен байланысты. Оның нақты шекаралары өзгеріп отырады, бірақ ол көбінесе Литани өзенінің екі жағындағы, батыстағы Жерорта теңізі мен шығыстағы Уди әл-Тайм, Бекаа және Хула аңғарлары арасындағы таулы аймақ ретінде анықталады. Жергілікті аңыз бойынша, Джабал Амильдегі шиит қауымы тарихтағы ең ежелгі қауымдардың бірі, Мединадағы шиит қауымынан кейін екінші орында тұрады және оны ислам пайғамбары Мұхаммедтің серігі, Әлидің ерте жақтасы Әбу Дхарр әл-Ғифари исламға шақырған. Бұл оқиға көптеген діни көздерде жиі кездеседі, бірақ ғылыми ортада көбінесе жоққа шығарылады, ал тарихи деректер шиит исламының 8-ші мен 10-шы ғасырлардың (750-900) арасында Джабал Амилде кеңінен дамығанын көрсетеді.
Jabal Amil (جبل عامل), also spelled Jabal Amel and historically known as Jabal Amila, is a cultural and geographic region in Southern Lebanon largely associated with its long established, predominantly Twelver Shia Muslim inhabitants. Its precise boundaries vary, but it is generally defined as the mostly highland region on either side of the Litani River, between the Mediterranean Sea in the west and the Wadi al Taym, Beqaa and Hula valleys in the east. According to local legend, the Shia community in Jabal Amil is one of the oldest in history, second only to the Shia community of Medina, and were converted to Islam by Abu Dharr al Ghifari, a companion of the Islamic prophet Muhammad and an early supporter of Ali. Although there is frequent occurrence of this account in many religious sources, it is largely dismissed in academia, and historical sources suggest Shia Islam largely developed in Jabal Amil between the mid 8th and 10th centuries (750–900).
Атауы
Аймақ өзінің атын Амила араб тайпасынан алған, олар Византияның Гассанид тәуелді патшаларымен байланыста болған және 7-ғасырғы мұсылман жаулауларынан кейін аймаққа және көршілес Ғалилеяға қоныс аударған. Ливанның оңтүстігіндегі Шияның 12 тармақты дәстүрі бұл аймақтың тұрғындарының тегі Амила тайпасынан шыққан деп санайды, себебі олар 7-ғасырдың ортасында Әлидің жақтастарын қолдаған.
Ертедегі мұсылман географтарының сипаттамалары
Х ғасырдағы Иерусалимдік географ әл-Мукаддаси «Жабал Амила» аймағын «Жерорта теңізін көріп тұратын және Ливан тауымен байланысты таулы аймақ» деп сипаттаған. Онда «көптеген көркем ауылдар» мен бұлақтар болған. Оның егістіктері жаңбырға тәуелді болғандықтан, жүзім, зәйтүн және басқа да жемістер өсірілген. Бұл аймақ Сириядағы ең сапалы балдың, Иерусалимдегі балмен бірге, көзі болған. Жабал Амила және оңтүстік-шығыста, Иордан өзенінен ар жақта орналасқан Жабал-Жараш ауданы, Юнд әл-Урдунның (Иордан [өзені] аймағының) астанасы Тиберия үшін ең ірі кіріс көзі болған. Ол Тир, Сидон және Кадас арасындағы тағы бір таулы аймақтың, жергілікті паломниктер мен мұсылман шенеуніктер жыл сайын зиярат ететін қасиетті кісінің мазарынан кейін «Жабал Сиддика» деп аталғанын айтады. Ол Кадасты да Жабал Амилаға жатқызған. Дамаск географы әл-Димашки 1300 жылы Жабал Амиланы Сафад провинциясындағы, көптеген жүзімдіктермен, зәйтүн, харуб және терек ағаштарымен толы және он екі имами шииттері қоныстанған аймақ ретінде сипаттаған. Ол сондай-ақ Жабал-Жаба, Жабал-Язин және Жабал-Тибнин сияқты көршілес таулы аудандарды атап өтеді, олардың тұрғындары да он екі имами шииттері болған және олардың жерлерінде көптеген бұлақтар, жүзімдіктер мен жеміс бақтары болған. Хама билеушісі және ғалым Әбу'л-Фида (1341 жылы қайтыс болған) Жабал Амиланың «жағалау бойымен Тирге дейін созылып жатқанын және Шакиф Арнун бекінісінің (Бофорт қамалы) орналасқан жері болғанын» атап көрсеткен.
Қазіргі заманғы анықтама
Тарихшы Тамара Чалабидің айтуынша, Джабал Амилді анықтау "қиын", өйткені аймақ әдетте жеке географиялық немесе саяси бірлік ретінде танылмаған. Керісінше, оның өзіндік ерекшелігі және оның анықтамасы негізінен өзін "Амилис" деп атаған, көптеген он екі шиит мұсылман тұрғындарынан туындайды. Ғалым Мэрилин Бут оны "өзіндік сипаттамасы бар аймақ, оның 'шекаралары' шамалы белгісіз" деп сипаттайды. Оның он екі шиит қауымдастығының қабылдаған жалпы анықтамасы бойынша, Джабал Амил Сидонның солтүстігіндегі Авали өзенімен шектеледі, ол оны Ливан тауының Шоуф жотасынан және оңтүстіктегі қазіргі Израильдегі Вади аль-Карннан бөліп тұрады. Бұл анықтама бойынша, аймақ батысында Жерорта теңізімен, ал шығысында Уәди әл-Тайм, Бека және Хула аңғарларымен шектеседі. Литани өзені аймақты солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөледі. Оңтүстік бөлігі қосымша Билад Бишара деп аталады. Ғалым Чибли Маллаттың сөзіне сәйкес, Джабал Амилдің дәстүрлі анықтамасы Сидон және Еззин қалаларын қамтиды, бірақ басқа, шектеулі анықтамалар оларды жеке аймақтар ретінде қарастырады. Дәстүрлі анықтамаға қазіргі Израильдің де бір бөлігі кіреді, соның ішінде әл-Басса және әл-Халисаның бұрынғы ауылдары, сондай-ақ Тарбиха, Кадас, Хунин, әл-Наби Юша және Салиха ауылдары кіреді, олардың тұрғындары 1948 жылғы Палестина соғысында қоныстан шығарылғанға дейін он екі шиит дінін ұстанған. Ливан маманы Элизабет Пикардтың анықтамасы бойынша, Джабал Амилдің солтүстік шекарасын Сидонның оңтүстігіндегі Захрани өзені құрайды. Тарихшы Уильям Харрис оны Литанидің оңтүстігіндегі төбелер деп анықтайды, олар "Жоғарғы Ғалилеяға біртіндеп өтеді". Стефан Винтердің айтуынша, Джабал Амил дәстүрлі түрде Сидонның оңтүстік-шығысында орналасқан, негізінен он екі шиит дінін ұстанушылар тұратын биік таулы аймақ ретінде сипатталады. Джабал Амилдің белгілі ғалымы Сулейман Дахир оны 1930 жылы Шуфтағы Еззин, солтүстік Бекадағы Баалбек және Хуланы қамтитын әлдеқайда кең аумақ ретінде анықтаған.