1840 жылғы Уайтанги шарты: Жаңа Зеландия тарихындағы маңызды келісім

Кіріспе

1840 жылғы британдық тәж бен Жаңа Зеландия халқы арасындағы келісім

Уайтанги келісім-шарты, кейде Те Тирити деп аталады, Жаңа Зеландия тарихында, оның конституциясында және ұлттық мифологиясында маңызды орынға ие. Бұл келісім Жаңа Зеландиядағы маори халқына кезекті үкіметтер мен халықтың қарым-қатынасында маңызды рөл атқарды, бұл әсіресе 20 ғасырдың соңынан бастап айқын байқалды. Келісім-шарт халықаралық құқықта танылған келісім емес, тек келісім болып табылады және тәуелсіз құқықтық мәртебесі жоқ, ол әртүрлі заңдарда мойындалған жағдайда ғана заңды күшіне енеді. Алғаш рет 1840 жылдың 6 ақпанында капитан Уильям Хобсон британдық тәждің консулы ретінде және Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы маори басшылары (рангатира) қол қойды. Келісім Жаңа Зеландия компаниясы көптеген қоныс аударушылардың және болашақ қоныс аударушылардың атынан әрекет ете отырып, Жаңа Зеландияда колония құруға кіріскен кезде жасалды, сондай-ақ кейбір маори басшылары француздық амбицияларына қарсы қорғаныс сұрап британдықтарға жүгінген кезде жасалды. Ол Жаңа Зеландияның британдық губернаторын тағайындау, маорилердің өздерінің жерлеріне, орманға және өзге де мүліктеріне иелігін мойындау және маорилерге британдық азаматтардың құқықтарын беру мақсатымен жасалды. Британдық тәждің ниеті – 1840 жылдың мамырында лейтенант-губернатор Хобсон Жаңа Зеландияға британдық егемендік туралы жариялаған кезде, маори халқы өздерінің құқықтары ескерілмегенін сезінбеуін қамтамасыз ету болды. Жазылып, аударылғаннан кейін, алғашқы қол қойғандар Уайтангидегі Солтүстік маори басшылары болды. Кейіннен келісімнің көшірмелері Жаңа Зеландия бойынша таратылды және келесі айларда көптеген басқа басшылар да қол қойды. 530-дан 540-қа дейін маори, олардың кем дегенде 13-і әйелдер, кейбір маори басшыларының қарсылығына қарамастан, Уайтанги келісім-шартының маори тіліндегі нұсқасына қол қойды. Тек 39 адам ғана ағылшын тіліндегі нұсқаға қол қойды. Келісімнің тікелей нәтижесі – королева Викторияның үкіметі жерді сатып алуға толық құқыққа ие болды. Барлығы Уайтанги келісім-шартының 9 қол қойылған көшірмесі бар, оның ішінде 1840 жылдың 6 ақпанында Уайтангиде қол қойылған парақ та бар. Келісім мәтіні кіріспеден және үш баптан тұрады. Бұл екі тілді келісім, маори мәтіні сол кездегі контексте ағылшын тілінен аударылған. Маори мәтінінің бірінші бабы тәжге басқару құқығын береді, ал ағылшын мәтіні тәжге «барлық құқықтар мен егемендік биліктерін» береді. Маори мәтінінің екінші бабында маорилер өздерінің жерлері, ауылдары және барлық құндылықтарына толық иелік ететіні, ал ағылшын мәтіні маорилердің өздерінің жерлеріне иелік етуін сақтайтыны және тәждің алғашқы сатып алу құқығын белгілейтіні айтылған. Үшінші бап маори халқына британдық азаматтар ретінде толық құқықтар мен қорғауды береді. Ағылшын тіліндегі келісім-шарттағы кейбір сөздер сол кездегі маори тіліне тікелей аударылмағандықтан, маори мәтіні ағылшын мәтінінің толық аудармасы емес, әсіресе егемендікке ие болу және одан бас тарту мәселесінде. Осы айырмашылықтар қол қойылғаннан кейінгі онжылдықтарда келіспеушіліктер тудырды, соңынан 1845-1872 жылдардағы Жаңа Зеландия соғыстарына және 1990 жылдардың басында басталған Уайтанги келісім-шартының шешіміне әкелді. XIX ғасырдың екінші жартысында маорилер өздерінің иелігіндегі жерлердің көп бөлігін жоғалтты, кейде заңды түрде сату арқылы, бірақ көбінесе әділетсіз келісімдер, қоныс аударушылар сатылмаған жерлерді басып алуы немесе Жаңа Зеландия соғыстарынан кейін толық тәркілеу арқылы. Жаңа Зеландия соғыстарынан кейінгі кезеңде Жаңа Зеландия үкіметі келісімді елемеді, ал 1877 жылғы сот шешімі оны «толыққанды жарамсыздық» деп жариялады. 1950 жылдардан бастап маорилер келісімді егемендікке қосымша құқықтарды талап ету және жоғалған жерді қайтарып алу үшін платформа ретінде пайдалануды күшейтті, ал 1960 және 1970 жылдардағы үкіметтер осы аргументтерге жауап берді, келісімге жер құқығын түсіндіруде және маори халқы мен мемлекет арасындағы қарым-қатынаста маңызды рөл берді. 1975 жылы Жаңа Зеландия Парламенті Уайтанги келісім-шарты заңын қабылдады, Уайтанги трибуналын келісімді түсіндіру, тәждің немесе оның агенттерінің Уайтанги келісім-шартының қағидаларын бұзуын тексеру және түзету шараларын ұсыну міндеті жүктелген тұрақты тергеу комиссиясы ретінде құрды. 1973 жылғы Жаңа Зеландия күні туралы заң Уайтанги күнін келісімге қол қойылғандығын еске алу үшін ұлттық мереке ретінде белгіледі.

The Treaty of Waitangi , sometimes referred to as Te Tiriti, is a document of central importance to the history of New Zealand, its constitution, and its national mythos. It has played a major role in the treatment of the Māori people in New Zealand by successive governments and the wider population, something that has been especially prominent from the late 20th century. The treaty document is an agreement, not a treaty as recognised in international law, and has no independent legal status, being legally effective only to the extent it is recognised in various statutes. It was first signed on 6 February 1840 by Captain William Hobson as consul for the British Crown and by Māori chiefs (rangatira) from the North Island of New Zealand. The treaty was written at a time when the New Zealand Company, acting on behalf of large numbers of settlers and would be settlers, were establishing a colony in New Zealand, and when some Māori leaders had petitioned the British for protection against French ambitions. It was drafted with the intention of establishing a British Governor of New Zealand, recognising Māori ownership of their lands, forests and other possessions, and giving Māori the rights of British subjects. It was intended by the British Crown to ensure that when Lieutenant Governor Hobson subsequently made the declaration of British sovereignty over New Zealand in May 1840, the Māori people would not feel that their rights had been ignored. Once it had been written and translated, it was first signed by Northern Māori leaders at Waitangi. Copies were subsequently taken around New Zealand and over the following months many other chiefs signed. Around 530 to 540 Māori, at least 13 of them women, signed the Māori language version of the Treaty of Waitangi, despite some Māori leaders cautioning against it. Only 39 signed the English version. An immediate result of the treaty was that Queen Victoria's government gained the sole right to purchase land. In total there are nine signed copies of the Treaty of Waitangi, including the sheet signed on 6 February 1840 at Waitangi. The text of the treaty includes a preamble and three articles. It is bilingual, with the Māori text translated in the context of the time from the English. Article one of the Māori text grants governance rights to the Crown while the English text cedes "all rights and powers of sovereignty" to the Crown. Article two of the Māori text establishes that Māori will retain full chieftainship over their lands, villages and all their treasures while the English text establishes the continued ownership of the Māori over their lands and establishes the exclusive right of pre emption of the Crown. Article three gives Māori people full rights and protections as British subjects. As some words in the English treaty did not translate directly into the written Māori language of the time, the Māori text is not an exact translation of the English text, particularly in relation to the meaning of having and ceding sovereignty. These differences created disagreements in the decades following the signing, eventually contributing to the New Zealand Wars of 1845 to 1872 and continuing through to the Treaty of Waitangi settlements starting in the early 1990s. During the second half of the 19th century Māori generally lost control of much of the land they had owned, sometimes through legitimate sale, but often by way of unfair deals, settlers occupying land that had not been sold, or through outright confiscations in the aftermath of the New Zealand Wars. In the period following the New Zealand Wars, the New Zealand government mostly ignored the treaty, and a court judgement in 1877 declared it to be "a simple nullity". Beginning in the 1950s, Māori increasingly sought to use the treaty as a platform for claiming additional rights to sovereignty and to reclaim lost land, and governments in the 1960s and 1970s responded to these arguments, giving the treaty an increasingly central role in the interpretation of land rights and relations between Māori people and the state. In 1975 the New Zealand Parliament passed the Treaty of Waitangi Act, establishing the Waitangi Tribunal as a permanent commission of inquiry tasked with interpreting the treaty, investigating breaches of the Principles of the Treaty of Waitangi by the Crown or its agents, and suggesting means of redress. The New Zealand Day Act 1973 established Waitangi Day as a national holiday to commemorate the signing of the treaty.

Тарихтық дерек

Маори және еуропалықтар арасындағы алғашқы тіркелген байланыс 1642 жылы болды, ол кезде голланд зерттеушісі Абель Тасман Оңтүстік аралдың солтүстік-батыс жағалауымен жүзіп бара жатып, жергілікті маорилермен қақтығысқа ұшырады. 1769 жылы ағылшын теңізшісі капитан Джеймс Кук Меркурий аралдарында өткен рәсімде Жаңа Зеландияны Ұлыбританияға қаратып иеленді. Британ үкіметі жарты ғасырдан астам уақыт бойы бұл талапты іске асыруға қызығушылық танытпады. Жаңа Зеландия туралы алғашқы айғау британдық заңдарда 1817 жылғы «Шетелдегі кісі өлтіру туралы» заңда келтірілді, онда Жаңа Зеландия «Оның Маjestісінің иелігінде емес» делінген. 1815 жылдан бастап миссионерлер Аралдар шығанағында кең аумақты жерлерді сатып алды. 1795 жылдан 1830 жылға дейін Жаңа Зеландияға тұрақты түрде тері және кит аулау кемелері келіп, негізінен Аралдар шығанағында азық-түлік пен демалыс іздеді. Көптеген кемелер Сиднейден келді. Сидней мен Жаңа Зеландия арасындағы сауда-саттық каури ағашы мен зығырға сұраныс болғандықтан өсті. Маорилер де, келушілер де сауданы өзара тиімді деп санады, ал маори тайпалары аралдарда тұруды таңдаған еуропалықтардың қызметтерін алу үшін бәсекелестікке түсті, себебі олар жергілікті iwi (тайпа) үшін қажетті тауарлар мен білімді әкелді. Сонымен қатар, Жаңа Зеландияда тұратын еуропалықтар маори басшыларының қорғауына мұқтаж болды. Сауданың нәтижесінде маори экономикасы 1840 жылдарға дейін күрт өзгерді, күнкөріс шаруашылығы мен жинаудан коммерциялық сауда дақылдарын өсіруге көшті. Британдық құл саудасына қарсы жиырма жыл бойы парламенттік науқанға жетекшілік еткен және 1807 жылғы Құл саудасы туралы заң қабылданғанға дейін Уильям Уилберфорс 1799 жылы Чиркөө миссионерлік қоғамын (CMS) құруға бірге атсалысты, оның ішінде Джон Венн сияқты Клапхэм тобының басқа да мүшелері британдықтардың жергілікті халықтарға қатысты ұстанымын жақсартуға ұмтылды. Бұл Жаңа Зеландияда CMS христиандық миссиясының құрылуына әкелді, онда 1814 жылдан бастап маорилерге құрылыс салу, егіншілік және христиан дінін үйрету үшін, сондай-ақ «туған» пасторларды даярлау үшін беймәлімдер келді. Маори тілінде сол кезде жергілікті жазу жүйесі болмады. Миссионерлер маори тілін үйреніп, латын әліпбиін енгізді. CMS, оның ішінде Томас Кендалл; маорилер, оның ішінде Титоре және Хонги Хика; және Кембридж университетінің Сэмюэл Ли 1817 және 1830 жылдар аралығында тілдің жазба түрін жасады. 1833 жылы, англикан діни қызметкерінің Пайхиа миссионерлік үйінде тұрып, Жаңа Зеландия CMS миссиясының (кейін Жаңа Зеландия шіркеу миссионерлік қоғамы) басшысы болған қадірлі Генри Уильямс миссионер Уильям Коленсо Маори тіліндегі аудармаларды, соның ішінде Киелі кітаптың кейбір бөліктерін жариялады. Бұл Жаңа Зеландияда басылған алғашқы кітаптар болды. Коленсоның 1837 жылғы маори тіліндегі Жаңа Келісімінің аудармасы Оңтүстік жарты шарда жарияланған алғашқы жергілікті тілдегі Киелі кітап аудармасы болды. Маори тіліндегі Жаңа Келісімге және одан кейінгі Дұға кітабына сұраныс, христиандық маори басшылығы мен қоғамдық христиандық қызметтер сияқты, үдемелі түрде өсті, көп ұзамай 33 000 маори тұрақты түрде қатысты. Сауаттылық пен Киелі кітапты түсіну мананы (океан мифологиясы) және әлеуметтік-экономикалық игіліктерді арттырды, құлдық пен тайпааралық зорлық-зомбылықты азайтты және маори қоғамындағы барлық адамдарға, соның ішінде әйелдерге деген бейбітшілік пен құрметті арттырды. Осыған жауап ретінде британ үкіметі 1832 жылы Джеймс Баббиді Жаңа Зеландияда британдық резидент ретінде жіберді. 1834 жылы Басби Жаңа Зеландияның тәуелсіздігі туралы декларация (He Whakaputanga) деп аталатын құжатты жасады, оған ол және 35 солтүстік маори басшылары 1835 жылғы 28 қазанда Уайтангиде қол қойды, бұл басшыларды «Жаңа Зеландияның біріккен тайпалары» деген атпен прото-мемлекеттің өкілдері ретінде бекітті. Бұл құжат Ұлыбританиядағы отарлау кеңсесінде жақсы қабылдамады, сондықтан Лондонда Жаңа Зеландияға жаңа саясат қажет деп шешілді. Маори тұрғысынан алғанда, Тәуелсіздік декларациясының екі маңызы болды: біріншісі, британдықтар Жаңа Зеландиядағы заңсыз субъектілерін бақылауға алуы; екіншісі, халықаралық деңгейде маори басшыларының манасы мен егемендігін орнату. 1836 жылдың мамыр-шілде айларында Корольдік теңіз флотының офицері капитан Уильям Хобсон, Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы сэр Ричард Бурк берген тапсырма бойынша Жаңа Зеландияға барып, оның қоныстарындағы тәртіпсіздік туралы мәлімдемені зерттеді. Хобсон өзінің баяндамасында Жаңа Зеландияға британдық егемендікті, Гудзон шығанағы компаниясының Руперт жеріндегідей (қазіргі Канада) кішкентай аймақтарда орнатуды ұсынды. Хобсонның баяндамасы отарлау кеңсесіне жіберілді. 1838 жылдың сәуір-мамыр айларында Лордтар палатасы «Жаңа Зеландия аралдарының жағдайы» бойынша таңдау комитетін өткізді. Жаңа Зеландия қауымдастығы (кейін Жаңа Зеландия компаниясы), миссионерлер, Джоэл Самуэль Полак және Корольдік теңіз флоты комитетке ұсыныстар жасады. 1939 жылғы 15 маусымда Лондонда Жаңа Оңтүстік Уэльстің аумағын 34° оңтүстік ендігінен 47° 10' оңтүстік ендігіне және 166° 5' шығыс бойламынан 179° шығыс бойламына дейін Жаңа Зеландияның бүкіл аумағын қамтуға кеңейтуге жаңа патенттік хаттар шығарылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Джордж Гипс Жаңа Зеландия губернаторы болып тағайындалды. Бұл Жаңа Зеландияны аннексиялауға қатысты британдық ниеттің алғашқы нақты білдірілімі болды. Хобсон 1839 жылғы 14 тамыз күні кешке отарлау кеңсесіне шақырылып, британдық колонияны құру үшін қажетті конституциялық қадамдарды жасау туралы нұсқаулар алды. Ол Жаңа Зеландия консулы болып тағайындалды және маорилерден британдық тәжге егемендікті ерікті түрде беру туралы келіс жүргізуге нұсқау берілді, өйткені 1837 жылы Лордтар палатасының таңдау комитеті ұсынған болатын. Соғыс және колониялар хатшысы Норманби маркізі Хобсонға үш нұсқау берді: Жаңа Зеландияның барлық немесе бір бөлігіне қатысты британдық егемендікті маорилердің еркімен мойындау, жер мәселелерін толық бақылауға алу және азаматтық үкіметтің формасын құру. Отарлау кеңсесі келісім жобасын ұсынбады. Норманби британдық араласудың маори мүдделерін қорғау үшін қажеттігі туралы ұзақ жазды, бірақ бұл біршама алдаушылық еді. Хобсонның нұсқауларында кез келген түрдегі маори үкіметіне немесе болашақ жаңа колонияның әкімшілік құрылымына маорилердің қатысуына ешқандай ескерту жоқ болды. Оның нұсқаулары оны: «Олардың Маjestісінің билігіне бағынуға дайын болған аралдардың кез келген бөлігіне қатысты Жаңа Зеландияның тума халқымен келісім жасауға» міндеттеді. Тарихшы Клаудия Орандж 1839 жылға дейін Отарлау кеңсесі бастапқыда «Еуропалық қоныс көшіп келушілерге орналасуға мүмкіндік беретін Маори Жаңа Зеландиясын» жоспарлағанын, онда маорилер жердің көп бөлігіне иелік ету және билік ету құқығын сақтап, қонысты британдық тәж басқаратын колонияның бір бөлігі ретінде кейбір жерді еуропалық қоныс көшіп келушілерге беруге ниеттенгенін айтады. Норманбидің 1839 жылғы нұсқаулары Отарлау кеңсесінің позициясын колонизацияға және «маорилер үшін орын қалған Жаңа Зеландияға» қарай өзгергенін көрсетті, бұл британдық қоныс көшіп келушілердің санының өсуіне және Жаңа Зеландия компаниясының британдық тәждің юрисдикциясынан тыс Жаңа Зеландияны колонизациялау түріндегі жеке кәсіпорынға байланысты болды. Отарлау кеңсесі Жаңа Зеландия компаниясының 1839 жылғы 12 мамырда Жаңа Зеландияға жер сатып алу үшін «Тори» кемесін асығыс жөнелткені және француздық капитан Жан Франсуа Л’Ангуаның Акароада француз колониясын құру жоспарлары салдарынан жоспарларын үдетуге мәжбүр болды. Отарлау кеңсесінің құжаттарын және осы саясатты әзірлеуге қатысқандардың жеке және ресми хат-хабарларын қарастырған тарихшы Пол Мун сондай-ақ келісім маорилердің егемендігін бекіту үшін әдейі мақсатпен жасалмағанын, бірақ тәж бастапқыда тек өркендеп келе жатқан колонияда тұратын британдық азаматтарына билік етуді қолдануға ниеттенгенін айтады.

The first recorded contact between the Māori and Europeans occurred in 1642, when the Dutch explorer, Abel Tasman, sailing along the north west coast of the South Island, had a violent offshore encounter with local Maori. In 1769 the English navigator Captain James Cook claimed New Zealand for Britain in a ceremony at the Mercury Islands. The British government showed little interest in following up on this claim for over half a century. The first mention of New Zealand in British statutes was in the Murders Abroad Act of 1817, which clarified that New Zealand was "not within His Majesty's dominions". From 1815, missionaries purchased large areas of land in the Bay of Islands. Between 1795 and 1830 a steady flow of sealing and then whaling ships visited New Zealand, mainly calling at the Bay of Islands for food supplies and recreation. Many of the ships came from Sydney. Trade between Sydney and New Zealand increased as traders sought kauri timber and flax. Trade was seen both by Māori and by visitors as mutually advantageous, and Māori tribes competed for access to the services of Europeans who had chosen to live on the islands because they brought goods and knowledge that were essential to the local iwi (tribe). At the same time, Europeans living in New Zealand needed the protection that Māori chiefs could provide. As a result of trade, the Māori economy changed drastically up to the 1840s, moving from subsistence farming and gathering to cultivating commercial trade crops. While heading the parliamentary campaign against the British slave trade for twenty years until the passage of the Slave Trade Act of 1807, William Wilberforce co championed the foundation of the Church Missionary Society (CMS) in 1799, with other members of the Clapham Sect including John Venn – determined to improve the treatment of indigenous people by the British. This led to the establishment of the CMS Christian mission in New Zealand, which saw laymen arriving from 1814 to teach building, farming and Christianity to Māori, as well as training "native" ministers. The Māori language did not then have an indigenous writing system. Missionaries learned to speak Māori, and introduced the Latin alphabet. The CMS, including Thomas Kendall; Māori, including Tītore and Hongi Hika; and Cambridge University's Samuel Lee, developed the written form of the language between 1817 and 1830. In 1833, while living in the Paihia mission house of Anglican priest and the now head of the New Zealand CMS mission (later to become the New Zealand Church Missionary Society) Rev Henry Williams, missioner William Colenso published Māori translations including parts of books of the Bible, the first books printed in New Zealand. Colenso's 1837 Māori New Testament was the first indigenous language translation of the Bible published in the southern hemisphere. Demand for the Māori New Testament, and for the Prayer Book that followed, grew exponentially, as did Christian Māori leadership and public Christian services, with 33,000 Māori soon attending regularly. Literacy and understanding the Bible increased [[Mana (Oceanian mythology) and social and economic benefits, decreased the practices of slavery and intertribal violence, and increased peace and respect for all people in Māori society, including women. In response, the British government sent James Busby in 1832 to serve as the British Resident in New Zealand. In 1834 Busby drafted a document known as the Declaration of the Independence of New Zealand ( He Whakaputanga) which he and 35 northern Māori chiefs signed at Waitangi on 28 October 1835, establishing those chiefs as representatives of a proto state under the title of the "United Tribes of New Zealand". This document was not well received by the Colonial Office in Britain, and it was decided in London that a new policy for New Zealand was needed. From a Māori perspective, The Declaration of Independence had a twofold significance: first, for the British to establish control of its lawless subjects in New Zealand; and second, to establish internationally the mana and sovereignty of Māori leaders. From May to July 1836, Royal Navy officer Captain William Hobson, under instruction from Governor of New South Wales Sir Richard Bourke, visited New Zealand to investigate claims of lawlessness in its settlements. Hobson recommended in his report that British sovereignty be established over New Zealand, in small pockets similar to those of the Hudson's Bay Company in Rupert's Land (in present day Canada). Hobson's report was forwarded to the Colonial Office. From April to May 1838, the House of Lords held a select committee into the "State of the Islands of New Zealand". The New Zealand Association (later the New Zealand Company), missionaries, Joel Samuel Polack, and the Royal Navy made submissions to the committee. On 15 June 1839, new Letters Patent were issued in London to expand the territory of New South Wales to include the entire territory of New Zealand, from latitude 34° South to 47° 10' South, and from longitude 166° 5' East to 179° East. Governor of New South Wales George Gipps was appointed Governor over New Zealand. This was the first clear expression of British intent to annex New Zealand. Hobson was called to the Colonial Office on the evening of 14 August 1839 and given instructions to take the constitutional steps needed to establish a British colony. He was appointed Consul to New Zealand and was instructed to negotiate a voluntary transfer of sovereignty from the Māori to the British Crown – as the House of Lords select committee had recommended in 1837. The Secretary of State for War and the Colonies, the Marquess of Normanby, gave Hobson three instructions: to gain freely given Māori recognition of British sovereignty over all or part of New Zealand, to assume complete control over land matters, and to establish a form of civil government. The Colonial Office did not provide a draft of the treaty. Normanby wrote at length about the need for British intervention as essential to protect Māori interests, but this was somewhat deceptive. Hobson's instructions gave no provision for Māori government of any kind nor any Māori involvement in the administrative structure of the prospective new colony. His instructions required him to:
treat with the Aborigines of New Zealand for the recognition of Her Majesty's Sovereign authority over the whole or any part of those islands which they may be willing to place under Her Majesty's dominion. The historian, Claudia Orange, argues that prior to 1839 the Colonial Office had initially planned a "Māori New Zealand" in which European settlers would be accommodated (without a full colony), where Māori might retain ownership and authority over much of the land and cede some land to European settlers as part of a colony governed by the Crown. Normanby's instructions in 1839 show that the Colonial Office had shifted their stance toward colonisation and "a settler New Zealand in which a place had to be kept for Māori", primarily due to pressure from increasing numbers of British colonists, and the prospect of a private enterprise in the form of the New Zealand Company colonising New Zealand outside of the British Crown's jurisdiction. The Colonial Office was forced to accelerate its plans because of both the New Zealand Company's hurried dispatch of the Tory to New Zealand on 12 May 1839 to purchase land, and plans by French Captain Jean François L'Anglois to establish a French colony in Akaroa. After examining Colonial Office documents and correspondence (both private and public) of those who developed the policies that led to the development of the treaty, historian Paul Moon similarly argues that the treaty was not envisioned with deliberate intent to assert sovereignty over Māori, but that the Crown originally only intended to apply rule over British subjects living in the fledgling colony, and these rights were later expanded by subsequent governors through perceived necessity. Hobson left London on 15 August 1839 and was sworn in as Lieutenant Governor of New Zealand in Sydney on 14 January 1840, finally arriving in the Bay of Islands on 29 January 1840. Meanwhile, a second New Zealand Company ship, the Cuba, had arrived in Port Nicholson on 3 January 1840 with a survey party to prepare for settlement there. The Aurora, the first ship carrying immigrants, arrived in Port Nicholson on 22 January 1840. On 30 January 1840 Hobson attended the Christ Church at Kororareka (Russell), where he publicly read a number of proclamations. The first was the Letters Patent 1839, in relation to the extension of the boundaries of New South Wales to include the islands of New Zealand. The second related to Hobson's own appointment as Lieutenant Governor of New Zealand. The third concerned land transactions (notably the issue of pre emption). CMS printer William Colenso produced a Māori circular for the United Tribes high chiefs, inviting them to meet "Rangatira Hobson" on 5 February 1840 at Busby's Waitangi home. The entire treaty was prepared in three days, in which it underwent many revisions. There were doubts even during the drafting process that the Māori chiefs would be able to understand the concept of relinquishing "sovereignty". Assuming that a treaty in English could not be understood, debated or agreed to by Māori, Hobson asked CMS head missioner Henry Williams, and his son Edward Marsh Williams, who was a scholar in Māori language and custom, to translate the document overnight on 4 February. Henry Williams was concerned with the actions of the New Zealand Company in Wellington and felt he had to agree with Hobson's request to ensure the treaty would be as favourable as possible to Māori. Williams avoided using any English words that had no expression in Māori "thereby preserving entire the spirit and tenor" of the treaty. He added a note to the copy Hobson sent to Gibbs stating, "I certify that the above is as literal a translation of the Treaty of Waitangi as the idiom of the language will allow." The translation of the treaty was reviewed by James Busby, and he proposed the substitution of the word whakaminenga for huihuinga, to describe the "Confederation" or gathering of the chiefs. This no doubt was a reference to the northern confederation of chiefs with whom Hobson preferred to negotiate, who eventually made up the vast majority of signatories to the treaty. Hobson believed that elsewhere in the country the Crown could exercise greater freedom over the rights of "first discoverers", which proved unwise as it led to future difficulties with other tribes in the South Island.

Алғашқы қол қоюлар

Келісімге қол қою түстен кейін басталды. Хобсон британдық қол қоюшыларды басқарды. Хон Хеке сол күні қол қойған алғашқы маори вожді болды. Марупо губернатордың қолын соққаннан кейін, үстелдегі оның шляпасын ұстап алып, оны киюге ым жасады. Оңтүстік және Стюарт аралдары ашылу арқылы иеленілді) және Жаңа Зеландия 1840 жылғы 16 қарашадағы Корольдік жарғымен Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлек, Жаңа Зеландияның колониясы болып құрылды, ол 1841 жылғы 3 мамырдан күшіне енді. Хобсонның британ үкіметіне жіберген алғашқы хабарламасында ол Солтүстік аралдың "бір ауыздан берілгенін" мәлімдеді (бұл рас емес еді), ал Хобсон Оңтүстік аралды "жергілікті халықтың өркениетсіздігіне" негізделген ашылу арқылы талап етті, бірақ іс жүзінде оның мұндай талап етуге негіздері болған жоқ. Хобсон жарлық шығарды, өйткені Порт-Николсоннан келген Жаңа Зеландия компаниясының қоныс аударушылары оны оған мәжбүрлегенін сезінді. Олар тәуелсіз үкімет құрды және жергілікті басшылардан заңдылық талап етті. Жарлықтан кейін екі күн өткен соң, 1840 жылғы 23 мамырда Хобсон осы үкіметтің заңсыз екенін жариялады. Хобсон сондай-ақ британ үкіметіне келісімнің маори мәтіні ағылшын мәтінінен айтарлықтай ерекшеленетінін (ол сол кезде білмеген болуы мүмкін) және екі мәтінге де 512 қол қойылғанын хабарлады, бірақ шындығында көптеген қолдар ел бойынша жіберілген маори көшірмелерінде болды, ағылшын тіліндегі бір ғана көшірмеде емес. Осы ақпарат негізінде 1840 жылғы 2 қазандағы Колониалдық кеңсе Хобсонның жарлығын бекітті. Келісім келіссөздерінің кемшіліктері туралы кейінірек түскен есептер оларды ойландырмады, сондай-ақ Солтүстік аралдың үлкен бөлігі келісімге қол қоймағаны да оларға қиындық тудырмады. Үкімет Хобсоннан жергілікті халықтан бірауыздан келісім алуын сұрамаған еді.

Қолданыстағы көшірмелері

1841 жылы Оклендтегі Официалдық шығанақтағы үкімет кеңсесі өртеніп кеткенде, темір қорапқа салынған келісім-шарттар зақымдалудан мүжілді. Олар 1865 жылға дейін көзге көрінбеді, содан кейін Уэллингтондағы Елтану департаментінің қызметкері парламенттің сұрауы бойынша олармен жұмыс істеді және қол қойғандардың дұрыс емес тізімін жасады. Құжаттар бірге тігіліп, Колониялық хатшының кеңсесіндегі сейфке салынды. 1877 жылы келісім-шарттың ағылшын тіліндегі дайындамасы фотолитографиялық көшірмелермен бірге жарияланды, ал түпнұсқалары қайта сақтауға жіберілді. 1908 жылы тарихшы және кітапханашы Томас Хокен тарихи құжаттарды іздеу кезінде Ескі үкіметтік ғимараттың жертөлесінен келісім-шарт қағаздарын нашар күйде тапты, шеттері судан зақымдалған, ал бір бөлігі кеміргіштер жеген. 2017 жылы Ұлттық кітапханада "Хе Тоху" тұрақты көрмесі ашылды, онда тәуелсіздік жариялағысы және 1893 жылғы әйелдердің сайлау құқығы туралы петициямен бірге келісім-шарттар қойылды.

Шарттың мәтіні, мағынасы мен түсіндірілуі

Келісім, оның түсіндірілуі және маңыздылығы сауатты мәдениет пен толығымен ауызша мәдениет арасындағы айырмашылық ретінде қарастырылуы мүмкін.

Ағылшын тіліндегі мәтін

Маори мәтінінің жалпы құрылымы бірдей, кіріспесі мен үш бабы бар. Бірінші бапта маори басшылары «өздерінің жерлерін толық үкімет ету құқығын Англия королевасына мәңгілікке береді» (Хью Каварудың заманауи аудармасына сәйкес). Маори қоғамында сол кезде «егемендік» ұғымы болмағандықтан, оған ауыстыруға лайықты сөз болмады, сондықтан аудармашылар оның орнына каватанганы (губернаторлық немесе үкімет) қолданды. Екінші бап барлық маорилерге «өздерінің жерлері, елді мекендері және барлық құндылықтары бойынша билікке» кепілдік береді (аударма), мұнда «құндылықтар» тек материалдық иеліктерді ғана емес (ағылшын мәтініндегідей), сонымен қатар мәдени мұраның басқа да элементтерін білдіреді. Екінші бапта былай делінген: «Басшылар жерді королеваға оның иесі және оны сатып алушы (екіншісі) королева тағайындаған сатып алу агенті келіскен бағаға сатады» (аударма), бұл ағылшын мәтінінің басымдық құқығын дұрыс жеткізбейді. Үшінші бап маорилерге «Англия халқының азаматтарына берілгендей бірдей құқықтар мен міндеттерді» береді (аударма); шамамен ағылшын мәтінімен сәйкес.

Айырмашылықтар

Ағылшын және маори тілдеріндегі мәтіндер өзгеше. Ағылшын тіліндегі келісімшарттағы кейбір сөздер сол кездегі маори тілінде тікелей аударылмағандықтан, маори мәтіні ағылшын мәтінінің тура аудармасы емес. Екі мәтіннің айырмашылығы келісімшартты түсіндіруді қиындатты және оның күшін әлсіретуде. Мәтіндер арасындағы ең маңызды айырмашылық маори тілінің үш сөзінің түсіндіруіне байланысты: kāwanatanga («әкімшілік»), бірінші бапта патшайымға берілді; rangatiratanga («басшылық құқығы»), екінші бапта басшылар сақтап қалды, mana («бедел») емес (келісімге қол қоюдан бес жыл бұрынғы Тәуелсіздік декларациясында айтылған), және taonga («мүлік немесе құнды заттар»), екінші бапта басшыларға меншік және бақылау құқығы кепілдік берілген. Келісім келіссөздеріне қатысқан маорилердің көпшілігі 19 ғасыр еуропалықтары қолданғандай, «егемендік» немесе «әкімшілік» ұғымдарын түсінбеді, ал заңгер Моана Джексон «келісімшартта мананы немесе егемендікті беру маори тұрғысынан заңды және мәдени тұрғыдан түсініксіз болды» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, kāwanatanga – «әкімшілік» сөзінің қарыз аудармасы және маори тілінің бөлігі емес. Бұл терминді Генри Уильямс 1835 жылғы 28 қазанда Уайтангиде 35 солтүстік маори басшылары қол қойған Жаңа Зеландияның Тәуелсіздік декларациясын аударғанда қолданған. Жаңа Зеландияның Тәуелсіздік декларациясында «жердегі барлық егемендік билік пен құқық» деп сипаттау үшін «Ko te Kīngitanga ko te mana i te w[h]enua» деп жазылған. Алайда, кейінірек Джудит Бинни сияқтылар мана орынсыз болар еді деп мәлімдеді, себебі мана мен егемендік бір емес, және ешкім өз манасынан бас тарта алмайды. Ағылшын тіліндегі мәтін маорилердің «мүлікке» құқығын мойындайды, бұл физикалық және мүмкін зияткерлік мүлікті білдіреді. Ал маори тіліндегі мәтінде «таонга» сөзі «асыл заттар» немесе «бағалы нәрселер» деген мағынаны білдіреді. Маори тілінде бұл термин ағылшын тіліндегі заңды мүлік ұғымынан әлдеқайда кеңірек қолданылады, және 1980 жылдан бері соттар бұл термин тіл мен мәдениет сияқты материалдық емес нәрселерді де қамти алатынын анықтады. Тіпті жер сияқты нақты мүлікке қатысты мәселелерде, қандай жердің жеке меншікке ие бола алатынына қатысты әртүрлі мәдени түсініктер проблемалар тудырды, мысалы, 2003–2004 жылдардағы жағалау және теңіз түбіне қатысты даулар. Алдын ала сатып алу құқығы туралы ереже көбінесе дұрыс аударылмаған. Алғашқы нұсқада бұл құқық болғанымен, ол «хоконга» деп аударылды, бұл сөз «сатып алу, сату немесе сауда жасау» дегенді білдіреді. Көптеген маорилер британ патшайымына жерді бірінші кезекте сатып алу құқығын беріп, содан кейін оны кез келген адамға сата алатынына сенді. Тағы бір маңызды емес айырмашылық – маори мәтінінде тек «Ингарани» (Англия) деген сөз қолданылса, ағылшын тіліндегі мәтіннің бірінші абзацында «Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі» деп аталады. Осы айырмашылықтарға сүйене отырып, көптеген ғалымдар келісімнің екі нұсқасы да ерекше құжаттар екенін, оларды «Te Tiriti o Waitangi» және «Waitangi келісімшарты» деп атайды, және маори мәтіні басымдыққа ие болуы керек деп санайды, өйткені ол Уайтангиде және көптеген қол қоюшылармен қол қойылған. Екі мәтін арасындағы айырмашылықтар туындаған мәселелерді шешуге міндетті Уайтанги трибуналы келісімшартты түсіндіруде маори мәтініне қосымша мән береді. Бұл мәселені одан әрі күрделілендіретін бір жайт – сол кезде жазу маори қоғамы үшін жаңалық болды. Ауызша дәстүрге негізделген қоғамның мүшелері ретінде келісімге қол қою кезінде болған маорилер келісімнің жазбаша сөздеріне емес, Хобсон мен миссионерлердің айтқандарына көбірек сенді. Маори қоғамында сауаттылықтың таралу деңгейі туралы әлі де көптеген ғылыми пікірталастар бар, бірақ нақты айта алатынымыз – жазбаша құжатқа қол қойған 600-дан астам басшының тек 12-сі ғана өз аттарын латын әліпбиінде жазған. Көптеген басқалары өздерінің жеке тұлғаларын [[Tā moko (бетке салынған әшекейлі татуировканың)] бөліктерін салу арқылы көрсетті, ал кейбіреулері құжатты X белгісімен белгіледі.

The English and Māori texts differ. As some words in the English treaty did not translate directly into the written Māori language of the time, the Māori text is not a literal translation of the English text. The differences between the two texts have made it difficult to interpret the treaty and continue to undermine its effect. The most critical difference between the texts revolves around the interpretation of three Māori words: kāwanatanga ('governorship'), which is ceded to the Queen in the first article; rangatiratanga ('chieftainship') not [[Mana (Oceanian mythology) ('leadership') (which was stated in the Declaration of Independence just five years before the treaty was signed), which is retained by the chiefs in the second; and taonga (property or valued possessions), which the chiefs are guaranteed ownership and control of, also in the second article. Few Māori involved with the treaty negotiations understood the concepts of sovereignty or "governorship", as they were used by 19th century Europeans, and lawyer Moana Jackson has stated that "ceding mana or sovereignty in a treaty was legally and culturally incomprehensible in Māori terms". Furthermore, kāwanatanga is a loan translation from "governorship" and was not part of the Māori language. The term had been used by Henry Williams in his translation of the Declaration of the Independence of New Zealand, which was signed by 35 northern Māori chiefs at Waitangi on 28 October 1835. The Declaration of Independence of New Zealand had stated "Ko te Kīngitanga ko te mana i te w[h]enua" to describe "all sovereign power and authority in the land". However, it has more recently been argued by others, including Judith Binney, that mana would not have been appropriate. This is because mana is not the same thing as sovereignty, and also because no one can give up their mana. The English language text recognises Māori rights to "properties", which seems to imply physical and perhaps intellectual property. The Māori text, on the other hand, mentions "taonga", meaning "treasures" or "precious things". In Māori usage the term applies much more broadly than the English concept of legal property, and since the 1980s courts have found that the term can encompass intangible things such as language and culture. Even where physical property such as land is concerned, differing cultural understandings as to what types of land are able to be privately owned have caused problems, as for example in the foreshore and seabed controversy of 2003–04. The pre emption clause is generally not well translated. While pre emption was present in the treaty from the very first draft, it was translated to hokonga, a word which simply meant "to buy, sell, or trade". Many Māori apparently believed that they were simply giving the British Queen first offer on land, after which they could sell it to anyone. Another, less important, difference is that Ingarani, meaning England alone, is used throughout in the Māori text, whereas "the United Kingdom of Great Britain and Ireland" is used in the first paragraph of the English. Based on these differences, there are many academics who argue that the two versions of the treaty are distinctly different documents, which they refer to as "Te Tiriti o Waitangi" and "The Treaty of Waitangi", and that the Māori text should take precedence, because it was the one that was signed at Waitangi and by the most signatories. The Waitangi Tribunal, tasked with deciding issues raised by the differences between the two texts, also gives additional weight to the Māori text in its interpretations of the treaty. The entire issue is further complicated by the fact that, at the time, writing was a novel introduction to Māori society. As members of a predominately oral society, Māori present at the signing of the treaty would have placed more value and reliance on what Hobson and the missionaries said, rather than on the written words of the treaty. Although there is still a great deal of scholarly debate surrounding the extent to which literacy had permeated Māori society at the time of the signing, what can be stated with clarity is that of the 600 plus chiefs who signed the written document only 12 signed their names in the Latin alphabet. Many others conveyed their identity by drawing parts of their [[Tā moko (personal facial tattoo), while still others marked the document with an X.

Жаңа Зеландияның отарлығы

1840 жылы қарашада королева Виктория корольдік жарғыға қол қойды, ол Жаңа Зеландияны 1841 жылдың 3 мамырынан бастап Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлек, тәждің колониясы ретінде бекітті. 1846 жылы Ұлыбритания Парламенті Жаңа Зеландияның 1846 жылғы Конституциялық актісін қабылдады, ол колонияға өзін-өзі басқару құқығын берді, сонымен қатар жаңа отарлық үкіметке қатысу үшін маорилердің ағылшын тілінен емтихан тапсыруын міндеттеді. Сол жылы, Англияның колониялық хатшысы лорд Стэнли, шын ниетті англикан, үш рет Ұлыбританияның премьер-министрі болған және 1833 жылғы құлдықты жою туралы заңның қабылдануын бақылаған, губернатор Джордж Грейден келісімшартты қаншалықты сақтау керектігін сұрады. Корольдің атынан берілген тікелей жауап: «Сіз Уайтанги шартының шарттарын құрметпен және ұқыпты түрде орындауға тиіссіз, онда маори заңдары мен салты сақталуға тиіс болған, бірақ бұл бөлігі тәж тарапынан ешқашан іске асырылмады». 1853 жылы алғашқы парламент сайланғаннан кейін, 1856 жылы жауапты үкімет құрылды. «Жергілікті мәселелер» бағыты губернатордың толық қалауынша сақталды, яғни маори мәселелері мен жерді басқару сайланған министрліктің құзырына кірмеді. Бұл губернатор мен отар парламенті арасында тез арада дау тудырды, олар «жергілікті мәселелер» бойынша кеңес беру үшін өздерінің «жергілікті хатшысын» ұстады. 1861 жылы губернатор Грей жергілікті мәселелер бойынша министрлермен кеңесуге келісті, бірақ бұл лауазым 1867 жылы қызметтен алынғанға дейін ғана сақталды. Грейдің орнына келген губернатор Джордж Боуэн өкілеттігі аяқталғанға дейін, 1870 жылға дейін жергілікті мәселелерді тікелей басқарды. Одан кейін премьер-министр басқаратын сайланған министрлік маори жеріне қатысты отарлық үкімет саясатын бақылады.

Алдын ала сатып алу құқығы

Келісімнің қысқа мерзімді әсері – маори жерін тәжге емес, басқаларға сатудың алдын алу болды. Бұл маориді әлемнің басқа бөліктеріндегі жергілікті халықтарды өздерінің жерлерінен айырған көлеңкелі жер сатып алулардан қорғау мақсатында жасалды. Келісімге қол қойылмас бұрын Жаңа Зеландия компаниясы бірнеше асығыс жер келісімдерін жасады және Ұлыбританиядан Жаңа Зеландияға қоныс аударушыларды жіберді, британдықтардың өздерінің жер талаптарын факт ретінде қабылдауға мәжбүр болады деп үміттенді, және бұл шара көп жағдайда сәтті аяқталды. Келісім жерді пайдалану құқығының жүйесін құруға бағытталған, онда тәж жерді сатуды бақылап, қадағалап, теріс пайдаланудың алдын алатын еді. Бастапқыда бұл жақсы жұмыс істеді, өйткені губернатор мен оның өкілдері маорилерден жерді сатып алу және сатуға жалғыз құқыққа ие болды. Тәж процесті бақылап, нақты иелері дұрыс анықталғанын (одалық жерлер үшін бұл қиындық тудыратын еді) және сол кездегі стандарттарға сәйкес әділ өтемақы төленгенін қамтамасыз етуі керек еді. Әсіресе, губернатордың маори мүдделерін қорғау міндеті болды. Бұл келісім Уайкато және Таранаки басшылары тәжге қарсы бүлікшілер екенін дәлелдеу үшін пайдаланылды. Фицройдың ізбасары Джордж Грей 1845 жылы губернатор болып тағайындалды. Ол қорғаушыларды жерді сатып алуға кедергі келтіретін фактор ретінде қарастырды және оларды жаңа лауазымды тұлғалармен алмастырды, олардың мақсаты маори мүдделерін қорғау емес, мүмкіндігінше көп жерді сатып алу болды. Грей 1846 жылы Жаңа Зеландия жерін сатып алу туралы заңды айналып өтіп, тәждің алдын алу құқығын қайта орнатты, бұл заң сол кездегі жазушылар тарапынан «Уайтанги келісімін жоққа шығаруға жасалған алғашқы қадам» ретінде қарастырылды. Бұл жарлық сонымен қатар маори жерлеріне мемлекеттік бақылауды күшейтіп, маорилерге өздерінің жерлерін жалға беруге тыйым салды және ағаш кесу мен зығыр жинауды шектеді. 1847 жылғы жоғары соттағы іс (R v Symonds) тәждің алдын алу құқығын растады және Грейге Фицройдың алдын алу туралы ережеден бас тартуы бойынша жасалған келісімдерді қайта қарауға мүмкіндік берді. Губернатор Грей маори жерлерінің үлкен учаскелерін қоныстандыру алдында арзан бағамен сатып алуға кірісті, кейін оларды қоныс аударушыларға жоғары бағамен сатып, айырмашылықты жерге қол жеткізуді дамыту үшін (жолдар мен көпірлер) пайдалануға тырысты. Бұл Жаңа Зеландияның басқа аймақтарына қақтығыстың таралуын болдырмауға бағытталған әрекет болды. Бірақ көптеген басшылар Таранакидегі қақтығысты тәждің басқаруын сынға алды. Конференцияға қатысушылар келісімді және патшайымның билігін қайта растады және жергілікті кеңес құруды ұсынды, бірақ бұл орындалмады.

The short term effect of the treaty was to prevent the sale of Māori land to anyone other than the Crown. This was intended to protect Māori from the kinds of shady land purchases which had alienated indigenous peoples in other parts of the world from their land with minimal compensation. Before the treaty had been finalised the New Zealand Company had made several hasty land deals and shipped settlers from Great Britain to New Zealand, hoping the British would be forced to accept its land claims as a fait accompli, in which it was largely successful. In part, the treaty was an attempt to establish a system of property rights for land with the Crown controlling and overseeing land sale to prevent abuse. Initially, this worked well with the Governor and his representatives having the sole right to buy and sell land from the Māori. The Crown was supposed to mediate the process to ensure that the true owners were properly identified (difficult for tribally owned land) and fairly compensated, by the standards of the time. In particular, the Governor had the responsibility to protect Māori interests. The treaty was used to justify the idea that the chiefs of Waikato and Taranaki were rebels against the Crown. FitzRoy's successor George Grey was appointed Governor in 1845. He viewed the Protectors as an impediment to land acquisition and replaced them with new officials whose goals were not to protect Māori interests, but rather to purchase as much land as possible. Grey restored the Crown's right to pre emption bypassing the Native Land Purchase Act in 1846, which contemporary writers viewed as a "first step towards a negation of the Treaty of Waitangi". This ordinance also tightened government control of Māori lands, prohibiting Māori from leasing their land and restricting the felling of timber and harvesting of flax. A high court case in 1847 (R v Symonds) upheld the Crown's right to pre emption and allowed Grey to renegotiate deals made under Fitzroy's waiving of the pre emption clause. Governor Grey set out to buy large tracts of Māori land in advance of settlement at low prices, later selling it to settlers at higher prices and using the difference to develop land access (roads and bridges). and was an attempt to prevent the spread of fighting to other regions of New Zealand. But many of the chiefs present were critical of the Crown's handling of the Taranaki conflict. Those at the conference reaffirmed the treaty and the Queen's sovereignty and suggested that a native council be established, but this did not occur.

Туған жер соты

Түпкілікті жерлер соты (кейіннен Маори жер соты деп қайта аталды) 1865 жылғы Түпкілікті жерлер туралы заңға сәйкес құрылды, ол сонымен бірге Таждың алдын алу құқығын толығымен жойды. Осы сот арқылы көптеген Маори жерлері бөтендірілді, ал оның жұмыс істеу жолы бүгінге дейін сынға ұшырауда. Тайпаның бір ғана мүшесі ортақ тайпалық жерге меншік құқығын талап етуге құқылы болды, бұл басқа тайпа мүшелерін сот отырысына қатысуға мәжбүр ететін сот дауын тудыратын, әйтпесе олар мүлікті жоғалтар еді. Сот шығындары, адвокаттардың гонорары, жерді зерттеу құны және сот процесіне қатысу үшін кеткен шығындардың жиналуы төленуі үшін жерді сату арқылы ғана өтелуге болатын қарыздың өсуіне әкелді. Де-факто, Маорилер тек бір тайпа мүшесі топтан бөлініп, іс қозғағанға дейін ғана соттан қорғалды, бұл сөзсіз жерді сатумен аяқталады. Ғасыр соңына қарай, ең жоғары сапалы Маори жерлерінің көбі сатылып, Маори иелігінде бар болғаны екі миллион гектар қалды. Келісім Жаңа Зеландия заңнамасына тікелей енгізілмегенімен, оның ережелері алғаш рет 1841 жылғы Жер талаптары жөніндегі жарлықта және 1865 жылғы Туған жер құқықтары туралы заңда қолданылды. Алайда, 1877 жылғы Wi Parata v Bishop of Wellington шешімінде судья Прендергаст келісім-шартты Маориден Британ Тажына егемендікті беру тұрғысынан "қарапайым жарамсыздық" деп мәлімдеді. Бұл кем дегенде 1970 жылдарға дейін заңдық тұжырымдама болып қала берді. Маорилер Прендергасттың шешімінің, сондай-ақ оған негізделген кейінгі заңдардың Маори жерлерін және басқа да ресурстарды тартып алуды заңды ету үшін саяси ыңғайлы және әдейі жасалған амал екенін айтты. Осыған қарамастан, Маорилер келісімді көбінесе үлкен тәуелсіздік және тәркіленген немесе әділетсіз сатып алынған жерді қайтару сияқты әртүрлі талаптарды көтеру үшін пайдаланды.

Келісім үйі және қайта жаңғыру

Келісім үйі мен оның аумағы 1930 жылдардың басында генерал-губернатор, виконт Бледисло сатып алып, ұлтқа сыйға тартылғаннан кейін қайтадан көпшілік назарына түсті. 1934 жылы осы орынды ұлттық қорық деп жариялау, 1840 жылдардан бергі алғашқы маңызды шара болды. Жаңа Зеландияның 1940 жылғы мерейтойы келісімнің мәртебесін одан әрі арттырды. ХХ ғасырдың көп бөлігінде оқулықтар, үкіметтік жарнамалар және көптеген тарихшылар осы келісімді отарлаудың моральдық негізі деп бағалап, Жаңа Зеландиядағы нәсілдер арасындағы қатынастарды Солтүстік Америка, Африка және Австралиядағы отарлармен салыстырғанда артық деп дәлелдеді. Жаңа Зеландия тарихы мен келісім туралы көптеген еңбектер келісімнің британдық мейірімділіктің көрінісі және, демек, құрметті келісім екенін жиі айтты. Маорилер бұл көзқарасқа қарсы шықса да, келісімнің 1840 жылы заңдық күшін жойғануы және одан кейінгі бұзушылықтары 1970 жылдарға дейін назардан тыс қалды, осы мәселелерді маори наразылық қозғалысы көтерді. Бұл наразылық қозғалысын 1960 жылдары дүние жүзінде пайда болған азаматтық құқықтар қозғалысының бір бөлігі деп қарастыруға болады. Наразылық қозғалысына жауап ретінде 1975 жылғы Уайтанги келісімі заңы қабылданды, ол Уайтанги трибуналын құрды, бірақ бастапқыда оның фактілерді анықтау және ұсынымдар беру өкілеттігі өте шектеулі болды. 1985 жылы заңға түзетулер енгізіліп, Уайтанги келісімінің қағидаларын 1840 жылға дейінгі бұзушылықтарды тергеуге мүмкіндік берілді. 1975 жылғы Уайтанги келісімі туралы заңда келісімнің мақсаттары Уайтанги келісімінің қағидалары арқылы ескерілуі тиіс. Уайтанги трибуналының негізгі функциясы – келісімге қол қойған тараптардың ниеттерін ескере отырып, Мемлекеттің әрекеттерін бағалау. Сонымен қатар, Трибунал келісімнің екі мәтінінің мағынасын анықтауға арнайы құқыққа ие. Хейвард (2004) былай деді: «Трибуналдың қорытындылары келісім қағидаларының тілімен беріледі, бұл қағидалар нақты жағдайға қатысты және Мемлекет осы қағидаларды бұзған болса, оның жолдарын көрсетеді». Уайтанги келісімін қазіргі уақытта Мемлекет пен маори үшін тиімді ету үшін Уайтанги трибуналы мен соттар келісімнің жалпы мағынасын, ниеттерін және мақсаттарын қарастырып, кейін әрбір жағдай бойынша тиісті келісім қағидаларын анықтауы керек. Әрбір Трибунал әрбір талап бойынша қағидаларды жеке-жеке анықтауға міндетті. 1986 жылғы Мемлекеттік кәсіпорындар туралы заңда Уайтанги келісімінің қағидаларына арналған бөлім бар. Үкімет бұрынғы мемлекеттік ведомстволардан мемлекеттік кәсіпорындарға активтерді беруді ұсынды, бірақ мемлекеттік кәсіпорындар негізінен үкіметке тиесілі жеке фирмалар болғандықтан, олар Мемлекет пайдалану үшін маорилер берген активтерді Уайтанги трибуналы мен келісімдер арқылы маорилерге қайтаруға кедері келтіруі мүмкін деген пікір болды. Бұл заңға 1987 жылы сотта шағымданылды, ал «Жаңа Зеландия маори кеңесіне қарсы Бас прокурор» ісі бойынша шешім осы іс аясында «Келісім қағидаларын» анықтады және мемлекеттік активтерді сату ұсынысы осы ережеге қайшы екені анықталды. Бұл соттарға Мемлекеттің әрекеттерін келісімге сәйкестік тұрғысынан қарауға және егер келісім заңда күшті айтылса, онда ол заңнаманың басқа бөліктерінен басымдық алатынын белгілеуге мүмкіндік берді. 1989 жылы Төртінші Лейбористік үкімет «Уайтанги келісімі бойынша Мемлекеттік әрекеттердің қағидаларын» қабылдады, бұл 1987 жылғы сот ісінде белгіленген қағидалардың тізіміне ұқсас. Мемлекеттік кәсіпорындар ісінен кейінгі заңнама да келісімге құқықтық маңыздылықты арттыруды жалғастырды. Мысалдарға радиоспектрдің меншігі және маори тілін қорғау жатады. ACT партиясы Уайтанги келісімінің қағидалары бойынша референдум өткізуді ұсынады.

The treaty returned to the public eye after the Treaty House and grounds were purchased by the Governor General, Viscount Bledisloe, in the early 1930s and donated to the nation. The dedication of the site as a national reserve in 1934 was probably the first major event held there since the 1840s. The profile of the treaty was further raised by the New Zealand centenary of 1940. For most of the twentieth century, textbooks, government publicity and many historians touted the treaty as the moral foundation of colonisation and argued that it set race relations in New Zealand above those of colonies in North America, Africa and Australia. Popular histories of New Zealand and the treaty often claimed that the treaty was an example of British benevolence and therefore an honourable contract. Even though Māori continued to challenge this narrative, the treaty's lack of legal standing in 1840 and subsequent breaches tended to be overlooked until the 1970s when these issues were raised by the Māori protest movement. The protest movement can be seen as part of the worldwide civil rights movements, which emerged in the 1960s. As a response to the protest movement, the treaty finally received limited recognition in 1975 with the passage of the Treaty of Waitangi Act 1975, which established the Waitangi Tribunal, but this initially had very limited powers to make findings of facts and recommendations only. The act was amended in 1985 to enable it to investigate breaches of the Principles of the Treaty of Waitangi back to 1840,

The Treaty of Waitangi Act 1975 provides for the intentions of the treaty to be taken into account through the principles of the Treaty of Waitangi. The Waitangi Tribunal's key function is to evaluate Crown actions against the intentions of the parties that signed the Treaty. The Tribunal also has the specific authority to determine the meaning of the two texts of the Treaty. Hayward (2004) states: "The Tribunal's findings are expressed in the currency of treaty principles which principles are applicable to the particular case, and how the Crown breached those principles, if at all". In order to apply the Treaty of Waitangi in a way that is relevant to the Crown and Māori in the present day, the Waitangi Tribunal and the courts must consider the broad sentiments, the intentions and the goals of the treaty, and then identify the relevant principles of the treaty on a case by case basis. Each Tribunal is required to determine the principles of each claim on a case by case basis. The State Owned Enterprises Act 1986 includes a section about the Principles of the Treaty of Waitangi. The government had proposed a transfer of assets from former government departments to state owned enterprises, but because the state owned enterprises were essentially private firms owned by the government, there was an argument that they would prevent assets which had been given by Māori for use by the state from being returned to Māori by the Waitangi Tribunal and through treaty settlements. The act was challenged in court in 1987, and the judgement of New Zealand Maori Council v Attorney General defined the "Principles of the Treaty" in the context of the case and the proposed sale of government assets was found to be in breach of this proviso. This allowed the courts to consider the Crown's actions in terms of compliance with the treaty and established the principle that if the treaty is mentioned in strong terms in a piece of legislation, it takes precedence over other parts of that legislation should they come into conflict. and in 1989, the Fourth Labour Government responded by adopting the "Principles for Crown Action on the Treaty of Waitangi" a similar list of principles to that established in the 1987 court case. Legislation after the State Owned Enterprises case has followed suit in giving the treaty an increased legal importance. Examples include the ownership of the radio spectrum and the protection of the Māori language. The ACT party proposes a referendum on the Principles of the Treaty of Waitangi.

Құқықтар жарғысы

Кейбіреулер бұл шартты Жаңа Зеландия Конституциясының бір бөлігі ретінде қосып, Таж, маори және басқа да жаңазеландиялықтар арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға көмектесу керек деп санайды. Төртінші Лейбористік үкіметтің Құқықтар туралы ақ парағы шартты 1990 жылғы Жаңа Зеландияның Құқықтар туралы заңына бекітуді ұсынды. Бұл ұсыныс заңға енгізілген жоқ, көптеген маорилердің оған деген көзқарасы "күдікпен, алаңдаумен, шексіздікпен немесе беймәлімдікпен" қарастырылды. Көптеген маорилер бұл ұсыныстың шартты екінші деңгейге түсіретінінен және сайлаушыларға (алғашқы Құқықтар туралы заң бойынша, кейбір бөлімдерді референдум арқылы жоюға құқық берілген) шартты Құқықтар туралы заңнан толығымен алып тастау мүмкіндігін беретінінен алаңдады. Джеффри Палмер 2013 жылы былай деді:
blockquote|Маорилердің қарсылығына байланысты біз шартты Құқықтар туралы заңнан шығарып тастауға мәжбүр болдық. Бұл өте өкінішті, және жоғары заңмен қамтамасыз етілген Құқықтар туралы заң аясында бұл қадамды жасауды әлі де жақтаушымын. "Вайтанги шартының жою туралы заң жобасы" 2005 жылы Жаңа Зеландия Парламентіне жеке мүшелік заң жобасы ретінде Жаңа Зеландия Бірінші партиясының депутаты Дуг Вуллертон тарапынан енгізілді. Жаңа Зеландияның 13-ші вице-премьері Уинстон Петерс және басқалар Жаңа Зеландия заңдарынан шартқа сілтемелерді жоюға бағытталған бұл заң жобасын қолдады. Заң жобасы 2007 жылдың қараша айында екінші оқылымда қабылданбады.

Қоғамдық пікір

2008 жылы жүргізілген зерттеуде, дауыс беруге жарамды 2700 жаңа зеландиялықтың арасында 37,4% келісімді Жаңа Зеландия заңдарынан алып тастауды, 19,7% бейтараптылықты, ал 36,8% келісімді заңда сақтап қалуды қалағандарын көрсетті. Сонымен қатар, 39,7% маори халқы өтемақыға лайық екеніне келісті, 15,7% бейтарап болды және 41,2% келіспеді. 2017 жылы осы зерттеуде дауыс беруге жарамды 3336 жаңа зеландиялықтың 32,99% келісімді Жаңа Зеландия заңдарынан алып тастауды қалады, 14,45% бейтарап, 42,58% келіспеді және 9,98% білмейтінін айтты. Бүгінгі күні келісім әлі күнге дейін Жаңа Зеландияның ішкі заңдарының бөлігі емес, бірақ парламенттің әртүрлі заңдарына белгілі бір жағдайларда енгізілген. Дегенмен, ол Жаңа Зеландияның негізгі құжаты ретінде қарастырылады. Келісімдер әдетте қаржылық өтемақыны, келісімді бұзғаны үшін Корольдік тарапынан ресми кешірімді және топтың әртүрлі жерлермен мәдени байланыстарын мойындауды қамтиды. Трибунал кейбір жағдайларда талапкерлер егемендіктен бас тартпағанын анықтады, сондай-ақ қақтығыстар кезінде тартып алынған және Корольдік басымдығы арқылы алынған жерлердің қолданылуына қатысты талқылаулар жалғасуда. Алайда, трибуналдың шешімдері бүгінгі күні Корольдіктің егемендігі жоқ екенін дәлелдемейді, өйткені Корольдіктің Жаңа Зеландияда де-факто егемендігі бар және трибуналдың басқаша шешім қабылдауға құқығы жоқ. Келісімдер жөніндегі министр Крис Финлейсон: "Трибунал Жаңа Зеландиядағы Корольдіктің егемендігіне қатысты ешқандай қорытынды жасамайды. Сондай-ақ, ол Корольдіктің егемендігіне қол жеткізуге қатысты басқа да оқиғаларды немесе келісім қатынастары бүгін қалай жұмыс істеуі керек екенін қарастырмайды" деді. Трибуналдың ұсыныстары Корольдік үшін міндетті емес, бірақ көбінесе орындалады, мысалы, алғашқы қол қойылған жер, Келісім үйі, қоғамдық резерватқа айналдырылды (оның аумағымен бірге). 1935 жылғы ескерткіш монета, Уайтанги тәжі, келісімнің құрметіне шығарылды. Уайтанги күні маори халқы тарапынан наразылықтардың орталығы болды (әсіресе 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін), бірақ бүгінде бұл күн келісімнің тарихы мен оның ұзақ мерзімді әсерлерін талқылау мүмкіндігі ретінде жиі пайдаланылады. Мерейтой ресми түрде Уайтангидегі Келісім үйінде атап өтіледі, онда ол алғаш рет қол қойылған. Жаңа Зеландия поштасы 1990 жылы келісімге қол қоюдың 150 жылдығын атап өту үшін екі маркадан тұратын шағын жиынтық шығарды. 2015 жылы 175 жылдығына орай тағы бір шағын жиынтық шығарылды. $2,50-лық жиынтықта Тамати Вака Нене мен Уильям Хобсон қол алысқан бейнесі бейнеленген.

In terms of public opinion, a study in 2008 found that among the 2,700 voting age New Zealanders surveyed, 37.4% wanted the treaty removed from New Zealand law, 19.7% were neutral, and 36.8% wanted the treaty kept in law; additionally, 39.7% agreed Māori deserved compensation, 15.7% were neutral, and 41.2% disagreed. In 2017, the same study found that among the 3,336 voting age New Zealanders surveyed, 32.99% wanted the treaty removed from New Zealand law, 14.45% were neutral and 42.58% disagreed, and 9.98% didn't know. Today, the treaty is still not specifically part of New Zealand domestic law, but has been adopted into various acts of parliament ad hoc. It is nevertheless regarded as the founding document of New Zealand. Settlements generally include financial redress, a formal Crown apology for breaches of the treaty, and recognition of the group's cultural associations with various sites. The tribunal has, in some cases, established that the claimants had not given up sovereignty, and there are ongoing discussions with regards to the applicability of land seized in conflicts and obtained through Crown pre emption. However, the tribunal's findings do not establish that the Crown does not have sovereignty today, since the Crown has de facto sovereignty in New Zealand regardless and the tribunal has no authority to rule otherwise. Treaty Settlements minister Chris Finlayson emphasised that: "The Tribunal doesn't reach any conclusion regarding the sovereignty the Crown exercises in New Zealand. Nor does it address the other events considered part of the Crown's acquisition of sovereignty or how the Treaty relationship should operate today". Recommendations of the tribunal are not binding on the Crown, but have often been followed. when the site of the original signing, Treaty House, was made a public reserve (along with its grounds). The Waitangi crown, a 1935 commemorative coin, was issued in honour of the treaty. Waitangi Day has been the focus of protest by Māori (as was particularly the case from the 1970s through to the 1990s), but today the day is often used as an opportunity to discuss the history and lasting effects of the treaty. The anniversary is officially commemorated at the Treaty House at Waitangi, where it was first signed. New Zealand Post issued a miniature sheet of two stamps in 1990 to commemorate the 150th anniversary of the signing of the treaty. Another miniature sheet was issued in 2015 to mark the 175th anniversary. The $2.50 sheet showed the figures of Tamati Waka Nene and William Hobson shaking hands.