Жаңазеландия маорий мәдениетіндегі құнды мүліктер

Кіріспе

Жаңа Зеландия маори мәдениетіндегі бағалы иелік,
Жаңа Зеландия телесериалы

Таонга немесе таука (Оңтүстік арал маори тілінде) – маори тіліндегі сөз, маори мәдениетіндегі құнды иелікті білдіреді. Оның тікелей ағылшын тіліне аудармасы жоқ, сондықтан Уайтанги шартында қолданылуы маңызды. Қазіргі анықтамасы тарихи анықтамадан өзгеше, Хонги Хика оны "найзамен алынған мүлік" деп атаған [мұны соғыс олжасы немесе қорғалған мүлік деп түсінуге болады] және қазір материалдық және материалдық емес иеліктердің кең ауқымын білдіреді, әсіресе тарихи-мәдени маңызы бар заттарды. Нақты мысалдар – барлық түрдегі мұралық заттар мен артефакттар, жер, балық шаруашылығы, геотермалдық бұлақтар сияқты табиғи ресурстар, сондай-ақ өзендер мен ағындардың су құқықтары және олардың жағалау аймақтарына қол жеткізу. Материалдық емес мысалдарға тіл және рухани сенімдер жатуы мүмкін. Таонга деп танылған нәрсе Жаңа Зеландияда маңызды саяси, экономикалық және әлеуметтік салдарға ие, және интеллектуалдық меншік, генетикалық инженерия және радиожиілік спектрін бөлу сияқты саясаттарға әсер ететіндіктен, әртүрлі анықтамалар мен түсіндірмелерге байланысты қызу пікірталастар тудырады.

Уайтгангі және Уайтгангі келісімдері

Таунханың анықтамасы Жаңа Зеландияда конституциялық маңызға ие, себебі бұл сөз Вайтанги шартының екінші бабында қолданылған. Шарттың ағылшын тіліндегі нұсқасы маори қол қоюшыларына "өздерінің жерлері, иеліктері, орман, балық шаруашылығы және басқа да мүліктеріне толық, ешқандай кедергісіз иелік ету құқығын" кепілдік берді. Шарттың маори тіліндегі нұсқасы, оған қол қойған тараптардың басым көпшілігі бекінді (500 қол қоюдың 461-і), ағылшын тіліндегі "басқа мүліктер" деген сөздерді аудару үшін taonga сөзін пайдаланды. Ресурстарды басқару туралы 1991 жылғы Заңның 6(е) тармағы шешім қабылдаушыларды "маорилердің және олардың мәдениеті мен дәстүрлерінің атамекендік жерлерімен, суларымен, жерлерімен, wāhi tapu [қасиетті орындарымен] және басқа да taonga" арақатынасын ұлттық маңызды мәселе ретінде тануға және оны қамтамасыз етуге міндеттейді.

Өнер бұйымдары

Те Уенуку, немесе жай ғана Уенуку – Те Авамуту мұражайында сақталатын маңызды ерте маори мүсіні. Те Уэнуку (сөзбе-сөз "Радуга") – Уэнуку руының құдайы. Коротанги (қасірет құсы) – иілгіш таспен жасалған құс мүсіні. Тайнуи руына адал кейбір маорилер бұл мүсіннің ата-бабаларының вакасымен Хаваикиден елге әкелінгенін айтады.

Уайтханги Трибуналының талаптары

Таонганы қорғауға қатысты Уайтханги трибуналына бірнеше шағым түсті.

Маори тілі

1985 жылғы маусымда маори тіліне ресми мәртебе беру туралы талап ұсынылды. Ол тілдің барлық салаларда ресми тіл ретінде қабылдануы, Парламентте, соттарда, үкіметтік ведомстволарда, жергілікті әкімшіліктерде және мемлекеттік органдарда қолдану құқығын беру ұсынылды.

Радиожиіліктер

1986 жылдың маусым айында Уайтанги трибуналы Уайтанги шартының бұзылуы туралы Wai 26 талабын қабылдады. Бұл талап, Трибуналдың "Те Рео Маори талабы жөніндегі есебі" жарияланғанға дейін Маори тіліне қатысты заңнаманы енгізуге Корольдің тырысуы шартының бұзылуы болып табылады деп мәлімдеді, соның салдарынан Маори халқы радио жиіліктері мен телеарна талаптарынан айырылуы мүмкін еді. 1990 жылдың маусым айында Сэр Грэм Латимер Жаңа Зеландия Маори Кеңесі атынан Wai 150 талабын ұсынды. Бұл талап радио жиіліктерін бөлу құқығындағы олардың рангaтиратaңғасымен байланысты болды. Талап бойынша, Маоримен келісім болмаған жағдайда, 1989 жылғы Радиобайланыс туралы заңға сәйкес жиіліктерді басқару лицензияларын сату Уайтанги шартын бұзу болар еді. Уайтанги трибуналы Wai 26 және Wai 150 талаптарын біріктірді, сондай-ақ Трибуналдың соңғы есебінде Корольге радио жиіліктеріне тендер процесін тоқтата тұрып, iwi-мен келіссөздер жүргізу ұсынылды.

Рухани орындар мен жерлеу орындары

1996 жылдың қараша айында Те Ророа тайпасының бірнеше өкілі Уайтанги трибуналына Маунгануи учаскесі, Уайпуа орман массиві, Тахароа көлі және оның төңірегі, сондай-ақ Нортленд аймағындағы Уаймамаку аңғарына қатысты шағым түсірді. Wai 38 ісінің бір бөлігі taonga-ға, әсіресе: wahi tapu – "жергілікті тұрғындар үшін ерекше рухани мәнге ие қасиетті орындар", және wakatupapaku – (ана (үңгірлер мен жарықтарда) сақталған жерлеу сандықтары) туралы болды. 1992 жылғы 3 сәуірде жарияланған трибуналдың есебінде Корольдік Те Ророа тайпасының taonga-сына зиян келтіруге рұқсат бергені анықталды.

Маорилер флора мен фаунаны біледі

Вай 262 талап арызы Уайтханги трибуналында Матауранга маори немесе маори білімдеріне қатысты жергілікті флора мен фаунаға қатысты құқықтарды талап ету болып табылады. Талапкерлер профессор Д. Уильямстан дәстүрлі экологиялық білім, этноботаника және зияткерлік меншік пен табиғатты қорғау саласындағы халықаралық және Жаңа Зеландия заңдары туралы есеп сұратты. 2 шілде 2011 жылы Трибунал Wai 262 талап арызы бойынша есебін жариялады: "Ko Aotearoa Tēnei" («Бұл Аотеароа» немесе «Бұл Жаңа Зеландия»). "Ko Aotearoa Tēnei" 20-дан астам мемлекеттік департаменттер мен агенттіктерді қарастырып, «денсаулық сақтау, білім беру, ғылым, зияткерлік меншік, жергілікті флора мен фауна, ресурстарды басқару, табиғатты қорғау, маори тілі, өнер және мәдениет, мұра және Маоридің жергілікті халықтардың құқықтарына қатысты халықаралық құжаттар бойынша Жаңа Зеландияның ұстанымдарын әзірлеуге қатысуы» туралы заңдарды, саясатты немесе практиканы реформалау бойынша ұсынымдар жасайды. Толық 2 томдық есептің 1-томының бірінші тарауында таунга туындылары мен зияткерлік меншік арасындағы қарым-қатынас қарастырылады. Трибунал «таунга туындысы» терминінің жұмыс анықтамасын былай береді: «Таунга туындысы – бұл бекітілген немесе бекітілмеген, толығымен Матауранга маориді білдіретін туынды; ол ата-бабалармен байланысқа қатысты немесе оларды шақырады, сондай-ақ дәстүрлі әңгімелерді немесе оқиғаларды қамтиды немесе көрсетеді. Таунга туындысы мауриге ие болады және Маори тикаңгасына сәйкес тірі кайтиакиге ие болады» (1-том, 1.7.3 б. 96). Бұл жұмыс анықтамалары Трибунал сипаттаған ұғымдарды қамтиды: Маури – тірі мән немесе рух. Қайтиаки – адам емес нысанда өмір сүретін рухани қорғаушылар болуы мүмкін; Қайтиаки міндеттемелері адам әлемінде де бар. Осыған байланысты ұғым – «Кайтиакитанга – туыстық қатынастан туындайтын, адамның немесе нәрсенің рухани аспектісін күтіп-бағу немесе қорғау міндеті, бұл денелік әл-ауқатты ғана емес, сонымен қатар мауриді де күтіп-бағу және тәрбиелеу міндетін қамтиды». Трибунал Қайтиаки міндеттемелерін былай сипаттайды: «манаға ие болғандар (немесе келісім терминологиясын қолданғанда, рангитиратанга) оны кайтиакитанга құндылықтарына сәйкес жүзеге асыруы керек – өзімшілдіксіз, дұрыс оймен және жүрекпен, лайықты манамен әрекет етуі керек. Мана және кайтиакитанга құқық пен жауапкершілік ретінде бірге жүреді, ал кайтиакитанга жауапкершілігі мәдени принцип ретінде ғана емес, құқық жүйесі ретінде де түсінілуі мүмкін». Трибунал сондай-ақ «таунгадан алынған туынды» терминінің жұмыс анықтамасын береді: «Таунгадан алынған туынды – бұл Матауранга маори немесе таунга туындысынан шабыт алған, бірақ ата-бабалармен байланысқа қатысты емес немесе оларды шақырмайтын, сондай-ақ дәстүрлі әңгімелерді немесе оқиғаларды тікелей білдірмейтін туынды. Таунгадан алынған туынды табиғаты бойынша маори болып табылады немесе маори элементтерін қамтиды, бірақ Маори тикаңгасына сәйкес мауриге немесе тірі кайтиакиге ие емес» (1-том, 1.7.3 б. 96). Трибунал туынды таунга туындысы болған жағдайда немесе білім немесе ақпарат Матауранга маори болған жағдайда, оны пайдалануға келісім беру қажеттігіне, жай ғана кеңесудің орнына, қандай принциптер қолданылатынын қарастырды.

The Wai 262 claim in the Waitangi Tribunal is a claim of rights in respect of Mātauranga Māori or Māori knowledge in respect of indigenous flora and fauna. The claimants commissioned a report from Professor D. Williams on traditional ecological knowledge, ethnobotany and international and New Zealand law on intellectual property and conservation. On 2 July 2011 the Tribunal released its report into the Wai 262 claim: "Ko Aotearoa Tēnei" (‘This is Aotearoa’ or ‘This is New Zealand’). "Ko Aotearoa Tēnei" considers more than 20 Government departments and agencies and makes recommendations as to reforms of "laws, policies or practices relating to health, education, science, intellectual property, indigenous flora and fauna, resource management, conservation, the Māori language, arts and culture, heritage, and the involvement of Māori in the development of New Zealand’s positions on international instruments affecting indigenous rights." The First Chapter of volume 1 (of the full 2 volume report) considers the relationship between taonga works and intellectual property. The Tribunal provides a working definition of a ‘taonga work’ as being that:

"A taonga work is a work, whether or not it has been fixed, that is in its entirety an expression of mātauranga Māori; it will relate to or invoke ancestral connections, and contain or reflect traditional narratives or stories. A taonga work will possess mauri and have living kaitiaki in accordance with tikanga Māori." (Vol 1, 1.7.3 p. 96)

These working definitions involve concepts which are described by the Tribunal as being: Mauri is having a living essence or spirit. Kaitiaki can be spiritual guardians that exist in non human form; kaitiaki obligations also exist in the human realm. The related concept is that "Kaitiakitanga is the obligation, arising from the kin relationship, to nurture or care for a person or thing it has a spiritual aspect, encompassing not only an obligation to care for and nurture not only physical well being but also mauri." Kaitiaki obligations are described by the Tribunal as being that, “those who have mana (or, to use treaty terminology, rangatiratanga) must exercise it in accordance with the values of kaitiakitanga – to act unselfishly, with right mind and heart, and with proper Mana and kaitiakitanga go together as right and responsibility, and that kaitiakitanga responsibility can be understood not only as a cultural principle but as a system of law”. The Tribunal also provide a working definition of a ‘taonga derived work’ as being that:

"A taonga derived work is a work that derives its inspiration from mātauranga Māori or a taonga work, but does not relate to or invoke ancestral connections, nor contain or reflect traditional narratives or stories, in any direct way. A taonga derived work is identifiably Māori in nature or contains identifiably Māori elements, but has neither mauri nor living kaitiaki in accordance with tikanga Māori. "(Vol 1, 1.7.3 p. 96)

The Tribunal considered which principles applied to whether consent to its use, rather than mere consultation, was necessary where the work was a taonga work, or where the knowledge or information was mātauranga Māori.