Кіріспе
Жаңа Зеландияның адам тарихы 1320 және 1350 жылдар аралығында, Полинезиялықтар оны тауып, қоныстанғаннан кейін, негізгі қоныстану кезеңі басталған кезде, ерекше маори мәдениетін дамытқаннан кейін басталады. Тынық мұхитының басқа мәдениеттері сияқты, маори қоғамы туыстық байланыстарға және жермен байланысқа негізделген, бірақ олар сияқты емес, жылы тропикалық емес, салқын, қалыпты ортаға бейімделген. Жаңа Зеландияға келген алғашқы еуропалық саяхатшы 1642 жылдың 13 желтоқсанында голландиялық теңізші Абель Тасман болды. 1643 жылы ол Солтүстік аралдың батыс жағалауын картаға түсірді, содан кейін оның экспедициясы Жаңа Зеландия топырағына тік тұрмай-ақ Батавияға қайтып оралды. 1769 жылдың қазанында үш сапарының біріншісінде Жаңа Зеландияға жеткен британдық саяхатшы Джеймс Кук Жаңа Зеландияны айналып, картаға түсірген алғашқы еуропалық болды. 18 ғасырдың соңынан бастап елге саяхатшылар және теңізшілер, миссионерлер, саудагерлер мен авантюристтер үнемі келіп тұратын. 1840 жылдың 6 ақпанында Уайтанги шарты Ұлыбритания өкілдері мен түрлі маори басшылары арасында бастапқыда Уайтангиде, ал келесі апталарда елдің басқа жерлерінде де қол қойылды. 1840 жылдың 21 мамырында Жаңа Зеландия Британ империясына енді, онда вице-губернатор Уильям Хобсон Корорарекада (Расселл) британдық билігін жариялады. Шартының әртүрлі нұсқаларына байланысты даулар және отарлаушылардың маорилерден жер алуға деген құштарлығы 1843 жылдан бастап Жаңа Зеландия соғыстарына әкелді. 19 ғасырдың қалған бөлігінде және келесі ғасырдың басында британдық қоныстар кеңінен тарады. Еуропалық жұқпалы аурулардың әсері, Жаңа Зеландия соғыстары және еуропалық экономикалық және құқықтық жүйенің енгізілуі Жаңа Зеландия жерлерінің көп бөлігінің маорилерден еуропалықтарға (Pākehā) өтуіне, ал маорилер кедейлікке ұшырады. Колония 1850 жылдары жауапты үкіметке ие болды. 1890 жылдардан бастап Жаңа Зеландия Парламенті бірқатар прогрессивті бастамаларды қабылдады, соның ішінде әйелдердің сайлау құқығы және қарттарға зейнетақы. 1907 жылы Британ империясымен өзін-өзі басқарушы Доминион болғаннан кейін, ел империяның ынталы мүшесі болып қала берді, және 100 000-нан астам жаңа зеландиялықтар Бірінші дүниежүзілік соғыста Жаңа Зеландия экспедициялық күшінің құрамында шайқасты. Соғыстан кейін Жаңа Зеландия Версаль келісіміне (1919) қол қойып, Ұлттар Лигасына қосылды және тәуелсіз сыртқы саясатты жүргізді, бірақ оның қорғанысы әлі де Ұлыбританияның бақылауында болды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Жаңа Зеландия Ұлыбританияны қорғауға және Тынық мұхит соғысына үлес қосты; ел шамамен 120 000 әскерді жіберді. 1930 жылдардан бастап экономика қатаң реттелді және кең ауқымды әлеуметтік мемлекет құрылды. 1950 жылдардан бастап маорилер қалаларға көптеп көшіп бара бастады, ал маори мәдениеті қайта жанданды. Бұл маори наразылық қозғалысының дамуына әкелді, бұл өз кезегінде 20 ғасырдың соңында Уайтанги шартының көбірек танылуына әкелді. Ел экономикасы 1973 жылғы әлемдік энергетикалық дағдарыстан, Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа кіруінен кейін Жаңа Зеландияның ең үлкен экспорттық нарығының жоғалуынан және инфляцияның өсуінен зардап шекті. 1984 жылы төртінші лейбористік үкімет конституциялық және экономикалық дағдарыс кезінде сайланды. Үшінші ұлттық үкіметтің араласушы саясаты Рогерномикамен, еркін нарықтық экономикаға бағытталған саясатпен ауыстырылды. 1984 жылдан кейін сыртқы саясат көбірек тәуелсіз болды, әсіресе ядролық қарусыз аймақ құруға ұмтылды. Келесі үкіметтер, әдетте, осы саясатты сақтап қалды, бірақ еркін нарық идеологиясын біршама жұмсартты.
The human history of New Zealand can be dated back to between 1320 and 1350 CE, when the main settlement period started, after it was discovered and settled by Polynesians, who developed a distinct Māori culture. Like other Pacific cultures, Māori society was centred on kinship links and connection with the land but, unlike them, it was adapted to a cool, temperate environment rather than a warm, tropical one. The first European explorer known to have visited New Zealand was the Dutch navigator Abel Tasman, on 13 December 1642. In 1643 he charted the west coast of the North Island, his expedition then sailed back to Batavia without setting foot on New Zealand soil. British explorer James Cook, who reached New Zealand in October 1769 on the first of his three voyages, was the first European to circumnavigate and map New Zealand. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. On 6 February 1840, the Treaty of Waitangi was signed between representatives of the United Kingdom and various Māori chiefs, initially at Waitangi and over the following weeks at other locations across the country. On 21 May 1840, New Zealand entered the British Empire when Lieutenant Governor William Hobson proclaimed British sovereignty at Kororareka (Russell). Disputes over the differing versions of the Treaty and settler desire to acquire land from Māori led to the New Zealand Wars from 1843. There was extensive British settlement throughout the rest of the 19th century and into the early part of the next century. The effects of European infectious diseases, the New Zealand Wars, and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European (Pākehā) ownership, and Māori became impoverished. The colony gained responsible government in the 1850s. From the 1890s the New Zealand Parliament enacted a number of progressive initiatives, including women's suffrage and old age pensions. After becoming a self governing Dominion with the British Empire in 1907, the country remained an enthusiastic member of the empire, and over 100,000 New Zealanders fought in World War I as part of the New Zealand Expeditionary Force. After the war, New Zealand signed the Treaty of Versailles (1919), joined the League of Nations, and pursued an independent foreign policy, while its defence was still controlled by Britain. When World War II broke out in 1939, New Zealand contributed to the defence of Britain and the Pacific War; the country contributed some 120,000 troops. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. From the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers, and Māori culture underwent a renaissance. This led to the development of a Māori protest movement, which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. The country's economy suffered in the aftermath of the 1973 global energy crisis, the loss of New Zealand's biggest export market upon Britain's entry to the European Economic Community, and rampant inflation. In 1984, the Fourth Labour Government was elected amid a constitutional and economic crisis. The interventionist policies of the Third National Government were replaced by Rogernomics, a commitment to a free market economy. Foreign policy after 1984 became more independent, especially in pushing for a nuclear free zone. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat.
Маорилердің келуі және қоныстануы
[[Файл:Полинезиялық көші-қон.svg|thumb|upright=1.57|Маорилер Тайваньнан Меланезияға, содан кейін Шығысқа қарай, Қоғам аралдарына көшіп келген адамдардың ұрпақтары болуы мүмкін. 70-тен 265 жылға дейінгі үзілістен кейін, жаңа зерттеулер толқыны Жаңа Зеландияны ашуға және қоныстандыруға әкелді. Жаңа Зеландияда 1314 жылғы Таравера тауының жарылысынан кейін пайда болған жанартау күлінің қабаттарынан (Кахароа Тефра) бұрынғы адамның жасаған заттары мен қалдықтары табылған жоқ. 1999 жылы кейбір киоре (полинезиялық егеуқұйрық) сүйектерінің б.з. 100 жылға дейін сонау салынғаны қате екені анықталды; егеуқұйрық сүйектерінің жаңа үлгілері (сондай-ақ егеуқұйрықтың кемірген қабықтары мен ағаш тұқымдары) көбінесе Таравера жарылысынан кейінгі мерзімдерді көрсетті, тек үш үлгі ғана сәл ертерек мерзімдерді көрсетті. Кейбір ғалымдар жарылыстан он-екі жыл бұрынғы кең таралған орман өрттерінің гүлденуін адамның болуының ықтимал белгісі деп түсіндірді, бұл 1280-1320 жылдар аралығында алғашқы қоныстану кезеңіне алып келді. Алайда, археологиялық және генетикалық деректердің соңғы синтезі, кейбір қоныс аударушылар Таравера жарылысынан бұрын келген-келмегеніне қарамастан, негізгі қоныстану кезеңі 1320 мен 1350 жылдар аралығында, мүмкін үйлестірілген жаппай көші-қонмен болды деген қорытындыға келді. Бұл сценарийді көп талқыланған және қазір көбінесе назардан тыс қалған үшінші дәлел – дәстүрлі шежірелер де қолдайды, олар 1350 жылды негізгі каноэлердің келу күні деп көрсетеді, олардың көпшілігі маорилердің тегін осы каноэлерден шығарады. Осы қоныс аударушылардың ұрпақтары маори деп аталды және өзіндік мәдениетін қалыптастырды. Жаңа Зеландияның шығысындағы шағын Чатем аралдарының 1500 жыл шамасындағы соңғы қонысы Мориори халқын құрады; тілдік деректер Мориорилер материктік маорилер екенін көрсетеді, олар шығысқа қарай көшіп келген. Жаңа Зеландияның материгінде маориге дейінгі өркениеттің болғанына ешқандай дәлел жоқ. Алғашқы қоныс аударушылар Жаңа Зеландияда көптеп кездесетін ірі жануарларды, мысалы, моа құстарын (ұшпайтын ірі құстар) тез пайдаланды, олар 1500 жылға қарай жойылып кетті. Моа және басқа да ірі жануарлар азайып немесе жойылып кеткен кезде, маори мәдениеті аймақтық айырмашылықтармен үлкен өзгерістерге ұшырады. Таро мен кумара өсіруге болатын жерлерде егіншілік маңыздырақ болды. Бұл Оңтүстік аралдың оңтүстігінде мүмкін болмады, бірақ папоротник сияқты жабайы өсімдіктер жиі кездесетін, ал көкөніс ағаштары азық-түлік үшін жиналып, өсірілетін. Соғыс маңыздылығы да артты, бұл жер және басқа да ресурстар үшін бәсекелестіктің күшеюін көрсетеді. Осы кезеңде бекітілген па кеңінен таралды, бірақ соғыстың нақты жиілігі туралы пікірталас бар. Тынық мұхитының басқа жерлеріндегідей, адам жеушілік соғыстың бір бөлігі болды. [[Файл:Māori whānau from Rotorua in the 1880s.jpg|thumb|upright=1.2|left|alt=Маори отбасы Роторуадан 1880 жылдары|Роторуадан 1880 жылдары маори отбасы (ұзын отбасы). 19 ғасырда маори қоғамына еуропалық киім-кешек және сәулет сияқты Батыс өмірінің және мәдениетінің көптеген аспектілері енгізілді. Басшылық көбінесе, бірақ әрқашан емес, мұрагерлікке негізделген басшылық жүйесіне негізделген, бірақ басшылар (ер немесе әйел) басқа да белсенді адамдармен алмасу үшін басшылық қабілеттерін көрсетуі керек еді. Еуропаға дейінгі маори қоғамының ең маңызды бірліктері – ванау немесе ұзын отбасы және хапу немесе ванаулар тобы болды. Олардан кейін хапулардың топтарынан тұратын иви немесе тайпа келді. Қауымдасқан хапулар көбінесе тауарлармен сауда жасасып, ірі жобаларда бірлесіп жұмыс істеді, бірақ хапулар арасындағы қақтығыстар да жиі кездесетін. Дәстүрлі маори қоғамы тарихты ауызша баяндау, ән айту және ән шығару арқылы сақтады; білікті сарапшылар жүздеген жылдар бойы рудың шежірелерін (вакапапа) айта алатын. Өнерге вахикореро (шешендік өнер), көптеген жанрларда ән шығару, хака сияқты би түрлері, сондай-ақ тоқу, жоғары дамыған ағаш ою-өрнегі және та моко (татуировка) кірді. Жаңа Зеландияда жер бетінде сүтқоректілер жоқ (кейбір сирек кездесетін жарғанақтардан басқа), сондықтан құстар, балықтар және теңіз сүтқоректілері белоктың маңызды көзі болды. Маорилер Полинезиядан әкелген тағамдық өсімдіктерді, соның ішінде тәтті картоп (кумара), таро, қымыз және ямс өсірді. Олар сондай-ақ Жаңа Зеландияға тән кәдігі ағашын да өсіріп, жармаланған пастаны беретін папоротник тамыры сияқты жабайы тағамдарды да пайдаланды.
Еуропаның ертедегі зерттеулері
Жаңа Зеландияға жеткен алғашқы еуропалықтар голландиялық зерттеуші Абель Тасманның экипажы болды, олар Heemskerck және Zeehaen кемелерімен келді. Тасман 1642 жылы желтоқсанда Оңтүстік аралдың солтүстік жағасындағы Алтын шығанаққа (оған Қатыгездер шығанағы деп ат қойды) тікелей ішкі аймаққа кірді, ал жергілікті маори, Нгати Туматакокири шабуылдан кейін Тонгаға қарай солтүстікке қарай жүзіп кетті. Тасман екі негізгі аралдың батыс жағалауларының бөліктерін суреттеді. Тасман оларды Нидерландтың Генералдық штаттарының құрметіне Стейтен Ландт деп атады, және бұл атау оның елдің алғашқы карталарында пайда болды. 1645 жылы голланд картографтары латын тілінде, Ниу Зеландтан, голланд провинциясы Зеландтың атымен Новая Зеландия деп өзгертті. Еуропалықтар Жаңа Зеландияға қайта оралғанға дейін 100 жылдан астам уақыт өтті; 1769 жылы британдық теңіз капитаны Джеймс Кук HM Bark Endeavour кемесімен Жаңа Зеландияға келді, ал екі айдан кейін француз Жан Франсуа де Сурвилл өзінің экспедициясын басқарып елге жетті. Кук алғашқы сапарына шығар алдында, британдық Адмиралтействодан алған ресми бұйрығында оған "Тасман ашқан және қазір Жаңа Зеландия деп аталатын жердің шығыс жағын іздеп, жоғарыда көрсетілген және 35° ендік арасында батысқа қарай жүруге" тапсырылды. Ол келесі екі саяхатында да Жаңа Зеландияға оралды. Жаңа Зеландияға Тасманнан бұрын басқа полинезиялық емес саяхатшылар келген деген әртүрлі мәлімдемелер бар, бірақ олар кеңінен қабылданбады. Мысалы, Питер Трикетт "Байонд Каприкорннан тыс" еңбегінде португалдық зерттеуші Кристовао де Мендонсаның 1520 жылдары Жаңа Зеландияға келгенін айтады, ал миссионер Уильям Коленсо тапқан тамил қоңырауы бірнеше теорияларды тудырды, бірақ тарихшылар, әдетте, қоңырау "өздігінен Тамилдің Жаңа Зеландиямен ерте байланысының дәлелі емес" деп санайды. 1790 жылдардан бастап Жаңа Зеландияның айналасындағы суларда британдық, француз және американдық кит аулау, тері аулау және сауда кемелері жүрді. Олардың экипаждары еуропалық тауарлармен, соның ішінде қару-жарақ және металл құралдармен сауда жасап, маорилерден тамақ, су, ағаш, зығыр және жыныстық қызметтер алды. Маорилер технология, институттар және меншік құқықтарының деңгейі еуропалық қоғамдардағы стандарттардан едәуір ерекшеленсе де, олар ынталы және епті саудагерлер ретінде танылды. Кейбір қақтығыстар болды, мысалы, 1772 жылы француз зерттеушісі Марк Жозеф Марион дю Фрейннің қазасы және 1809 жылы Бойд кемесінің қирауы, бірақ маорилер мен еуропалықтар арасындағы байланыстың көп бөлігі бейбіт болды.
Маоридің тәуелсіздік декларациясы
Миссионерлердің шағымдарына және Маори басшыларының Король Уильям IV-ді Жаңа Зеландияның "досы және қамқоршысы" болуға шақырған петициясына жауап ретінде, Жаңа Зеландияда тәртіпсіз теңізшілер мен авантюристтердің болуына байланысты, британ үкіметі 1832 жылы Джеймс Басбиді британдық резидент етіп тағайындады. Британдық резидент – бұл шектеулі өкілеттікке ие, заң шығаруға немесе оны күшіне енгізуге құқығы жоқ лауазым. 1834 жылы Басби Солтүстік аралдың солтүстік бөлігіндегі Маори басшыларын 1835 жылы өзі жазған Тәуелсіздік декларациясына (He Whakaputanga) қол қою арқылы өздерінің билігін бекітуге шақырды. Декларацияда жердегі (Ko te Kingitanga ko te mana i te w[h]enua) егемендік билік пен құқық Біріккен тайпалар конфедерациясында (Te Whakaminenga) шоғырланғаны және ешқандай шетелдіктер заң шығара алмайтыны айтылды. Конфедерация әр жылғы күзде Уайтангиде заңдар жасау үшін жиналатын болды, ал басшылар өз аумағындағы британдық азаматтарды қорғауға міндеттеніп, король Уильямнан өздерінің беделіне қауіп төндіретін жағдайлардан қорғауды сұрады. Олар сондай-ақ, корольдің өздерінің туын мойындағаны үшін ризашылық білдірді. Декларация король Уильям IV-ге жіберілді және Ұлыбритания тарапынан мойындалды. Басбиге заңдық өкілеттік немесе әскери қолдау көрсетілмеді, сондықтан ол еуропалықтарды (пакеха) бақылауда тиімді болмады.
Колониялық кезең
Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы 1788 жылға дейін құрылды. Болашақ губернатор, капитан Артур Филипптің 1787 жылғы 25 сәуірдегі түзетілген жарлығына сәйкес, Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы "Тынық мұхитындағы 10°37' оңтүстік және 43°39' оңтүстік ендіктері арасындағы барлық жақын аралдарды" қамтыды. 1825 жылы Ван Димен жері жеке колония болғаннан кейін, Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік шекарасы 39°12' оңтүстік ендігіндегі Тынық мұхитындағы жақын аралдармен өзгертілді, бұл Солтүстік аралдың тек солтүстік жартысын ғана қамтыды. Алайда, бұл шекаралар аса маңызды болған жоқ, себебі Жаңа Оңтүстік Уэльс әкімшілігі Жаңа Зеландияға көп қызығушылық танытпады. Жаңа Зеландия алғаш рет 1817 жылғы "Шетелдегі кісі өлтірулер туралы" британдық заңда еске алынды. Бұл заң соттарға "Ең Көкмайса патшалығының билігіне бағынбаған жерлерде жасалған кісі өлтірулер мен қасақана адам өлтірулерді" жазалауды жеңілдетті, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторына Жаңа Зеландиядағы заңдық билік кеңейтілді. Жаңа Оңтүстік Уэльс Жоғарғы Сотының Жаңа Зеландияға қатысты құқық өкілеттігі 1823 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс заңымен белгіленді, және сол кезде бұрынғыдан гөрі жеңіл қылмыстар да енгізілді.
Колонияны құру
1844 жылы Уильям Оллсворттың суреті: Шотландияның таулы аймағынан Жаңа Зеландияға көшіп келе жатқан отбасы. Жаңа Зеландияның Те Папа Тонгарева мұражайы, Веллингтон. Уильям Хобсон 1840 жылдың 21 мамырында бүкіл Жаңа Зеландия үстінен британдық билікті жариялады, содан кейін ол оның вице-губернаторы атанды. Алғашқыда Жаңа Зеландия Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының бір бөлігі ретінде Австралиядан басқарылды, ал 1840 жылдың 16 маусымынан бастап Жаңа Оңтүстік Уэльс заңдары Жаңа Зеландияда қолданылатын болып есептелді. Англия шіркеуі 1850-ші жылдардың басында Ұлыбританиядан көмек көрсетіліп, Кентербери қауымдастығының колониясын құруға демеушілік етті. Қоныс аударушылардың көптеп келуі нәтижесінде, 1831 жылы 1000-нан аспайтын Пакеха халқы 1881 жылы 500 000-ға дейін өсті. Британиядан 400 000-ға жуық қоныс аударушы келді, олардың 300 000-ы тұрақты қоныстанды. Көпшілігі жастар болды және 250 мың бала дүниеге келді. 120 мың адамның жол ақысын колониялық үкімет төледі. 1880 жылдан кейін көші-қон азайды, ал өсімнің басты себебі туу көрсеткішінің өлім көрсеткішінен жоғары болуы болды.
Жаңа Зеландиялық компания
Жаңа Зеландия компаниясы Жаңа Зеландияға 15 500 қоныс аударушының келуіне жауапты болды. Компанияның проспектілерінде әрқашан шындық айтылмаған, көбінесе колонистер Жаңа Зеландияға келгеннен кейін ғана жағдайдың қандай екенін білді. Бұл жеке колонизация жобасы Британдық колониялық кеңсесінің Жаңа Зеландияны қоса аннексиялау жоспарларын жылдамдату шешіміне себеп болды. Эдвард Гиббон Уэйкфилд (1796–1862) Жаңа Зеландия компаниясын құруға көмектесу арқылы зор ықпал етті. Оның бір қызды зорлап алып кеткені үшін сотталып, үш жылға түрмеге отырғандықтан, Жаңа Зеландия компаниясын құрудағы рөлі жұртшылықтан жасырылды. Уэйкфилдтің отарлау бағдарламалары тым күрделі болды және ол күткендей үлкен емес, кішкентай ауқымда жүзеге асты, бірақ оның идеялары заң мен мәдениетке, әсіресе колонияны ағартушылықтан кейінгі идеалдардың бейнесі ретінде, Жаңа Зеландияны үлгілі қоғам деп қарау тұжырымына және жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы қатынастардағы әділдік сезіміне әсер етті.
Жаңа Зеландия соғыстары
HMS North Star 1845 жылғы Солтүстік/Флагстаф соғысы кезінде Помаренің pā-сын қиратты, Джон Уильямстың суреті. Маорилер Пакехаларды сауда мүмкіндіктері мен әкелген қарулары үшін құшақ жарып қарсы алды. Бірақ олардың жерлеріне қоныстанушылардың қаншасы келедін бәсекелестікпен бағалағаны анық болды. Басты қоныстардың негізінде жатқан iwi (тайпалар) үкіметтік актілер арқылы жерлерінің көп бөлігінен және тәуелсіздігінен тез айырылды. Ал басқалары гүлденді – 1860 жылға дейін Окленд қаласы тамақтың көп бөлігін маорилерден сатып алатын, олар өздері өсіріп сататын. Көптеген iwi-лердің ұн диірмендері, кемелері және басқа да еуропалық технологиялары болды, ал кейбіреулері 1850 жылдардағы алтын асығу кезінде қысқа мерзімге Австралияға азық-түлік экспорттады. Бұл кезеңде нәсілдік қатынастар көбінесе бейбіт болғанымен, кімнің билігі басым екендігі туралы – губернатордың басы ма, әлде маори басшыларының басы ма – қақтығыстар болды. Мұндай қақтығыстың бірі – 1840 жылдардағы Солтүстік немесе Флагстаф соғысы, оның барысында Корорарека қаласы тоналып алынды. Пакеха халқының саны арта келе, маорилерге көбірек жер сатуға қысым күшейді. Жерлер ортақ пайдалануда болды, бірақ бас иелердің билігінде. Маори мәдениетінде еуропалықтар келгенге дейін жерді сату туралы түсінік болған жоқ. Жерді иемденудің жолы – басқа хапу немесе iwi-ді шайқаста жеңіп, олардың жерін басып алу еді. Те Раупараха мушкеттік соғыс кезінде Солтүстік аралдың төменгі және Оңтүстік аралдың жоғарғы бөлігіндегі көптеген iwi-лердің жерін басып алды. Жер әдетте талқылау мен кеңесусіз берілмейтін. Егер iwi жерді сату мәселесінде бөлінген болса, бұл Уайтарадағыдай үлкен қиындықтарға әкелуі мүмкін еді. Пакеха маорилердің жерге қатысты көзқарастарын толық түсінбеді және маорилерді тиімді пайдаланбайтын жерді ұстап тұруға айыптады. Жер үшін бәсекелестік 1860 және 1870 жылдардағы Жаңа Зеландия соғыстарының маңызды себептерінің бірі болды, онда Таранаки және Вайкато аймақтары отаршыл әскерлермен басылып алынды және осы аймақтардағы маорилердің бір бөлігінен жерлері тартып алынды. Соғыстар мен тәркілеулер бүгінгі күнге дейін сақталған ашу-ызаны қалдырды. Соғыстар аяқталғаннан кейін кейбір iwi, әсіресе Вайкатода, мысалы Нгати Хауа жерді еркін сатуға көшті. Кейбір iwi үкімет тарапына шығып, кейін үкіметпен соғысты. Олардың бір себебі – үкіметпен одақтасу оларға пайда әкеледі деген ой, ал екіншісі – олар соғысқан iwi-лермен бұрынғы қарым-қатынастары. Олардың ынтымақтастық стратегиясының бір нәтижесі – 1867 жылы Өкілдер палатасында төрт маори сайлау округінің құрылуы болды. Соғыстардан кейін кейбір маорилер пассивті қарсылық стратегиясын бастады, ең танымал мысалы – 1879 жылғы 26 мамырда Таранакидегі Парихакадағы егіс шабуылы. Көптеген iwi, мысалы НгаПухи және Арава Пакехамен ынтымақтастығын жалғастырды. Мысалы, Те Арава Роторуа маңында туристік кәсіпорындар құрды. Қарсылық көрсеткен және ынтымақтасқан iwi екеуі де Пакеханың жерге деген құштарлығы сақталғанын байқады. Ғасырдың соңғы онжылдықтарында көптеген iwi жерді жерлестердің соты арқылы жоғалтты. Оның еуроцентрикалық ережелеріне, жоғары алымдарына, аталған жерлерден алыс орналасқан жеріне және кейбір Пакеха жер агенттерінің әділетсіз әрекеттеріне байланысты оның негізгі әсері – маорилерге өздерінің жерлерін басқа тайпа мүшелерінен шектеусіз сатуға мүмкіндік беру болды. Аурудың, сондай-ақ соғыс, тәркілеу, ассимиляция және аралас некелер, жерді жоғалту, нашар тұрғын үйге және алкогольге тәуелділікке әкелу, жалпы көңілсіздік 1769 жылы 86 000-нан шамамен 70 000-ға дейін 1840 жылы және шамамен 48 000-ға дейін 1874 жылы төмендеуге әкелді, 1896 жылы 42 000-ға дейін ең төменгі деңгейге жетті. Кейін олардың саны қалпына келе бастады.
Өзін-өзі басқару, 1850-ші жылдар
Ауклендтегі алғашқы Үкімет үйі, Эдвард Эшворттың 1842 немесе 1843 жылғы суреті. Окленд Жаңа Зеландияның екінші астанасы болды. Британдық қоныс аударушылардың саны артып, өз билігін өзіне беру туралы петициялардың көбеюіне жауап ретінде, британ Парламенті 1852 жылы Жаңа Зеландия Конституциялық Актісін қабылдады, осы арқылы сайланған Бас Ассамблеясы (Парламент) және алты провинциялық үкіметтермен орталық үкімет құрылды. Бас Ассамблея Конституциялық Акті күшіне енгеннен кейін 16 ай өткен соң, 1854 жылдың 24 мамырында ғана жиналды. Провинциялар 1846 және 1853 жылдары қайта ұйымдастырылды, одан кейін өздерінің заң шығарушы органдарына ие болды, бірақ 1877 жылы таратылды. Қоныс аударушылар көп ұзамай жауапты үкімет құруға құқық алды (сайланған ассамблеяда көпшілік қолдауы бар атқарушы билікпен). Алайда, губернатор, және оның арқылы Лондондағы Отарлық кеңсесі, 1860-шы жылдардың ортасына дейін аборигендер саясатын бақылауда ұстады.
Ауыл шаруашылығы және тау-кен өндірісі
Маори тайпалары бастапқыда жерді қоныс аударушыларға сатты, бірақ 1840 жылы үкімет осы сатуды күштен шығарды. Енді тек үкіметке ғана, маорилерден ақша алып жер сатып алуға рұқсат берілді. Үкімет дерлік барлық пайдалы жерді сатып алып, оны Жаңа Зеландия компаниясына қайта сатты, бұл компания көші-қонды ынталандырды, немесе қой шаруашылығы үшін жалға берді. Компания ең жақсы жерлерді британдық қоныс аударушыларға қайта сатты; оның табысы Ұлыбританиядан келген иммигранттардың жол ақысын төлеуге жұмсалды. Алғашқы қоныс аударушылардың көпшілігі алыс қашықтықтарға қоныстанғандықтан, өздерін-өздері қамтамасыз ететін шаруалар болды. Алайда, 1840 жылдары ірі қой шаруашылықтары Англияның тоқыма фабрикаларына көп мөлшерде жүнді экспорттауды бастады. Көптеген алғашқы қоныс аударушылар Жаңа Зеландия компаниясы ұйымдастырған бағдарлама арқылы әкелінді және Кук бұғазының екі жағындағы орталық аймақта, сондай-ақ Веллингтон, Вангануи, Нью-Плимут және Нельсон қалаларында орналасты. Бұл елді мекендер елдегі ең құнарлы жазықтарға қол жеткізе алды және 1882 жылы суытылған кемелер пайда болғаннан кейін шағын шаруашылықтардың тығыз орналасқан аймақтарына айналды. Бұл елді мекендердің сыртында қой жайылымдары орналасқан. Австралияда жер иесі болған тәжірибесі бар пионер малшылар үкіметтен жерді жылдық төлеммен, алғашқы 5000 қойдан артық әр 1000 қойға 1 фунттан қосымша 5 фунт төлеп жалға алды. Жалға алу шарты автоматты түрде жаңартылды, бұл бай малшыларға жерде үлкен үлес иеленуге және оларды саяси күшке айналдыруға мүмкіндік берді. 1856 мен 1876 жылдар аралығында 8,1 миллион акр жер 7,6 миллион фунт стерлингке сатылды, ал 2,2 миллион акр жер сарбаздарға, теңізшілерге және қоныс аударушыларға тегін берілді. Ауыл шаруашылығына негізделген экономикамен ландшафт орманнан егістікке айналды. Отагода (1861) және Вестлендте (1865) алтынның табылуы бүкіл әлемде алтынға шабуға себеп болды, бұл халық санын қысқа мерзімде екі еседен астамға арттырды – 1859 жылы 71 000-нан 1863 жылы 164 000-ға дейін. Сауда көлемі 5 есеге өсіп, 2 миллион фунттан 10 миллион фунтқа дейін жетті. Алтын бумының аяқталуымен, колониялық қазынашы және кейіннен (1873 жылдан бастап) премьер-министр Джулиус Фогель британдық инвесторлардан ақша қарыз алып, 1870 жылы қоғамдық жұмыстар мен инфрақұрылымға инвестиция салудың амбициялық бағдарламасын бастады, сонымен қатар көші-қонды қолдау саясатын жүзеге асырды. Кезекті үкіметтер бағдарламаны кеңейтіп, Ұлыбритания бойынша кеңселер ашты, олар қоныс аударушыларды тартып, оларға және олардың отбасыларына бір жолғы билеттер берді. 1865 жылдан бастап экономика британдық әскерлердің шығарылуы, 1866 жылы алтын өндірісінің ең жоғары деңгейге жетуі және Фогельдің қарыздары мен оған байланысты қарыз жүктемесі (әсіресе жерде) салдарынан ұзақ депрессияға ұшырады. Бидайдың қысқа ғана өсіміне қарамастан, шаруашылық өнімдерінің бағасы төмендеді. Жер нарығы тоқтап қалды. Ауыр жағдайлар қалалық жұмыссыздыққа және өнеркәсіптегі қанаушылық еңбек жағдайларына (екіұстаздық еңбекке) әкелді. Ел көші-қон арқылы адамдарды жоғалтты, көбінесе Австралияға.
Фогель дәуірі
1870 жылы Джулиус Фогель дағдарыстың алдын алу үшін, иммиграцияны ұлғайту және жаңа темір жолдар, жолдар мен телеграф желілерін қаржыландыру үшін шетелден қарыз алу арқылы үлкен даму саясатын енгізді. Жергілікті банктер, әсіресе Жаңа Зеландия банкі және Жаңа Зеландия отар банкі "аса жауапкерсіз" болып, "жеке қарыз алудың күшті өрбуіне" мүмкіндік берді. Мемлекеттік қарыз 1870 жылы 7,8 миллион фунт стерлингтен 1876 жылы 18,6 миллион фунт стерлингке дейін өсті. Бірақ 718 миль (1156 км) темір жол салынды, ал 427 миль (687 км) құрылыс кезеңінде болды. 2000 миль (3219 км) жол пайдалануға берілді, ал электр телеграф желілері 1866 жылы 699 миль (1125 км) болса, 1876 жылы 3170 миль (5102 км) -ге жетті. 1874 жылы рекордтық мөлшерде иммигранттар келді (44 000-ның 32 000-ы мемлекеттік қолдау алды) және халық саны 1870 жылы 248 000-нан 1876 жылы 399 000-ға дейін өсті.
Әйелдер
thumb|left|Крайстчерч қаласындағы "Біздің қаланың" іргесінде орналасқан суфражистер ескерткішіне арналған құрмет көрсету. Солдан оңға көрсетілген тұлғалар – Амей Далди, Кейт Шепард, Ада Уэллс және Харриет Морисон. Ерлік нормалары басым болғанымен, күшті ойлы әйелдер 1860 жылдары феминистік қозғалысты бастады, бұл әйелдердің 1893 жылы дауыс беру құқығын алуынан бұрын болды. Орта тапқа жататын әйелдер бір-бірімен байланыс орнату және өзекті мәселелерін анықтау үшін БАҚ-ты (әсіресе газеттерді) пайдаланды. Белгілі феминист жазушылардың қатарында Мэри Тейлор, Мэри Колкло (псевдоним: Полли Плам) және Эллен Элизабет Эллис болды. Әйелдердің біртұтас саяси күшке айналуының алғашқы белгілері жұқпалы аурулардың алдын алу туралы заңды қабылдауға бағытталған күресте көрінді. 1880 жылдарға қарай феминистер "ақ құлдық" риторикасын қолданып, ерлердің әйелдерге қатысты жыныстық және әлеуметтік қысымын аңтарды. Жаңа Зеландия феминистері әйелдердің көшеде қауіпсіз жүру құқығы үшін ерлердің жауапкершілігін талап ету арқылы әйелдердің жыныстық және әлеуметтік бостандығын қорғау үшін "ақ құлдық" риторикасын қолданды. Орта тапқа жататын әйелдер, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, проституцияны тоқтату үшін табысты жұмылдырылды. Маори әйелдері еуропалық көздерден емес, маори ұлтшылдығынан туындаған феминизмнің өзіндік түрін дамытты. 1893 жылы Элизабет Йейтс Онехунга қаласының мэрі болып сайланды, ол Британ империясында бұл лауазымды атқарған алғашқы әйел атанды. Ол қабілетті әкімші болды: ол қарызды қысқартты, өрт сөндіру бригадасын қайта ұйымдастырды, жолдар мен санитария жағдайын жақсартты. Алайда, көптеген ерлер оған қарсы болды және ол қайта сайлауда жеңіліске ұшырады. Хатчингтің пікірінше, 1890 жылдан кейін әйелдер Ұлттық әйелдер кеңесі, Әйелдердің христиандық қоңышсыздыққа қарсы одағы, Әйелдердің халықаралық лигасы және басқа да ұйымдар арқылы күшті ұйымдастырылды. 1910 жылға қарай олар бейбітшілік үшін күресті, сондай-ақ міндетті әскери дайындық пен әскерге шақыруға қарсы науқан жүргізді. Олар халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешуді талап етті. Әйелдер аналық шешімдерінің арқасында жоғары моральдық құндылықтар мен ұстанымдарды сақтауда ерекше екенін, ал үй шаруасындағы тәжірибелері оларға жанжалдарды шешудің ең тиімді жолын білуге көмектесетінін айтты.
Although norms of masculinity were dominant, strong minded women originated a feminist movement starting in the 1860s, well before women gained the right to vote in 1893. Middle class women employed the media (especially newspapers) to communicate with each other and define their priorities. Prominent feminist writers included Mary Taylor, Mary Colclough (pseud. Polly Plum), and Ellen Elizabeth Ellis. The first signs of a politicised collective female identity came in crusades to pass the Contagious Diseases Prevention Act. Feminists by the 1880s were using the rhetoric of "white slavery" to reveal men's sexual and social oppression of women. By demanding that men take responsibility for the right of women to walk the streets in safety, New Zealand feminists deployed the rhetoric of white slavery to argue for women's sexual and social freedom. Middle class women successfully mobilised to stop prostitution, especially during the First World War. Māori women developed their own form of feminism, derived from Māori nationalism rather than European sources. In 1893 Elizabeth Yates was elected mayor of Onehunga, making her the first woman in the British Empire to hold the office. She was an able administrator: she cut the debt, reorganised the fire brigade, and improved the roads and sanitation. Many men were hostile however, and she was defeated for re election. Hutching argues that after 1890 women were increasingly well organised through the National Council of Women, the Women's Christian Temperance Union, the Women's International League, and others. By 1910 they were campaigning for peace, and against compulsory military training, and conscription. They demanded arbitration and the peaceful resolution of international disputes. The women argued that women hood (thanks to motherhood) was the repository of superior moral values and concerns and from their domestic experience they knew best how to resolve conflicts.
Мектептер
1877 жылға дейін мектептерді провинциялық үкімет, шіркеулер немесе жеке жарналар арқылы басқарылатын. Білім алу міндетті болған жоқ және көптеген балалар мектепке бармады, әсіресе шаруа шаруашылығымен айналысатын отбасылардың балалары, олардың еңбегі отбасының экономикасы үшін маңызды еді. Білім берудің сапасы мектептер арасында айтарлықтай өзгеше болды. 1877 жылғы Білім беру заңы Жаңа Зеландияның алғашқы тегін, жалпыұлттық бастауыш білім беру жүйесін құрды, педагогтардың орындауы тиіс талаптарын белгіледі және 5-тен 15 жасқа дейінгі балалар үшін білім алуды міндетті етті.
Иммиграция
thumb "Жаңа Зеландия үшін алғашқы шотландтық колониясы" – 1839 жылғы Шотландиядан Жаңа Зеландияға көшіп баруды жарнамалайтын плакат. Глазго, Шотландиядағы Келвингроув өнер галереясы мен мұражайының қоры. 1840 жылдан бастап еуропалықтардың қоныстануы кеңінен тарады, негізінен Англия мен Уэльстен, Шотландия мен Ирландиядан; сондай-ақ, АҚШ, Үндістан, Қытай және континенттік Еуропаның түрлі аймақтарынан, қазіргі Хорватиядағы Далмация провинциясы және қазіргі Чехиядағы Богемиядан да келді. 1859 жылға қарай халықтың көп бөлігін құраған пакеха қоныс жайлаушыларының саны 1916 жылға қарай миллионнан асты. 1870-ші және 1880-ші жылдары мыңдаған қытайлық ер адамдар, көбінесе Гуандун провинциясынан, Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы алтын кендерінде жұмыс істеу үшін көшіп келді. Отаго провинциясының үкіметі алғашқы қытайлық көшіп келушілерді шақырғанмен, олар ақ қоныс жайлаушылардың наразылығына ұшырады және олардың Жаңа Зеландияға келуіне бөгет жасайтын заңдар қабылданды.
Алтынға құштарлық және Оңтүстік аралдың өсуі
1861 жылы Орталық Отагодағы Габриэль шатқалында алтын табылды, бұл алтын асығушылықты бастады. Дунедин елдегі ең бай қалаға айналды және Оңтүстік аралдағы көптеген адамдар Солтүстік аралдың соғыстарын қаржыландыруға наразылық білдірді. 1865 жылы Парламент Оңтүстік аралды тәуелсіз ету туралы ұсынысты 17 дауысқа 31 дауыспен қабылдамады. 1911 жылға дейін Оңтүстік аралда көптеген пакеха тұрды, содан кейін Солтүстік арал қайтадан жетекшілікке шығып, 20-шы және 21-шы ғасырларда елдің жалпы халқының басым бөлігін құрады. Шотландиялық иммигранттар Оңтүстік аралда үстемдік құрды және ескі отан мен жаңа жерді байланыстырудың жолдарын тапты. Көптеген жергілікті Каледониялық қоғамдар құрылды. Олар жастарды қызықтыру үшін спорт командаларын ұйымдастырды және егде жастағылар үшін Роберт Бернс негізіндегі идеалдандырылған шотланд ұлттық мифін сақтады. Олар шотландтарға Жаңа Зеландияның шотландтары ретінде ассимиляция мен мәдени интеграцияға мүмкіндік берді. Шотландиялықтардың Оңтүстікке қоныстануы Оңтүстік аралдағы пресвитериандық діннің берік орнығуында көрінеді.
Экономикалық даму
1870 жылдары Юлиус Фогельдің шетелден қарыз алу саясаты мемлекеттік борышты 1870 жылы 7,8 миллион фунт стерлингтен 1876 жылы 18,6 миллион фунт стерлингке дейін арттырды, бірақ көптеген темір жолдар, жолдар мен телеграф желілері салынды және көптеген жаңа көшіп келушілерді тартты. 1880 жылдары Жаңа Зеландия экономикасы жүн және жергілікті саудаға негізделгеннен бастап, Ұлыбританияға жүн, ірімшік, сары май және мұздатылған сиыр еті мен қой етін экспорттауға дейін өсті. Бұл өзгеріске 1882 жылы тоңазытқышпен жабдықталған кемелердің пайда болуы және шетелдегі үлкен нарық сұранысы мүмкіндік жасады. Өндірісті арттыру үшін, өндіріс факторларын қарқынды пайдаланумен қатар, өндіріс техникасын өзгерту қажет болды. Қажетті капитал көбінесе Жаңа Зеландиядан тыс жерден келді. Мұздатылған тасымалдау 1970 жылға дейін Жаңа Зеландия экономикасының негізі болып қала берді. Жаңа Зеландияның жоғары өнімді ауыл шаруашылығы оған, мүмкін, әлемдегі ең жоғары тұрмыс деңгейін сыйлады, ал байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылық азырақ болды. Осы кезеңде (шамамен 1880 – 1914 жж.) банк жүйесі нашар болды және шетелдік инвестициялар шектеулі болғандықтан, кәсіпкерлер өздерінің капиталын жинауға мәжбүр болды. Тарихшылар 19 ғасырдың соңындағы «ұзақ депрессия» инвестицияларды тежеді ме деп пікірталас жүргізді, бірақ Жаңа Зеландиялықтар қиын жағдайлардан шығудың жолын тапты. Хантер 1880 мен 1910 жылдар аралығында коммерциялық кәсіпорындар құрған 133 кәсіпкердің тәжірибесін зерттеді. Сәтті стратегия – капиталды үнемдейтін технологияларды қолдану және қарыз алудың орнына пайданы қайта инвестициялау болды. Нәтижесінде, өсім баяу, бірақ тұрақты болды, көпіршіктерге жол бермеді және ұзақ мерзімді отбасылық кәсіпорындардың құрылуына әкелді.
Тыйым және тыйым салу
Жаңа Зеландияда тыйым салу – 1880-ші жылдардың ортасында протестанттық евангелистік және конформистік емес шіркеулер мен Жаңа Зеландиядағы Әйелдердің Христиандық Сабырлылық Одағы, сондай-ақ 1890 жылдан кейін Тыйым салу лигасы бастаған моральдық реформа қозғалысы болды. Ол ұлттық тыйым салу мақсатына ешқашан жетпеді. Бұл орта таптың қозғалысы еді, ол қолданыстағы экономикалық және әлеуметтік тәртіпті қабылдады; моральға заң шығаруға жасалған тырабынау, колонияны пионерлік қоғамнан дамыған қоғамға жеткізу үшін жеке адамның ізгіленуі жеткілікті деп есептелді. Алайда, Англия шіркеуі де, көбінесе Ирландия католик шіркеуі де тыйым салуды шіркеудің құзырына үкіметтің араласуы деп қарастырмады, ал өсіп келе жатқан еңбек қозғалысы алкоголь емес, капитализмді жау деп санады. Реформаторлар Жаңа Зеландиядағы әйелдердің дауыс беру құқығы (онда Жаңа Зеландия алғашқылардың бірі болды) жағдайды өзгертеді деп үміттенді, бірақ әйелдер басқа елдердегідей ұйымдасқан емес. 1911 жылғы ұлттық референдумда тыйым салуға көпшілік қолдау көрсетілді, бірақ оны қабылдау үшін 60% көпшілік дауыс қажет болды. Қозғалыс 1920 жылдары тағы да тырысты, үш референдумда да шамалы айырмамен жеңіліске ұшырады; ол пабтардың кешкі сағат 6-да жабылуын және жексенбі күнгі жабылуын сақтап қалды (сол себепті «алты сағаттық ішімдікке берілу» пайда болды). Үлкен экономикалық дағдарыс және соғыс жылдары бұл қозғалысқа тиімді нүкте болды. Соғыс кезінде 120 000-нан астам жаңа зеландиялық Жаңа Зеландия экспедициялық корпусына қосылды, ал шамамен 100 000 адам шетелде қызмет етті; 18 000 қаза тапты, 499 тұтқынға алынды және шамамен 41 000 адам жараланған деп тіркелді. Дюнедин тұрғындары 1918 жылдың 11 қарашасындағы қарулы келісім туралы жаңалықты тойлап жатыр. Жаңа Зеландия күштері соғыстың басында Батыс Самоаның Германиядан басып алды. Алайда, самоалықтар империализмге наразылық білдірді және инфляцияны, сондай-ақ 1918 жылғы қатаң тұмау эпидемиясын Жаңа Зеландияның үкіметіне жабалап тастады. Галлиполи жорығында 2700-ден астам адам қаза тапты.
Еңбек қозғалысы
Еңбек партиясы 1919 жылы социалистік платформамен күш ретінде пайда болды. Ол дауыс берушілердің шамамен 25%-ын жеңіп алды. 1935 жылдан бастап Бірінші Еңбек үкіметі сыртқы саясатта белгілі бір дәрежеде идеализмді көрсетті, мысалы, Германия мен Жапонияның бағыну саясатына қарсы шықты. Кейінгі жылдардан өзгеше, мемлекеттік жәрдемақы ("доль") төлемдері болған жоқ – жұмыссыздарға "көмек жұмыстары" берілді, бірақ олардың көп бөлігі өнімді болмады, себебі бұл мәселенің ауқымы бұрын-соңды көрілмеген еді. Әйелдер де жұмыссыз тіркелгендер қатарына көбейді, ал маорилер сер Апирана Нгата ұйымдастырған жерді дамыту схемалары сияқты басқа арналар арқылы мемлекеттік көмек алды, ол 1928 жылдан 1934 жылға дейін Тузем істер министрі қызметін атқарды. 1933 жылы жұмыссыздардың 8,5%-ы еңбек лагерьлерінде жұмыс істеді, ал қалғаны өз үйлеріне жақын жерде жұмыс тапты. Көмек жұмыстарындағы ең көп таралған мамандықтардың ішінде жол жұмыстары (1934 жылы жартылай уақыт жұмыс істейтін жұмыскерлердің 45%-ы және толық уақыт жұмыс істейтін жұмыскерлердің 19%-ы осымен айналысты), содан кейін саябақтарды жақсарту жұмыстары (17%) және шаруашылық жұмыстары (31%) жартылай және толық уақыт жұмыс істейтін жұмыскерлер үшін ең көп таралған екі мамандық болды. Сурет: 1935 жылғы Еңбек кабинеті. Майкл Джозеф Савидж алдыңғы қатарда, ортада отыр. Жаңа үкімет бірден бірқатар маңызды реформаларды жүзеге асыруға кірісті, оның ішінде әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін қайта ұйымдастыру және мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасын құру. Еңбек партиясы сонымен қатар Ратана қозғалысымен тығыз байланыс орнату арқылы маорилердің дауысын жеңіп алды. Савидж жұмысшы табының ықыласына бөленді, оның портреті елдегі көптеген үйлердің қабырғаларында ілінді. Жаңа құрылған әлеуметтік мемлекет Еңбек партиясының ұранына сәйкес "бесіктен қабірге дейін" жеке тұлғаларға мемлекеттік қолдау көрсетуге уәде берді. Оған тегін денсаулық сақтау және білім беру, сондай-ақ қарттарға, мүгедектерге және жұмыссыздарға мемлекеттік көмек кірді. Оппозиция Еңбек партиясының солшыл саясатына шабуыл жасап, оны еркін кәсіпкерлік пен еңбекқорлықты жойды деп айыптады. Реформа партиясы мен Біріккен партия бірігіп, Ұлттық партияны құрды, ол болашақта Еңбек партиясының басты қарсыласы болды. Дегенмен, әлеуметтік мемлекет жүйесі 1980 жылға дейін Ұлттық партия мен Еңбек партиясының кезекті үкіметтерімен сақталды және кеңейтілді.
1930 жылдардағы сыртқы саясат
Сыртқы саясатта 1935 жылдан кейін билікке келген Лейбористік партия 1919 жылғы Версаль шартын Германияға тым қатал деп санады, милитаризм мен қарулануға қарсы болды, Ұлыбританиядағы Ұлттық үкіметтің саяси консервативтігіне күмәнмен қарады, Кеңес Одағына симпатия танытты және Жапония тарапынан туындаған қауіптерге алаңдады. Италияның Эфиопиядағы әрекеттерін айыптап, Испания азамат соғысында республикалық күштерді қолдады. Бұл саясат солшылдарға жақын болғанымен, Германияға да ыңғайлы болды. Лейбористік партия нацистік Германиямен келіссөздерді тұрақты түрде жақтады, олармен сауда келісіміне қол қойды, 1938 жылғы Мюнхен келісімін Чехословакияны бөлу мәселесінде құптады, нацистік режимге сынды шектеді және қарулану бағдарламасын жайлап жүргізді. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Лондонға Берлинмен келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізуді ұсынды; бірақ 1940 жылдың көктемінде Францияның құлауынан кейін, британдық соғыс күшін әскери және экономикалық тұрғыдан қолдады.
Еңбек пен ұлттық
Еңбек партиясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін билікте қалды және 1945 жылы Еңбек партиясының премьер-министрі Питер Фрейзер Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуында маңызды рөл атқарды, ал Жаңа Зеландия оның негіз қалаушы елдерінің бірі болды. Алайда, ішкі саясатта лейбористер 1930-жылдардағы реформалық құлшынысын жоғалтты және соғыстан кейін оларға сайлаушылардың қолдауы азайды. 1949 жылы Еңбек партиясы билікті жоғалтқаннан кейін консервативті Ұлттық партия үш онжылдыққа жуық үзіліссіз билікке келді, оның ішінде 1957-1960 және 1972-1975 жылдары бір мерзімге ғана Еңбек партиясы үкімет құрды. 1951 жылғы портолық ереуілдің нәтижесінде Ұлттық партияның премьер-министрі Сидни Холланд мерзімінен бұрын сайлау шақырып, осы оқиға Ұлттық партияның үстемдігін нығайтып, кәсіби одақтарды әлсіретті. АҚШ-пен ынтымақтастық саясатының бағытын белгіледі, нәтижесінде 1951 жылы Жаңа Зеландия, Америка және Австралия арасында ANZUS шарты жасалды, сондай-ақ Корея соғысына қатысты.
Британдық байланыс
Федорович пен Бридж Екінші дүниежүзілік соғыстың қажеттіліктері Жаңа Зеландияның Лондондағы үкіметпен арақатынасына ұзақ мерзімді салдарлар тудырды деп санайды. Негізгі элемент – жоғары комиссар кеңсесі. 1950 жылға қарай ол Ұлыбритания мен Жаңа Зеландия үкіметтері арасындағы басты байланыс арнасы болды. 1950 жылдардағы Жаңа Зеландия мәдениеті терең британдық және консервативті болды, ал «әділеттілік» тұжырымы орталық орын алды. Жаңа иммигранттар көптеп келіп жатты, көбінесе британдықтар, ал Жаңа Зеландия Ұлыбританияға шаруашылық өнімдерін экспорттап өркендеп дамыды. 1953 жылы Жаңа Зеландиялықтар елдес Эдмунд Хилларидың Елизавета II патшайымына тәж кигізу кезінде Эверест тауының шыңына көтеріліп, сыйлық жасағанымен мақтан тұтты. 1890 жылдардан бастап экономика негізінен тоң ет пен сүт өнімдерін Ұлыбританияға экспорттауға құрылды, ал 1961 жылы Жаңа Зеландия экспортының 51%-дан астам бөлігі Ұлыбританияға, ал тағы шамамен 15%-ы басқа Еуропа елдеріне бағытталды. 1960 жылдар Жаңа Зеландияның көп бөлігі үшін өркендеудің онжылдығы болды, бірақ 1965 жылдан бастап әйелдер құқығын қолдау, экологиялық қозғалыстың пайда болуы және Вьетнам соғысына қарсы наразылықтар да болды. Жаңа Зеландияның Вьетнам соғысына қатысуы, бастысы, Жаңа Зеландияның ANZUS шарты бойынша міндеттемелері мен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы коммунистік ықпал туралы алаңдаушылықтың артуына байланысты болғанмен, британдық ықпалдан үзіліс жасаудың маңызды белгісі болды. Нәтижесінде АҚШ Австралия мен Жаңа Зеландия үкіметтеріне Вьетнамдағы соғысқа үлес қосуға қысым жасады, соның нәтижесінде екі ел де әскер жіберді, ал Жаңа Зеландияның алғашқы әскерлері 1965 жылы келді. Вьетнам соғысы – Жаңа Зеландияның Ұлыбритания мен Австралиядан басқа басқа Достастық елдерін қатыстырмаған алғашқы қақтығысы. Соғыс Жаңа Зеландияда кеңінен танымал болмаса да, бұл қақтығыс Жаңа Зеландия мен АҚШ арасындағы әскери байланысты жақындатты, кем дегенде 1986 жылға дейін, Жаңа Зеландияның ядролық саясатынан туындаған ANZUS-тан шеттетілгенге дейін. Саяси оқиғаларға қарамастан, көптеген Жаңа Зеландиялықтар өздерін кем дегенде 1970 жылдарға дейін Ұлыбританияның ерекше шеткі бөлігі деп санады. 1973 жылы Ұлыбритания Еуропалық қауымдастыққа қосылып, Жаңа Зеландиямен жасалған артықшылықты сауда келісімдерін жойды, бұл Жаңа Зеландияны жаңа нарықтарды табуға ғана емес, сонымен қатар ұлттық ерекшелігін және әлемдегі орнын қайта қарауға мәжбүр етті.
Маорилердің урбанизациясы
Маоридің туу көрсеткіші әрқашан жоғары болған; бұл көрсеткіш жоғары өлім-жітіммен теңдестірілді, осыған дейін 20-шы ғасырда заманауи қоғамдық денсаулық сақтау шаралары тиімді болғанша, туберкулезден және нәрестелер арасындағы өлім-жітім күрт төмендеді. Өмір сүру ұзақтығы 1926 жылы 49 жастан 1961 жылы 60 жасқа дейін өсті және халықтың саны тез өсті. Көптеген маорилер Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет етіп, қазіргі қалалық өмірге бейімделуді үйренді; ал басқалары ауылдық үйлерінен қалаларға көшіп, пакеха әскери қызметшілері бос қалдырған жұмыс орындарын иеленді. Қалаларға көшуге себеп – 20-шы ғасырдың басындағы жоғары туу көрсеткіші болды, соның салдарынан маори иелігіндегі ауыл шаруашылықтары жеткілікті жұмыс орындарын ұсынуда қиындықтарға тап болды. 1980 жылдары маори халқының 80% қалалық жерлерде тұрды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын бұл көрсеткіш 20% ғана болған. Көші-қон жалақының жақсаруына, өмір сүру деңгейінің жоғарылауына және білім алу мерзімінің ұзаруына әкелді, бірақ сонымен қатар нәсілшілдік және кемсітушілік мәселелеріне де жол ашты. 1960 жылдардың соңында расизмге қарсы күрес, маори мәдениетін жаңғырту және Уайтанги шартының орындалуын талап ету мақсатымен маори наразылық қозғалысы пайда болды. Қалалар бойынша урбанизация жылдам қарқынмен жүрді. 1940 жылдардың соңында қала жоспарлаушылар елдің "әлемдегі үшінші ең қалаланған ел болуы мүмкін" екенін атап өтті, халықтың үштен екісі қалалар мен кенттерде тұрады. Бұл үрдістің тиімсіз басқарылуына қатысты алаңдаушылық та артты, сондай-ақ "нақты қалалық ерекшеліктері аз және ауылдық сипаттамаларымен толықтырылмаған, дұрыс анықталмаған қалалық үлгі" бар екені айтылды. 1979 жылы екінші мұнай дағдарысына (бензин тапшылығына) жауап ретінде үкімет автокөліктер үшін көліксіз күндерді енгізді, бірақ бұл шара тиімді болмады. Мұнай дағдарысы инфляцияны күшейтті, оған шикізат бағасының өсуі де себеп болды. Мулдунның дағдарысқа жауабы ұлттық экономика бойынша жалақыны, бағаны, пайыздық ставканы және дивидендтерді толығымен тоқтатуды қамтыды. 1984 жылғы сайлауда Лейбористер күшейіп бара жатқан шиеленісті басуға уәде берді, бірақ нақты уәделер бермеді; олар үлкен жеңіске жетті.
Ұлттық бағдарлама аясында реформаны жалғастыру
Реформалардың қарқынды жылдамдығы мен кең ауқымына наразы болған сайлаушылар 1990 жылы Джим Болгер басқаратын Ұлттық үкіметті сайлады. Бірақ жаңа үкімет бұрынғы Лейбористік үкіметтің экономикалық реформаларын, «Руфаназия» деп белгілі болған реформаларын жалғастырды. Сайлаушылардың пікірін көрсете алмайтын үкіметтердің қалыптасқан үлгісіне наразылық білдірген Жаңа Зеландиялықтар 1992 және 1993 жылдары сайлау жүйесін аралас пропорционалды (ММП) жүйеге өзгерту үшін дауыс берді – пропорционалды ұсынудың бір түрі. Жаңа Зеландиядағы алғашқы ММП сайлауы 1996 жылы өтті. Сайлаудан кейін Ұлттық партиясы Жаңа Зеландия Бірінші партиясымен коалиция құрып қайтадан билікке келді. 1991 жылы Суық соғыс аяқталғаннан кейін елдің сыртқы саясаты ядролық қарудан босатылған мәртебесі және басқа да әскери мәселелерге, халықаралық саудадағы неолиберализмге бейімделуге, сондай-ақ гуманитарлық, экологиялық және басқа да халықаралық дипломатиялық мәселелерге көбірек назар аударды.
21 ғасыр
21-ғасырда халықаралық туризм Жаңа Зеландия экономикасына маңызды үлес қосты, бірақ 2020 жылы COVID-19 пандемиясы оны дерлік тоқтатты, сондай-ақ қызмет көрсету секторы да кеңейді. Ал, дәстүрлі ауыл шаруашылығы экспорты – ет, сүт және жүн өнімдері экономиканың әртараптануына байланысты жеміс-жидектер, шарап және ағаш сияқты басқа өнімдермен толықтырылды.
2020 жылдар
COVID-19 пандемиясы алғаш рет 2020 жылдың басында Жаңа Зеландияға жеткенде, экономикалық, әлеуметтік және саяси ауқымды салдарлар тудырды. 2020 жылдың наурыз айында Жаңа Зеландияның шекаралары мен кіру порттары барлық резидент емес адамдар үшін жабылды. Үкімет 2020 жылдың 25 наурызынан бастап ұлттық карантин енгізді, барлық шектеулер (шекаралық бақылаудан басқа) 9 маусымда алынып тасталды. Үкіметтің пандемияны жоюға бағытталған тәсілі халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. Үкімет пандемияның күтілетін экономикалық салдарына жоспарлы түрде жауап беруге дайын. 2020 жылғы жалпы сайлауда Лейбористік партия жеңіске жетті – аралас сайлау жүйесі (ММП) енгізілгеннен бері бір партияның алғашқы толық көпшілігі. Лейбористік партия Жасыл партиямен ынтымақтастық туралы келісім жасады. 2020 жылғы сайлауда бюллетеньде екі референдум тіркелді. Жаңа Зеландияда рекреациялық марихуананы заңдастыруға бағытталған бірінші референдум тартысты дауыспен қабылданбады, ал ерікті эвтаназияны заңдастыруға бағытталған екінші референдум қабылданды. Премьер-министр Джасинда Ардерн 2023 жылдың қаңтарында отставкаға кетті, оның орнына Крис Хипкинс келді, ол 2023 жылғы жалпы сайлауда Лейбористік партияны жетектеуі күтілуде. 2023 жылдың 25 қаңтарында Премьер-министр Крис Хипкинс және оның орынбасары Кармель Сепулони, Тынық мұхиты аралдарынан шыққан бірінші адам, қызметке кірісті. 2023 жылдың қазан айында Кристофер Лаксон басқаратын оңшыл Ұлттық партия жалпы сайлауда жеңіске жетті.