Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моғол ханы және әскери стратегияшы (шамамен 1206 – 1251) Орда Ичен (монғолша: ᠣᠷᠳᠤ, шамамен 1206 – 1251) – XIII ғасырда Алтын Орданың (Моңғол империясының бір бөлігі) шығыс бөлігін басқарған моңғол ханы және әскери стратегияшы.
Mongol Khan and military strategist (c. 1206 – 1251)
Orda Ichen (Mongolian: ᠣᠷᠳᠤc. 1206 – 1251) was a Mongol Khan and military strategist who ruled the eastern part of the Golden Horde (division of the Mongol Empire) during the 13th century.
Ақ Орданың бірінші ханы
Орда Ичен (шамамен 1206 – 1251 жж.) Ақ Орданы құрғандығымен ерекшеленеді; ол Жошидің үлкен ұлы және Шыңғыс ханның тұңғыш немересі болған. Әкесі мен атасы қайтыс болғаннан кейін Орда хан әкесінің жерлерінің шығыс бөлігін мұраға алды. Ол ағасы болғанымен, кіші інісі Бату ханның бүкіл Алтын Орданы (сонымен қатар Жошид улусы деп те аталады) билеуіне келісті. Бұл аймақ негізінен Балқаш көлі мен Волга өзені арасындағы жерлерді қамтыды; Орда осы жерлерде Ақ Орданы құрды. Волга өзенінің батысында оның кіші інісі Батудың иелігі болды, ол Көк Орданың алғашқы билеушісі және Алтын Орданың бас ханы атанды. 1246 жыл шамасында Гүюк хан таққа заңсыз талаптанған Темуге Отчигинге қарсы тергеу жүргізуді Орда мен Мөңкеге тапсырды.
Orda Ichen (c. 1206 1251 CE) is credited for founding the White Horde; he was the eldest son of Jochi and the first grandson of Genghis Khan. At the death of his father and grandfather, Orda Khan inherited the Eastern portions of his father's lands; while he was the elder, he nevertheless agreed that his younger brother Batu Khan ruled the whole Golden Horde (also known as the Jochid Ulus). This mainly consisted of the territories between Lake Balkhash and the Volga river; it was in these lands that Orda eventually founded the White Horde. West of the Volga river were the lands of his younger brother Batu, who became the first ruler of the Blue Horde and the supreme khan of the Golden Horde. Güyük Khan ordered Temuge Otchigin, who tried to illegally usurp the throne for himself, to be investigated by Orda and Möngke in c. 1246.
Отбасылық ағаштың шығу тегі
Онггират тайпасының Ольхунут руынан шыққан Холун, Мергит тайпасының Ехе Чиледу деген батырына күйеуге берілуге тиіс еді. Бірақ Хияд тайпасынан шыққан Есугей Бағатур, Холунды Онггираттан Мергитке бара жатқанда ұрлап әкетті. Бұл оқиға Мергит пен Хияд тайпалары арасында соғысқа себеп болды. Темужин, Холун мен Есугейдің одағынан туған. Темужин 16 жасқа келгенде Онггират тайпасынан шыққан Бөрте Ужинге үйленді. Темужин қан бауыр Джамуха және асырап алған әкесі Тоғрилмен одақ құрды. Мергиттер Темужин құрған одақтан жеңіліп, оның әйелі Бөрте қайтарылып алынды. Жошы, Бөрте босатылғаннан кейін туған деген болжам бар. Шыңғыс хан Жошыны өзінің тұңғыш ұлы ретінде мойындады, бірақ кейбір адамдар Темужин Боржигин немесе Чилгер Бөхтің Жошының нағыз әкесі болуы мүмкін екенін күмәнданды. Шыңғыс ханның тұңғыш ұлы болғандықтан, Жошы Моңғол империясының мұрагері ретінде ең басты үміткер саналды. Жошының заңсыз туылғандығы туралы дауды Шағатай көтерді, бірақ Шыңғыс хан Жошының өзінің заңды ұлы екенін қатысты түрде айтты. Шыңғыс хан Өгедейді мұрагер деп тағайындағанда Жошы әкесіне қарсы бүлік көтерді. Шағатай мен Өгедей Жошыға қарсы аттанды, ол 1227 жылдың ақпанында қайтыс болды, соғысқа дейін жетпеді. Жошының ұрпақтары Шыңғыс хан әулетінің ең көне тармағы болды, бірақ басқа бәсекелес туыстар мұрагерлік үшін оларды жақтырмады.
Hoelun from the Olkhunut of Onggirat tribe was supposed to marry a Mergid warrior called Yehe Chiledu, but Yesugei Baghatur from the Khiyad tribe abducted Hoelun while she was traveling from the Onggirat to the Mergid. This event triggered hostilities between the Mergit and Khiyad tribes. Temüjin was born from the marriage between Hoelun and Yesugei. When Temüjin became 16 years old he married Börte Ujin from the Onggirat tribe, the Mergids took revenge by abducting Börte when Temüjin was 18. Temüjin formed an alliance with his blood brother Jamuha and his foster father Toghril, the Mergids were defeated by the alliance which Temüjin had formed and his wife Börte was reclaimed. Jochi supposedly was born shortly after Börte was liberated and Genghis Khan always accepted Jochi as his first born son, but to some it remained uncertain whether Temüjin Borjigin or Chilger Bökh was the real father of Jochi. As Genghis Khan's first born son, Jochi was favored as rightful heir to the Mongol Empire. It was Chagatai who brought up the dispute of Jochi's illegitimacy, but Genghis Khan remained determined that Jochi was his legitimate first born son. It was when Genghis named Ögedei as his rightful successor that Jochi rebelled against his father, Chagatai and Ögedei were sent against Jochi who died in February 1227 before it came to any hostilities. Jochi's descendants were the oldest branch of the Genghis Khan family, although they were not favored for succession by other rivaling family members.
Кіші ағалары
Орда Ичен Жошидің тұңғыш ұлы, ал оның інілері Бату, Берке, Шайбан, Синкур, Тоға Тимур және Баул Тевал болды. Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін моңғол империясы төрт бөлек хандыққа бөлінді, ал Еуропаға шапқаннан кейін империя ішінде тағы төрт хандық құрылды: Орда хан басқарған сол қанаттың билеушілері, Бату хан басқарған Көк Орда, Шайбан басқарған Сібір хандығы және Тоға Тимур басқарған, Волга Болгариясы маңындағы Волга өзенінің жоғарғы ағысындағы хандық (кейін Касим хандығы деп аталды). Бәрі де бір-бірінің бауырлары еді, ал Орда хан ең үлкені болды. Орда 1237–1242 жылдары моңғолдардың Ресейге жасаған кең ауқымды шапқынына қатысқандығы мәлім. Оның інісі Бату хан Орданың тілегімен Жоши ұрпақтарының әскерлеріне билік жүргізді.
Orda Ichen was the first born son of Jochi, his younger brothers were Batu, Berke, Shayban, Sinkur, Toga Timur and Baul Teval. After the death of Genghis Khan the Mongol empire was divided into four sub khanates, after the invasion of Europe four other Khanates also established within the empire; the princes of the left wing commanded by Orda Khan, the Blue Horde commanded by Batu Khan, Sibirean Khanate commanded by Shayban and a Khanate on the upper reaches of the Volga river centered on Volga Bulgaria commanded by Toga Timur (which later became known as the Qasim Khanate). All these were brothers of each other and Orda Khan was the oldest, Orda was known to have participated in the massive Mongol invasion of Rus' in 1237–1242. His younger brother, Batu Khan, claimed his authority over the Jochid Hordes in accordance with Orda's wish.
Польшаға шабуыл
Субутай мен Бату хан Венгрияға қарсы екі әскерді басқарды, ал Орда хан Чагатайдың ұлдары Байдар мен Каданмен бірге поляктар мен чехтардың Венгрияға соғыста көмектесуіне кедері келтіру үшін Польшаға шабуыл жасады. Орда әскерлері Литваның оңтүстік-батыс шекарасына шабуыл жасап, кейін 1241 жылдың сәуірінде Сандомирж және Краков қалаларын тонады, бірақ Төменгі Силезияның астанасы Вроцлавты (Бреслав) жаулай алмады. Орда Вроцлавты қоршауға дайындалып жатқанда, Байдар мен Кадан Богемияның патшасы Вацлав I-нің 50 мың сарбазбен екі күнде жететіні туралы жақсы жаңалықты алды. Орда хан қоршауды тоқтатып, Легницаға бет бұрды, онда ол Генрих II-нің әскерін тоқтатып, Генрих II мен Вацлав I әскерлері бірігуге үлкермес бұрын ұстады.
Subutai & Batu Khan led two armies against Hungary, while Orda Khan with Chagatai's sons Baidar & Kadan attacked Poland as a diversion to prevent the Poles and Czechs from assisting Hungary in combat. Orda's forces assaulted the southwestern border of Lithuania, then sacked the cities of Sandomierz and Kraków in April 1241, but were unable to conquer Wrocław (Breslau), the capital of Lower Silesia. While Orda was preparing siege on Wrocław, Baidar and Kadan received glowing reports that king Wenceslaus I of Bohemia was two days away with an army of 50,000 soldiers. Orda Khan broke off the siege and turned to Legnica where he intercepted the military forces of Henry II the Pious, before there could be any kind of merging between the forces of Henry II and the forces of king Wenceslaus I.
Орданың 20 000 атты садақшысын орналастыруы жылдамдық пен тактикалық артықшылықты көрсетті, еуропалық, баяу және ауыр қаруланған әскерлерге қарсы. Алдауға толы моңғол шабуылдары поляк құрамын бөліп, оларды моңғол жебелеріне осал қылды. Мангудайдың шегінісін жасыру үшін түтін көшпелі пайдаланылды, соның салдарынан Генрихтің әскері жаңылысты. Еуропалық рыцарьдар қашқан Мангудайды қуғаннан кейін, моңғолдар рыцарьдарды жаяу әскерден бөліп, бірінен соң бірін жеңді. Генрих II шайқас алаңынан қашуға тырысқанда қолға түсті, оның басы Легница қаласынан өтетін салтанатты шеруде найзаға ілінді. Богемияның патшасы Вацлав I шайқас алаңына тым кеш келді. Ол моңғолдардың бір тобы Саксониядағы Мейсен қаласына дейін шабуыл жасағанын естіген соң, дереу сол жаққа аттанды және Тюрингия мен Саксониядан көмек сұрады. Ал осы уақытта моңғол әскерлері шығысқа (яғни Орталық Силезияға) қайтып, Клодзко жері арқылы Богемияға шабуыл жасауға тырысты, бірақ олар шекарада тоқтатылды. Кейін Орда Мангудаймен бірге Кадан мен Байдардың әскеріне Отмачоу (Отмачау) қаласында қосылды және бірлесіп Моравия арқылы (қатты тоналған және қиратылған) жылдам өтіп, Венгриядағы негізгі моңғол армиясына қосылды, шамамен Эстергом қаласының маңында.
Orda's deployment of 20,000 mounted archers demonstrated speed & tactical superiority versus the slower more heavily armored European armies, series of deceptive Mongolian attacks separated the Polish formation making them vulnerable for salvoes of Mongolian arrows. A smoke screen was used to conceal Mangudai's feigned retreat, thereby misleading Henry's military forces. After the European knights pursued the fleeing Mangudai, the Mongols were able to separate the knights from the infantry and defeated them one by one. Henry II the Pious was intercepted while trying to escape the battlefield, his head was paraded on a spear while marching through the town of Legnica. King Wenceslaus I of Bohemia arrived at the battle field too late. When he heard that one Mongol group raided as far as the Saxonian town Meissen (Mongol raid on Meissen, Germany) promptly marched there and seek reinforcements from Thuringia and Saxony. Meanwhile, rapid Mongol troops returned to the East (i. e. Central Silesia) and tried attack Bohemia via Kłodzko Land but they were stopped at the border. Afterwards Orda with Mangudai joined the forces of Kadan and Baidar at Otmuchów (Otmachau) and together quickly passing through Moravia (which was severely looted and devastated) joining with the main Mongolian army in Hungary around the city of Esztergom.
Өлім
Орда хан өзінің улусын (ауданын) бекіте алмай 1251 жылы қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін, оның немересі Көшү Ақ Орданың мирасқорлар желісін жалғастырды.
Orda Khan died in 1251 before he could consolidate his ülüs (district). After his death his grandson Köchü extended the line of successors for the White Horde.
Ұрпақтар
Орданың әйелі мен балалары туралы өте аз мәлімет белгілі, алайда оның әулеттік тамырлары көптеген буынға созылды. Оның алғашқы ұрпақтары Ильханат және Юань императорларымен достық қарым-қатынаста болды.
Very little is known about Orda's wife and children, however his dynastic lines lived on for many generations. His early successors were friendly towards Ilkhanate and Yuan emperors.