Жамылған планета

Кіріспе

1957 жылы Роберт Сильвербергтің романы "Жамылған планета" – 1957 жылы "Роберт Рэндалл" атты автор атымен жарық көрген ғылыми-фантастикалық роман. Шын мәнінде, бұл американдық жазушылар Роберт Сильверберг пен Рэндалл Гарреттің бірлескен еңбегі. Роман үш байланысты әңгімеден тұрады, олардың әрқайсысы алғаш рет Astounding Science Fiction журналында жеке-жеке жарияланған. Кітап жарыққа шығар алдында байланыстыратын тараулар қосылды. Нью-Йорктегі Gnome Press баспасындағы алғашқы басылым көлемі шағын болды және жақсы сатылмады. Осы және "Таң нұры" романының жалғасы 25 жылдан кейін қайта басылды. Алғашқы әңгімелер: "Таңдалған халық" (Astounding SF, маусым 1956 ж.), "Уәде етілген жер" (Astounding SF, тамыз 1956 ж.), "Жалған пайғамбар" (Astounding SF, желтоқсан 1956 ж.; сонымен қатар мұқаба суреті). Барлық әңгімелер ойдан шығарылған Нидор планетасы мен оның адам тектес тұрғындарына, сондай-ақ озық технологиясы мен көрінеу ізгі ниеті бар жерліктердің келуіне байланысты. Ортақ тақырып – Kiv peGanz Brajjyd, оның қызы Sindi және оның ұлы Norvis басталатын бір отбасы. Олардың әрқайсысы Нидор қоғамының бірте-бірте құлдырауына себепкер болады, ал жерліктердің нақты мақсаты осы құлдырау болуы мүмкін.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Алғашқы үш әңгіме баяндама арқылы шеңберленген, ол олардың негізін қалайды және арасындағы уақыттың өтуін егжей-тегжейлі көрсетеді.

Кіріспе

Қарт бауыр Кенис пеЧарнок Йорген өзінің сыртқы күштер тарапынан ұрлануына тап болады. Өздерін "жерліктер" деп атаған жандар оны бұлттардың үстіндегі бір орынға жеткізеді. Олар Ұлы Нұрдан Нидорды жақсарту үшін келгендерін айтады. Кенис пеЧарнок жаңа Құдай заңы мектебін салуға кірісуі керек, онда жерліктер нидорлықтарға заң мен Киелі Жазбаларды, сондай-ақ ғылым мен инженерияны үйретеді. Тек ең қабілеттілері мен ең жақсылары, ең дені саулары мен ең сүйіктілері ғана студенттер ретінде қабылданады.

Кив (Таңдалған халық)

48 жыл, Нидордың 3 циклі өтеді. Кив пеГанц Брайд дін қызметкері болу жолында мектепке түседі. Ол құрметсіз Нарла геФулда Сесомқа үйленеді. Ол биологияны, әсіресе "хугл" деп аталатын зиянды жәндікті зерттейді. Содан кейін жаңа хугл пайда болып, егінді, тіпті өлген жануарлардың етін де жойып жібереді. Хуглды жоюдың ескі әдісі, Эдрис ұнтағын себу, бұл жәндіктерге тиімсіз болады. Кивтің жауабы бар – ол хуглдың тоғандарда көбейетінін біледі. Олар келесі көбейту циклы үшін тамақ жинау үшін судан шығады, бірақ судан тыс жерде олардың қатайған қабықтары Эдрис ұнтағына төтеп береді. Суда личинкалар осал болады. Кив билікті, сонымен қатар дін қызметкерлерін Эдрис қолданудың жаңа тәсілін енгізуге көндіруге тырысады, бірақ ол мыңжылдық дәстүрге қарсы тұрады. Ескі тәсіл Эдрис көбірек қолдануды талап етеді, бірақ ол тиімсіз болса, жаңа хугл жетпеген егінді қорғауға ешкім қалмайды. Ақырында, Эдрис егінді улайды. Шешім табуға тырысып, "Джонс" деп танылатын жерлік адамның ынталандыруымен, Кив Киелі кітаптарда қолдау іздеп, табады. "Тамырға соқ, бұтаққа емес". Личинкалар – тамыр. Бір ақсақалды көндіре алмағаннан кейін, Кив өзінің сөздерімен Жоғарғы Кеңестің барлық мүшелеріне барып, оларды шатастырады. Бұл амал сәтті аяқталады, жаңа тәсіл хуглды жояды. Бірақ дәстүр бұзылды. Эдрис ұнтағының қажеті қалмайды, сондықтан онымен күнкөріс істегендер кедейленіп қалады. Кив – есепке алуға лайық адам, ол мектепті бітіргеннен кейін Кеңеске жолы ашық көрінеді. Егер олай болса, неге ол бірдеңе дұрыс емес деп сезінеді?

Синди (Уәде етілген жер)

Кив пен Нарланың қызы Синдиге Кив Браджидтің ерекше тәуелсіз мінезі бар. Ол үлкендерге тиісті құрмет көрсетпейді. Ол да осы мектепке түседі, онда Ран пеДорвис Браджидпен танысады. Ол оған ғашық болады, тіпті клан ішінде неке тойлау дәстүр мен ата-бабалар жолына қарсы болса да. Рахнның отбасы Кивтің кесірінен күнкөрісінен айырылды. Кив, қазір дін қызметкерлерінің жоғары дәрежесінде, Йорген кланының мүшесімен үйлендіруге тырысады. Ол білімсіз, жабайы өмір сүруді ұнатады және Синдиге қызығушылық танытпайды. Ол оның Йорген әйеліне қызығушылық танытатынын түсінеді. Мүмкін, ол әйел жүкті болса, бұрын оларды таспен ұрып өлтіруге жазалар еді. Көңілі түскен Рахн мектептен қашып кетеді, Синди оның артынан қуады. Таудың биігінде, түнгі жаңбыр астында, ол оның көлігін – дисті табады, бірақ Рахнның ізіне ешқандай белгі жоқ. Содан кейін ол оны жер бетіндегі адамдардың тұтқынында, ерекше жалпақ жердегі есімдері белгісіз ғимараттардың арасында көреді. Жасырын тұрып, ол Ұлы Нұрға кетіп, ешқашан қайта оралмайды деп есептелген Жер бетіндегі адам Джонстың Рахнды ғимаратқа алып кететінін көреді. Содан кейін Рахн пайда болады, оны Жер бетіндегі адамдар әуеде алып жүреді, оны дистің жанына тастап кетеді. Синди Рахнға көмектеседі, ол Жер бетіндегі адамдармен болған кездесуін есімдемейтінін анықтайды. Олар мектепке оралып келгенде, Джонстың орнын басып келген Смит Ежелгілерді Йоргендерге үйленуге рұқсат беруге көндіреді, себебі қыздың жағдайы Синди мен Рахнның үйленуіне мүмкіндік береді. Синди өз құпиясын уақыты келгенше сақтап қалуға шешім қабылдайды.

Норвис (жалған пайғамбар)

Норвис пеРан Брайд өсіп, ата-анасы мен ата-бабалары сияқты Мектепке түседі. Жерлік Смит кеңесімен ол өсім гормонын тауып, негізгі өнім – пейх бұршағының өнімділігін екі есе арттырады. Бірден ол өзін Мектептен шығарылған деп табады, гормонның табысы Смитпен байланысты Дран пеНибло Сесом деген ақымақ адамға беріледі. Әкесі Кивтен қуылған, табыс көзі жоқ, өз атын айта алмай, ол Норвис пеКрин Дморно деген атпен теңізші болып жұмысқа орналасады. Оның табиғи қабілеттерінің арқасында ол тез арада қажетті адамға айналады, капитан Дель пеФенн Вилесспен бірінші шәкір болып тағайындалады, егер ол қайтадан қызметке қайта келсе, өз кемесі болады деген уәдемен. Дель пеФенн көптеген теңізшілерден де бейдін. Оның әкесі Эдрис ұнтағынан көп ақша табатын, ақсақал Кив пеГанц Брайд бұл қажеттілікті жойғанға дейін. Дель пеФенннің Кивтің немересі туралы не ойлағанын білген Норвис бас тартады. Ол жағаға шығып, ақсақалдардың кейбіреулері оның гормонын басқалардың есебінен өз шаруашылықтарына пайдалануға қолданып жатқанын біледі. Ол өзінің нағыз атын айтып, кедей шаруаларға арналған жиын ұйымдастырады. Алайда, ақсақалдарға шабуыл жасағанда, ол дінге қарсы шыққандықтан айыпталып, таспен ұрылады, көлге жүзіп өмірін қиындықпен сақтап қалады. Оның шабуылдағандары оның суға батқанын ойлайды. Норвис өзінің бұрынғы жеке басын тым қауіпті деп есептейді. Дель пеФеннге қайтып келіп, ол жоспар жасайды. Ол гормонды ақсақалдардан арзан жасап, шаруаларға сатуды көздейді. Бірақ жоспар кері кетіп, пейхтің көптігі экономикалық дағдарысты тудырады. Соңғы салдарынан Дельдің кемесі өртеніп, кейбір адамдары қаза болады. Ақсақалдардың қорғауымен гормон жасап сату арқылы байыған бақытсыз Дран пеНибло Сесом көпшілік тарапынан өлтіріледі. Норвис әлі аяқталған жоқ. Ол Дельмен бірге гормонды қолдануды тоқтату үшін ақсақалдарға қарсы күреседі және шаруаларды артық өнімді жерге тыңайтқыш ретінде жұмсауға көндіреді. Осы мақсатта олар Нидордағы алғашқы саяси партия – Саудагерлер партиясын құрады. Олар үгіт-насихат және кейде күш қолдану арқылы ақсақалдарды өз жоспарларын орындауға мәжбүрлейді, дәстүрді елемейді. Соңында Норвис жаңа партияның хатшысы болады. Дель – оның харизматикалық, дін қызметкерлеріне қарсы көшбасшысы. Нидорлықтар қиындықтардан зардап шеккендер оларға жиналады. Олар Нидордың жаңа билігіне айналады. Норвис жаңа таңды көріп, жерліктерді және олардың барлық іс-әрекеттерін жоюдың жолын көреді. Смиттен бастап.

Norvis peRahn Brajjyd grows up and enrols in the School, as his parents and grandparents did before him. Advised by the Earthman Smith, he finds a growth hormone that doubles the yield of the staple crop, the peych bean. Suddenly he finds himself expelled, the credit for the hormone going to a blockhead, Dran peNiblo Sesom, apparently with the connivance of Smith. Cast out by his grandfather Kiv, with no source of income, unable to speak his own name, he signs on as a sailor using the name Norvis peKrin Dmorno. His natural abilities mean that he quickly becomes indispensable, being promoted to first mate under the Captain Del peFenn Vyless, with the promise of his own ship, if he re enlists. Del peFenn is even more irreligious than most sailors. His father used to make a lot of money from Edris powder shipments, before the Elder Kiv peGanz Brajjyd eliminated the need for it. All too aware of what Del peFenn would think of Kiv's grandson, Norvis declines. He goes ashore to find that some of the Elders have been using his hormone to favor their own farms at the expense of others. He organizes a meeting, under his real name, to address impoverished farmers. However, in attacking the Elders he is accused of blasphemy and stoned, barely escaping with his life by swimming a lake. His assailants assume he has drowned. Norvis abandons his old identity as too dangerous. Returning to Del peFenn, he formulates a plan. He will make hormone more cheaply than the Elders can and sell it to the farmers. The plan backfires when a glut of peych starts an economic depression. In the ensuing troubles, Del's ship is burned and some of his men are killed. The hapless Dran peNiblo Sesom, who had grown rich making and selling the hormone under the protection of the Elders, is lynched by a mob. Norvis is not finished. He and Del now take on the Elders to stop the use of the hormone and persuade farmers to plough the excess crop into the ground, as fertilizer. To do this, they form the Merchant's Party, the first political party on Nidor. Through agitation and occasional strongarm tactics, they force the Elders to follow their plan, ignoring tradition. At the end, Norvis is the Secretary of the new party. Del is its charismatic, anti priesthood leader. Nidorians who have suffered in the troubles flock to them. They have become a new authority on Nidor. Norvis sees a new dawn, and a way to get rid of the Earthmen and all their works. Starting with Smith

Сага "Таң шапағы" кітабында жалғасады.

Қабылдау

Деймон Найт романның сюжеті нашар деп, оны сарказммен сынайды, планеталық экология "толыққанды пейх бұршақтары, құшақ жәндіктері және ақымақтардан ғана тұрғандай" екенін айтты. "Галактика" газетінің жазушысы Флойд Гейл "Ғылыми фантастикада артта қалған мәдениеттерді Жақсы Жердің көтеруі туралы көптеген әңгімелер бар, бірақ оның бақытты өмірді оның іздеуімен алмастыратын қатыгез бағдарламаның демеушісі ретінде бейнеленгенін көру сирек" деп атап өтті. Бұл әңгіме 1920-жылдардың "жасөспірімдердің қиялына берілуінен" ерте американдық ғылыми фантастикада "ойлы әлеуметтік ғылыми фантастикаға" қалай өркендегенінің мысалы ретінде жиі айтылады.