Кіріспе

Christian Peacemaker тұтқындық дағдарысы – 2005 жылдың 26 қарашасынан бастап Иракта "Дұрыстықтың қылыштары" бригадасы тарапынан ұсталған Christian Peacemaker Teams (CPT) ұйымының төрт құқық қорғаушысының қатысуымен болған оқиға. Тұтқындардың бірі Том Фокс қаза тапты, ал қалған үшеуі 2006 жылдың 23 наурызында өткізілген әскери операцияда босатылды.

Ұрғызушылардың талаптары

Ұрлаушылар өздерін "Адалдық қылыштары" бригадасы деп атады және 2005 жылғы 29 қарашада арабтың Al Jazeera спутниктік арнасы бүкіл әлемге көрсеткен видеоны жариялады, онда олар тұтқындарды тыңшылар деп мәлімдеді. Келесі хабар ұрлаушылардан бір айдан астам соң келді. 2006 жылғы 28 қаңтарда Al Jazeera телеарнасы 2006 жылғы 21 қаңтарда түсірілген, төрт тұтқынның тірі екенін көрсететін видеоны көрсетті. Қолға алушылар АҚШ пен Ұлыбританияның барлық ирактық тұтқындарды босатуға соңғы мүмкіндігі бар екенін, әйтпесе тұтқындар өлтірілетінін мәлімдеді.

Бір тұтқынның өлтірілгені анықталды

2006 жылдың 10 наурызында Том Фокстың денесі Бағдадтағы қоқыс полигонының үстінен табылған. Оқтан жараланғаннан көз жұмған. Мәйіттің қолы байланған еді. CNN хабарлағандай, ирак полициясы Фокстың денесінде азаптау белгілері бар екенін мәлімдеді. Бұл хабар басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды, бірақ басқа да дереккөздер аталмады. Аталған алғашқы хабарламаға CPT қарсы шығып, топ мүшелерінің денеге қарағанда және дене табылғаннан кейін Фокстың беті мен қолына қарағанда азаптауға қатысты ешқандай дәлел көрінбегенін айтты. CPT мәлімдемесіне сәйкес, денені жақыннан зерттеген екі тәуелсіз сарапшы да азаптаудың белгілерін таба алмады. Топтың бір мүшесі азаптау туралы айыптаулар "екінші тарапты одан әрі жаман көрсетуге" бағытталғанына сендіретінін айтты. Тәуелсіз сараптаманың нәтижелері әлі жарияланбаған. Фокс қайтыс болғаннан кейін CPT көңіл айту білдіріп, сонымен қатар әлемді "не істегеніне қарамастан, ешкімді қаралап немесе жаман көрсетпеуге" шақырды. Олар Фокстың сөздерін келтірді: "Біз кез келген адамды жазалау үшін зорлық-зомбылыққа бармаймыз. Бізді жау санайтындарды кешіреміз".

Әскери іс-қимыл және тірі қалған тұтқындарды қайтару

Құсып алынғаннан кейін; Task Force Knight, британдық арнайы күштер тобы Иракта Lightwater операциясын бастады; 22-ші SAS полкінің B эскадрильясы жетекшілік етті, мақсаты – кешірілгендерді табу және құтқару; JTF2 (Канаданың 1-ші деңгейдегі арнайы күштер бөліміне тең) және канадалық барлау сарапшылары операцияға қосылды; АҚШ операцияға техникалық барлау ақпаратын ұсынды. Task Force Ирактағы AQI және басқа да террористер мен бүлікшілерге қарсы JSOC-тің жаңа операцияларынан гөрі Lightwater операциясына басымдық берді. Lightwater операциясы күн-түндемей үйлерге шабуыл жасап, күдіктілерді тұтқындаудан тұрды, басты мақсаты – барлау ақпаратын жинау; шабуылдарда алынған барлау деректері мен материалдар кешірушілердің қатысқан террористік тобы туралы көбірек ақпарат берді және (әсіресе ұялы телефондардан алынған мәліметтерді пайдаланғанда) қосымша шабуылдарға әкелді. Ғимараттарға жасалған шабуылдардың жалпы саны 50-ге жетті, оның 44-ін британдық арнайы күштер жүргізді, нәтижесінде 47 адам ұсталды, ал 4 шабуыл нәтижесіз аяқталды – ешқандай пайдалы ақпарат алынбады. Операция кешірілгендерді табуға зор үлес қосты. 2006 жылғы 23 наурыздың таңғы сағаттарында Lightwater операциясы аясында SAS Ney 3 операциясын жүргізді: олардың нысаны Бағдадтан солтүстік-батысқа қарай 20 шақырым жерде орналасқан Мишахдадағы үй болды. Олар іздеген екі адамды тапты, олар тергеу/тактикалық сұрақтар кезінде кешірілгендердің Бағдадтың батысындағы орналасқан жерін көрсетті. Құрсауда қалмас үшін SAS кешірушілерге үйге шабуыл жасауға бірнеше минут бұрын телефон соғып, орнын тастап кетуін ескертті. Сағат 08:00-де B эскадрильясы SAS үйге шабуыл жасады, кешірушілердің ғимаратты тастап кеткенін және кешірілгендерді құтқарып алғанын анықтады. Кешірілгендер күтіп тұрған Bradley IFV-ге мінгізілді, ал SAS Humvees көліктерінде кетуге асықты. The Times газеті SAS-ты британдық десанттық және теңіз жаяу әскерінен құралған қолдау тобы – "Task Force Maroon" қолдағанын хабарлады. Құтқару жұмысына басқа да дереккөздерге Канада Корольдік атты полициясы да қатысты. Үш тірі қалған кешірілгеннің денсаулығы жақсы. Олар тұтқында болған кезде жаттығу жасауға рұқсат алған, ал Кемберге қажетті дәрі-дәрмек берілді. CPT-нің операцияны үйлестірген SAS қызметкерлерімен ынтымақтаспағаны хабарланды. CPT-нің тең директоры Дуг Притчард олардың "әскери шабуылды" қаламайтынын және дипломаттармен жұмыс істеуді артық көретінін мәлімдеді.

Әскери қызметкерлерге деген ризасыздыққа қатысты айыптар

Қалдықтарды оқиға орнынан алып кетіп жатқанда, SAS сарбаздары Кемберден жауап алуды қиын деп тапты, бір SAS сарбазы былай деді: "[Ол] мен өмірімде кездескен ең қиын адам болды. Оны көтергеннен кейін ол бізге бір сөз де айтпады". Ұлыбританияда Кембердің құтқарушыларына алғыс айтудан бас тартқаны туралы әңгіме тез тарады, солдат "келесі күні Елші оны біздің үйге [MSS Fernandez] алып келді және Кембер ақыры, оның нақты сөздерін еске алсам, "Менің өмірімді құтқарғаныңызға рахмет" деді". CPT және құрбандар оларды азат еткен әскерлерге алғыс айтудан тартынғаны үшін сынға түсті. Қалдықтар босатылғаннан кейін, CPT-нің бастапқы мәлімдемесінде қатысқан сарбаздарға деген ризашылық білдірілмеді, бірақ 12 сағаттан кейін осындай мәлімдеме жасады, миссия кезінде оқ атылмағанына ризашылық білдіре отырып. Британ армиясының қолбасшысы генерал сэр Майк Джексон британдық Channel 4 телеарнасына "Кембер мырзаның өмірлерін қауіпке тігіп, оларды құтқарған сарбаздарға алғыс айтпағанына" өкініш білдірді. Кейін Джеймс Лони мен Норман Кембер оларды құтқарғаны үшін сарбаздарға алғыс айтты. Хармит Суден де әскерилерге өзін құтқарғаны үшін алғыс білдірді.

Насихаттау

Майор-генерал Рик Линч, Ирактағы көпұлтты күштер штабының брифинг берушісі, "Жай су" операциясының табысын ирактық тұтқындарды зорлықпен ұстау туралы алдыңғы айлардағы хабарламаларға қарсы тұру үшін пайдаланды, журналистерге "бастысы – бұл барлау арқылы жүзеге асты. Бұл ақпаратты тұтқын берді" деді. Бірнеше жыл өткен соң, оны ұрлағандар Ирак полициясымен ұсталды, бірақ Кембер куәлік беруден әлі де бас тартты. Дартон Лонгман мен Тодд баспасында жарық көрген кітап оның тұтқындалуын баяндайды және Норман Кембердің тұтқында болған кезінде жасаған бұрын-соңды жарияланбаған суреттері мен жазбаларын қамтиды, ол басқа тұтқындармен бірге ойын ойлап тапты. 2008 жылдың 5 маусымында Christian Peacemaker Teams Кембер, Суден және Лони сияқты дағдарысқа қатысқан адамдардың мақалалар жинағын жариялады. Кітап бастапқыда екі діни баспа үйі Дэн Ханттың, Лонидің бір жынысты серігінің жазған тарауын өзгертуді талап еткеннен кейін жеке жарияланды. Кітап қазір Cascadia Publishing House арқылы қолжетімді. Ол тұтқындыққа байланысты оқиғаларды түрлі көзқараспен қарастырады, соның ішінде дағдарыс кезінде Бағдадта қалған CPT мүшелері; басқа командаларда жұмыс істейтін мүшелер (Палестина, Колумбия, Чикаго және Торонто кеңселерi); тұтқындардың достары, жақтастары және отбасы мүшелері. Knopf Canada 2011 жылдың көктемінде Джеймс Лонидің кітабын жариялады.

Дағдарыстың уақыт реті

26 қарашада кепілдер ұсталады. 29 қарашада «Әл-Жазира» телеарнасы «Әділеттіліктің қылыштары бригадасынан» видео жариялады. 6 желтоқсанда кепілдер өздеріне жақсы қарап жатқанына сендіретін тағы бір видео жарияланды. Видеода Суден мен Лони бұғаудан босатылып, тамақтанып отырғаны, ал Фокс пен Кембер қолғаппен байланған күйде көрінеді. Кембер Тони Блэрден барлық британдық әскерді Ирактан шығарып алуды сұрайды. Сол күні Канадалық Ислам Конгресінің өкілі Эхаб Лотаев Канададан Бағдадқа кетті (9 желтоқсанда Иракқа келді және христиан бейбітшілдері Ирак пен Палестинадағы арабтардың адам құқықтарын әрдайым қолдағандарын айтып, ұстап алушыларға телеарна арқылы үндеу жасады). Сонымен қатар, Том Фокстың қызы Кэтрин ABC Nightline бағдарламасында оның босатылуын сұрап өтініш жасады. 7 желтоқсанда британ түрмесінен радикалды мұсылман дінбасы Әбу Катада кепілдерді босату туралы қосымша өтініш жасады. Сол күні ертерек, ұрлаушылар тағы бір видео жариялады, онда олар талаптарының соңғы мерзімін 10 желтоқсанға дейін ұзартты. Бұл видеода тек Фокс пен Кембер ғана көрінді, олар Абу-Грейб пен Гуантанамодағы тұтқындардың суреттеріндегідей қызғылт сары комбинезон киген. Кейбір сарапшылар, мысалы, BBC тілшісі Кэролайн Хоули, Лони мен Суденді Фокс пен Кемберден басқаша қарауы мүмкін деп болжады, өйткені бұрынғы екеуі де канадалықтар, ал Канада 2003 жылы Иракқа шабуылды қолдамады. Бұл болжау екінші видеода (тек Фокс пен Кембер бұғауланған) және үшінші видеода (тек Фокс пен Кембер пайда болған) кепілдерге қатысты әдістердің айқын айырмашылығына негізделген. 9 желтоқсанда Гуантанамодағы бұрынғы тұтқын Моаззам Бегг кепілдердің босатылуын талап етіп, кепілдер киген қызғылт сары комбинезон өзін тұтқындағанын еске түсіргенін айтты. Терри Уэйт сонымен қатар Кемберді босатуды өтінді, бірақ ол христиандық бейбітшілдердің Ирактағы «өткір поляризацияланған» жағдайға бару тактикасына қарсы екенін қосты. Сол күні Мысырлық Мұсылман бауырластығының президенті Мұхаммед Махди Акеф өтініш жасады. 10 желтоқсан Екінші мерзім 10 желтоқсанның түстен кейін аяқталды, Бригададан кепілдердің жағдайы туралы ақпарат түспеді. Фокстың қызы мәлімдеме жасап, ол және оның әкесі ирак халқының АҚШ басып алуына қатысты заңды наразылықтары бар деп санайды, бірақ «бұл наразылықтар, алайда, менің әкемнің өмірін алып шешілмейді» деді. Сонымен қатар, американдық соғысқа қарсы белсенді Синди Шихан Лондондағы митингте кепілдерді босатуды талап етті. 12 желтоқсан Кардинал Кормак Мерфи О'Коннор Трафальгар алаңында өткен тілеуде өзінің сәлемі мен қолдау хабарын жіберді, ол да олардың босатылуы үшін дұға еткенін айтып, «Мен олардың ұстаушыларынан Құдай мейірімді болғандай мейірімділік танытуды және оларды босатуды сұраймын» деп аяқтады. 16 желтоқсанда «Торонто Стар» газетінде құпия дереккөздің мәлімдеуінше, ұстап алушылармен байланыс орнатып, аты аталмаған ирактық келіссөзші де ұрланған. Сол күні Ekklesia бұл талаптардың негізсіз екенін және мұндай келіссөзші жоқ екенін хабарлады. 25 желтоқсан Кепілдердің отбасылары көптеген ирак газеттеріне жарнамалар жариялап, көрнекті мұсылмандардың оларды босату туралы өтініштерін қайталады. 4 қаңтарда «Христиандық бейбітшілдікті қалыптастырушылар» тобы кейбір мүшелерінің 6 қаңтардан 9 қаңтарға дейін немесе олар президент Бушпен кездесуге рұқсат алғанға дейін Ақ үйдің сыртындағы Лафайетт саябағында қоғамдық Эпифания оразасын өткізетіндерін мәлімдеді. 7 қаңтарда «Әл-Жазира» телеарнасы Том Фокстың досымен сұхбат жасап, жағдайдың жалғасып жатқанын атап өтті. 28 қаңтарда «Әл-Жазира» телеарнасы 21 қаңтарда түсірілген төрт кепілді бейнелеген видео жариялады. Видеода ұстап алушылардың АҚШ билігіне «барлық ирактық тұтқындарды босату үшін соңғы мүмкіндік» ұсынғандығы, әйтпесе олардың тағдыры өлімге ұласатындығы туралы мәлімдемесі бар. 20 ақпан Канаданың жаңадан тағайындалған сыртқы істер министрі Питер Маккей журналистерге ол кепілдердің босатыларына сенімді екенін айтқаннан кейін сынға ұшырады. Кейін ол кепілдердің отбасыларынан жаңа ақпарат жоқ деп, өз болжамы үшін кешірім сұрады. 7 наурызда «Әл-Жазира» телеарнасы 28 ақпанға арналған жаңа видеоны жариялады. Онда Кембер, Лони және Суден камераға сөйлегені көрініп тұрды, бірақ онда дыбыс жоқ және ол ұстап алушылардың талаптары жоқ. Үшеуі де сергек және көрінеу жақсы көрінді; Том Фокс көрсетілмеген. CPT өкілі Ребекка Джонсон Фокстың жоқтығының себептері туралы қоғамдық болжаулардың «көмектеспейтінін» айтты. 10 наурызда АҚШ Мемлекеттік департаменті Том Фокстың денесі Иракта табылғанын хабарлады. 23 наурызда жаңалықтар агенттіктері үш қалған кепілдің американдық және британдық коалициялық күштерімен қатар ирак күштері, Корольдік Канадалық ұлттық полициясы және мүмкін канадалық әскери қызметкерлердің қатысуымен британдық операцияда босатылғанын хабарлады. Канадалық әскери үлесінің мөлшері және қатысуының сипаты белгісіз. Канаданың арнайы операциялық бөлімшесінің 2-ші бірлестік тобының қатысқандығы туралы расталмаған хабарлар мен болжаулар бар. Операция кезінде кепілдер табылған үйдің маңында ұстап алушылар болмағаны және оқ атылмағаны хабарланды. 27 наурызда Жаңа Зеландияға оралған Хармит Суденге премьер-министр Хелен Кларк Иракқа қайта бармау туралы ескертті, «Жаңа Зеландия үкіметі жаңа зеландиялықтарға «Сол жаққа бармаңыз. Сіз соғыс аймағына барып тұрсыз. Бұл өте қауіпті жер және Жаңа Зеландия Иракта ешқандай түрде өкілдік етілмейді және біз сізге көмектесе алмаймыз» дейді. Сондай-ақ, мемлекеттік TVNZ телеарнасының «теңшеу журналистикасы» туралы дау болды, ол Суденнің отбасына Әмірліктерге Суденмен кездесуі үшін шамамен 30 000 NZD төледі, оның орнына эксклюзивті оқиғаны алды. 8 желтоқсан Үш бұрынғы кепіл ұстап алушыларға қарсы куәлік етуге құлықсыз екендерін мәлімдеді, егер ұстап алушылар өлім жазасына кесілсе.