Кіріспе
Сириялық-канадтық телекоммуникация инженері Махер Арар (ماهر عرار) (1970 жылы туған) – 1987 жылдан бері Канадада тұратын, Сирия және Канаданың қос азаматтығын иеленген телекоммуникация инженері. Арар 2002 жылдың қыркүйегінде Тунистегі отбасылық демалыстан Канадаға қайтып келе жатқанда Джон Ф. Кеннеди халықаралық әуежайында ұсталды. Ол Сирияда шамамен бір жыл тұтқында болды, сол кезде Канада үкіметі тапсырған тергеу комиссиясының қорытындысы бойынша, босатылар алдында азапталды. Кейіннен Сирия үкіметі Арардың «толықтай кінәсіз» екенін мәлімдеді. Канадалық комиссия Арарды терроризммен байланысы жоқ деп таныды, ал Канада үкіметі кейіннен Арармен соттан тыс келісім жасады. Ол 10,5 миллион канад доллары алды және премьер-министр Стивен Харпер Канаданың оның «қорқынышты жағдайына» қатысқандығы үшін Арардан ресми түрде кешірім сұрады. Конституциялық құқықтар орталығының адвокаттарымен өкілдік етілген Арар Нью-Йорк штатының Шығыс округінде Арарға қарсы Эшкрофт ісін қозғады, онда АҚШ үкіметінің әрекеттері заңсыз болғандығы және оның конституциялық, азаматтық және халықаралық адам құқықтарын бұзғандығы туралы талаптар қойылды. Іс Федералдық округ сотында қабылданбағаннан кейін, 2009 жылдың 2 қарашасында Екінші апелляциялық сот бұл шешімді қолдады. 2010 жылдың 14 маусымында АҚШ Жоғарғы Соты бұл істі қараудан бас тартты.
Maher Arar (ماهر عرار) (born 1970) is a telecommunications engineer with dual Syrian and Canadian citizenship who has resided in Canada since 1987. Arar was detained during a layover at John F. Kennedy International Airport in September 2002 on his way home to Canada from a family vacation in Tunis. He was detained in Syria for almost a year, during which time he was tortured, according to the findings of a commission of inquiry ordered by the Canadian government, until his release to Canada. The Syrian government later stated that Arar was "completely innocent." A Canadian commission publicly cleared Arar of any links to terrorism, and the government of Canada later settled out of court with Arar. He received C$10.5 million and Prime Minister Stephen Harper formally apologized to Arar for Canada's role in his "terrible ordeal." Arar, represented by lawyers from the Center for Constitutional Rights, filed a lawsuit in the Eastern District of New York, Arar v. Ashcroft, seeking compensatory damages and a declaration that the actions of the US government were illegal and violated his constitutional, civil, and international human rights. After the lawsuit was dismissed by the Federal District Court, the Second Circuit Court of Appeals upheld the dismissal on November 2, 2009. The Supreme Court of the United States declined to review the case on June 14, 2010.
Ерте өмір
Махер Арар 1970 жылы Сирияда дүниеге келді. Ол 1987 жылы 17 жасында міндетті әскери қызметтен қашу үшін ата-анасымен бірге Канадаға көшіп келді. 1991 жылы Арар Канада азаматы болды. Арар Макгилл университетінде компьютерлік инженерия бойынша бакалавр дәрежесін және Монреальдегі Institut National de la Recherche Scientifique (Université du Québec филиалы) телекоммуникация саласында магистр дәрежесін алды. Макгилл университетінде оқып жүргенде Арар Мония Мазигпен танысты. 1994 жылы Арар мен Мазиг үйленді. Мазиг Макгилл университетінің қаржы ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алған. Олардың екі баласы бар: Бара және Худ. 1997 жылдың желтоқсанында Арар отбасымен Монреальден Оттаваға көшіп келді және Абдулла Әлмалкиді үй иесіне "төтенше жағдайға байланысу үшін" берді. 1999 жылы ол қайтадан Бостонға көшіп, MathWorks компаниясында жұмыс істеді, бұл жұмыс АҚШ ішінде көп саяхаттауды талап етті. 2001 жылы Арар Оттаваға қайтып келіп, өзінің жеке консалтингтік компаниясы Simcomms Inc. компаниясын құрды. Құрылған кезде Арар Оттавада телекоммуникация инженері болып жұмыс істеді.
Канаданың Корольдік атлы полициясы жобасы А-О Канада және Арардың табысталуымен байланысы
2001 жылдың 22 қыркүйегінде Канада қауіпсіздік барлау қызметінің (CSIS) Торонто аймағының бас директоры Джек Хупер CSIS, Корольдік Канада атты полициясы (RCMP) және Онтарио провинциялық полициясы, Торонто полиция қызметі және Пил аймақтық полициясының өкілдерінің кездесуін басқарды. 2001 жылдың 24 қыркүйегінде Торонтодағы RCMP-нің "O" бөлімшесі ұлттық қауіпсіздік бойынша тергеулерді жүргізу үшін "O Canada" жобасы деп аталатын бірлескен тергеу тобын құрды. Торонто тобына RCMP тергеушілері мен Онтарио, Пил және Торонто полиция күштерінің өкілдері кірді. 2001 жылдың қазан айында Оттавадағы RCMP-нің "A" бөлімшесінің инспекторы Гарри Клемент, RCMP инспекторы Мишель Кабанаға Торонтодағы "O Canada" жобасына Оттавадағы Абдулла Алмалки есімді адам туралы тергеуде көмектесу үшін команда қажет екенін айтты. Осыған жауап ретінде "A O Canada" жобасы құрылды. Гарри Клемент Мишель Кабанаға команданың АҚШ Федералдық тергеу бюросымен (ФБР) және Орталық барлау агенттігімен (ЦРУ) тығыз байланыста жұмыс істейтінін хабарлады. Кейіннен Махер Арарға қатысты іс бойынша комиссия RCMP офицерлеріне ФБР және ЦРУ-мен ақпарат алмасу бойынша нақты нұсқаулар берілмегенін анықтады. Ричард Проулкс, RCMP офицері және сол кездегі RCMP комиссарының орынбасары, осы нақты нұсқауларды бермегені үшін ерекше айтылды. "A O Canada" тобына RCMP коммерциялық қылмыстар бөлімі, "A" бөлімшесінің IPOC бөлімі; RCMP Ұлттық қауіпсіздік бойынша тергеулер басқармасы (NSIS), CSIS, Оттава полициясы, Гатино полициясы, Халл полициясы және Онтарио провинциялық полициясы; Квебек провинциясының қауіпсіздік қызметі (Sûreté du Québec); Канада шекара қызметі агенттігі; Канада кеден және кірістер агенттігі, сондай-ақ Канада Әділет министрлігінің адвокаттары кірді. Арар Оттаваға оралғаннан кейін 2001 жылдың 12 қазанында Абдулла Алмалкимен кездесті. Алмалки, Оттавадағы инженер, Сирияда туған және Арармен бірге Канадаға көшіп келген. Олар сауда орталығындағы танымал шаурма мейрамханасы "Mango Café"-де кездесіп, дәрігерлер туралы әңгімелесіп, бірге принтер картриджін сатып алды. Олардың қимылдары сол кезде "A O Canada" жобасының топтары тарапынан тығыз бақылауда болды. Кабулда Әбу Мусаб әл-Сүри немесе Әбу Мусаб әл-Зарқауи басқаратын қауіпсіз үйде. Омар Хадрдың мүмкін болған көрінуінің дұрыстығы 2001 жылдың қыркүйек немесе қазан айларында болған мерзімге байланысты күмәнді. Арар сол кезде Солтүстік Америкада болды және RCMP бақылауында еді. Хадрдың адвокаты Канада БАҚ-ына Хадрдың Баграмдағы абақтыда азапталғанын айтып, ұстағандарға олар естігісі келген жауапты бергенін мәлімдеді. Бұл істі білетін заңгерлер мен жақтастар бұл айыптауларды дереу жоққа шығарды. АҚШ-тың Омар Хадрды сұраққа тартудан алынған ақпараты RCMP-дан бұрын алынған ақпаратқа қайшы келді. Майкл Эдельсон Арар ісі бойынша куәлік беру кезінде, Канаданың "A O Canada" жобасының RCMP офицерлері 2002 жылдың шілдесінде немесе тамызында Хадрға Арардың суреттерін көрсеткенін және Хадрдың Махер Арарды ешқашан көрмегенін айтқанын мәлімдеді. Хадр 2003 жылдың наурыз айында Гуантанамодағы түрмеде өзін канадалық деп таныстырған үш адаммен кездескенін айтты. Үш күндік сапар барысында оған "шамамен 20 адамның суреттері көрсетілді" және "әкесі мен Арар сияқты" бірнеше адам туралы сұрақтар қойылды. Ол оларға "білгендерін" айтты.
Арардың аудармасы
2002 жылдың 26 қыркүйегінде Тунистегі отбасылық демалыстан Монреальге жол жүрісінде Нью-Йорктегі аялдамада Арар АҚШ-тың Иммиграция және натурализация қызметі (INS) қызметкерлерімен ұсталды. INS RCMP ұсынған ақпарат негізінде әрекет етті. Ол депортациялануға тиіс екені анық болғанда, Арар Канадаға депортациялауды сұрады; ол Канадаға көшіп келгеннен бері Сирияға бармағанымен, Сирия азаматтығынан бас тартуға рұқсат бермейтіндіктен, Сирия азаматтығын сақтап қалды. Бастапқыда Канада және АҚШ ресми тұлғалары оның Сирияға депортациялануын депортация деп атады, бірақ сыншылар бұл шараны Сирия үкіметі тұтқындарды азаптаумен танымал болғандықтан, өкілетті тұлға арқылы жасалған азаптаудың мысалы деп сипаттады. Арар депортацияланған кезде Сирия АҚШ үкіметімен "Терроризмге қарсы соғыста" тығыз байланыс күйінде болды. 2003 жылдың қарашасында сол кездегі АҚШ Мемлекеттік департаментінің терроризмге қарсы координаторы және бұрынғы ЦРУ терроризмге қарсы іс-қимыл директоры Кофер Блэк "Сирия үкіметі бұрын әл-Қаидаға өте пайдалы көмек көрсеткен" деген пікір білдірді. 2002 жылдың қыркүйегінде Джордж Буш әкімшілігі аймақтағы ағымдағы санкциялардың тиімділігі мен дипломатиялық келіссөздерді атап, "Сирияның жауапкершілік туралы заңының" қабылдануына қарсылық көрсетті. Бұған қоса, әкімшілік "Сирияның жауапкершілік туралы заңына" қарсылығының себебі ретінде "Әл-Қаидаға" қарсы күресте Сирияның ынтымақтастығы мен қолдауын көрсетті.
АҚШ тергеуі
АҚШ шенеуніктері Арарды әл-Қаиданың белгілі бір мүшелерімен байланысы туралы бірнеше рет сұрады. Оның тергеушілері сондай-ақ Арардың Сирияда туған Оттава тұрғыны Абдулла Әлмалкинің байланыстысы екенін, оның әл-Қаидамен байланысы бар деген күдік болғандықтан, Арардың өзінің әл-Қаида мүшесі болуы мүмкін деген күдік тудырды. Арар Әлмалкимен тек сырттай таныс екенін, бір кезде Әлмалкидің бауырымен Оттавадағы жоғары технологиялық фирмада жұмыс істегенін айтып қарсылық білдіргенде, шенеуніктер Арардың 1997 жылғы жалдау шартының көшірмесін көрсетті, оған Әлмалки қол қойған. АҚШ шенеуніктерінің қанадалық құжатты иеленуі кейіннен қанадалық биліктің Арардың ұсталуына қатысқандығының дәлелі ретінде кеңінен түсіндірілді. Кейіннен Әлмалкинің қолтаңбасы жалдау шартында болмағаны, ол Арардың төтенше жағдайға байланыс ретінде тізімге енгізілгені анықталды. Арардың адвокат сұрауы, ол АҚШ азаматы емес, демек, адвокатқа құқығы жоқ деген сылтаумен қабылданбады. Өзінің кінәсіз екенін айтқандарына қарамастан, ол екі апта бойы АҚШ-та қамауда қалды және ақырында Вашингтон, округ Колумбияға, содан кейін Иорданияның Амман қаласына қонған шағын ұшаққа отырғызылды.
Арардың Сириядағы тұтқындалуы
Амманда болғаннан кейін, Арар көзі байланған, қолы-аяғы зығырланған және бір көлікке отырғызылған деді. "Олар мені артқы орындықта басымды төмен иіп отырғызды", - деп еске алады Арар. "Сосын олар мені ұра бастады. Мен сөйлеуге тырысқан сайын, олар мені ұрып-соқты". Арар түрмеге жеткізілді, онда оны бірнеше сағат бойы ұрып-соғып, Ауғанстандағы «Әл-Қаида» жаттығу лагеріне барғанымды жалған мойындауға мәжбүр етті. "Азаптауды тоқтату үшін мен кез келген нәрсеге дайын едім", - дейді ол. Арар өзінің түрме жасығын үш футтан алты футқа дейінгі "құбыр" сияқты, жарық жоқ, тышқандар көп дейді. 10 айдан астам уақыт бойы қамауда отырып, жалғыз камерада ұсталғанда, оны үнемі сымдармен ұрып-соғып отырды. Камера қабырғасы арқылы Арар басқа тұтқындардың да азапталып жатқандағы айқайларын естіді. Сирия үкіметі тергеу нәтижелерін АҚШ-пен бөлісті. Арар өз азаптаушыларына АҚШ тергеушілерінен нақты сұрақтар жазылған құжат берілгенін және оған АҚШ-та да, Сирияда да бірдей сұрақтар қойылғанын айтады. Арар түрмеде отырған кезде, оның әйелі Мония Мазиг Канадада оның босатылуын қамтамасыз ету үшін белсенді науқан жүргізді. 2003 жылғы қазан айында босатылғаннан кейін Сирия оның террористік байланыстары жоқ екенін мәлімдеді. Сирияның ресми өкілі Имад Мустафа: "Біз барлық нәрсені табуға тырыстық. Біз таба алмадық", - деді. Сирия билігі де Арарды азаптағанын жоққа шығарды.
Араның Канадаға оралуы
Арар 2003 жылғы 5 қазанда, Сирияға жіберілгеннен кейін 374 күн өткен соң босатылды. Ол Канадаға оралып, әйелі мен балаларымен қайта қосылды. Олар Британдық Колумбиядағы Камлупс қаласына көшіп, онда оның әйелі Мония Томпсон Риверс университетінде профессор болып жұмысқа орналасты. Кейін жұбайлар Оттаваға қайта оралды. Канадаға оралған соң Арар Сирияда қинақ көргенін мәлімдеп, атын ақтауға тырысты, сонымен қатар Канада мен АҚШ-та заңдық шараларға және қоғамдық білім беру кампаниясына қатысты. Арар 2010 жылы Оттава университетінен электр инженериясы саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.
Канада үкіметінің жауабы
Магер Арарды қайтару Канадада, БАҚ-та да, үкіметте де көп назар мен тексеруге түсті.
Бастапқы медиа жанжал
Арардың ісі 2003 жылғы 8 қарашада журналист Джульет О’Ниллдің «Ottawa Citizen» газетінде жариялаған мақаласынан кейін дау-дамайдың жаңа деңгейіне жетті, онда оған белгісіз қауіпсіздік көзінен, мүмкін RCMP-ден ақпарат келіп түскен. Оның көзі ұсынған құпия құжаттар Арардың «Әл-Қаида» террористік ұйымының жаттығудан өткен мүшесі екенін көрсетті. Кейіннен RCMP О’Ниллдің үйін іздеу үшін мөрленген ордерлерге сәйкес тінту жасады. 2004 жылғы қарашада Онтарио Жоғарғы сотының судьясы Линн Ратушни іздеу ордерлерін жабық қалпында ұстаудың дұрыс еместігін шешті, бірақ Тыныштық судьясы Ричард Скульторп RCMP Ақпарат қауіпсіздігі туралы заңға сүйене отырып, бұған келісім берген болатын. Судья Ратушни іздеу ордерін жабық ұстаудың еркін баспасөз, сөз бостандығы және азаматтардың ашық сот жүйесіне құқығын бұзатынын мәлімдеді. Ол редакцияланған нұсқасын жариялауға бұйрық берді. Кейіннен тінту кезінде алынған барлық материалдар Онтарио Жоғарғы сотының судьясы Ратушни Ақпарат қауіпсіздігі туралы заңның 4-тарауын «конституцияға қайшы, тым жалпы» және сөз бостандығын шектеуші деп танығаннан кейін О’Ниллге қайтарылды. 2008 жылғы мамырда RCMP «Operation Soya» деп аталған тергеуді жалған ақпаратты кім бергенін анықтамай аяқтады.
Гарвидің есебі
2004 жылдың 25 қыркүйегінде RCMP бас инспекторы Брайан Гарви жүргізген ішкі RCMP тергеуінің нәтижелері жарияланды. Гарви есебі Арар ісі бойынша RCMP-нің бірнеше заңсыз әрекеттерін құжаттады. Оның ашылуларының бірі – RCMP американдық билік органдарына Арар туралы құпия ақпаратты бергені, бұл ақпаратты қалай пайдалануға болатыны туралы ешқандай талап қойылмаған. Сонымен қатар, Сыртқы істер министрлігімен байланыс жасаған Ричард Рой Арарды Сирияға жіберу жоспарын білген болуы мүмкін, бірақ жоғары лауазымдағы басшыларына хабарламаған. Бұдан өзге, RCMP комиссарының орынбасары Гарри Лоеппки 2003 жылдың көктемінде үкіметін (сол кезде либералды премьер-министр Жан Кретьен басқарды) Сирияға жіберген хатында "Арардың террористік қызметке қатысқандығына ешқандай дәлеліміз жоқ" деп жазбауға көндіруге тырысты, себебі Арар "маңызды тұлға болып қала берді". Гарви есебіне жауап ретінде Арар бұл есеп "менімен болған оқиғаның шындығын анықтаудың алғашқы қадамы" екенін және "үкімет мені Сирияға жіберуде Канаданың ешқандай қатысы жоқ деген жалғандықты әшкерелейтінін" айтты.
Канадалық тергеу комиссиясы
2004 жылғы 5 ақпанда Канада үкіметі «Махер Арарға қатысты канадалық шенеуніктердің әрекеттерін зерттеу комиссиясын» құрды. АҚШ тергеуге қатысудан бас тартты және 2007 жылдың қаңтарына дейін өз деректемелерін канадалық шенеуніктермен бөлісуден бас тартты. 2005 жылғы 14 маусымда Арарды елден шығару кезінде Сириядағы Канада елшісі Франко Пиларелла, сол кезде Арарға жамандық жасалғанына сенуге негіз болмағанын, және жалпы алғанда Сирияның жүйелі түрде азаптаулар жасағанына сенімді болуға себеп болмағанын айтты. Бұл мәлімдемелер Канада БАҚ-ында кеңінен күмәндік тудырды, ал бұрынғы канадалық БҰҰ елшісі Пилареллаға жауап беріп, Сирияның адам құқықтарын бұзу фактілері көптеген дереккөздерден жақсы белгілі және жақсы құжатталғанын мәлімдеді. 2005 жылғы 14 қыркүйекте О’Коннор комиссиясы 85 куәгердің жауабын тыңдағаннан кейін, жария тыңдауды аяқтады. Махер Арар комиссия алдында куәлік берген жоқ. 2006 жылғы 18 қыркүйекте Онтарионың Бас судьясының орынбасары Деннис О’Коннор басқарған Канадалық зерттеу комиссиясы өз есебін жариялады. Соңғы есеп Арарды ақтап, оның террористік қызметке қатысы жоқ екенін нақты айтты, сондай-ақ «Мырза Арардың қандай да бір қылмыс жасағанына немесе оның әрекеттері Канаданың қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін көрсететін ешқандай дәлел жоқ» деді. Комиссия сонымен қатар Канада шенеуніктерінің Арарды ұстап, Сирияға жіберу туралы АҚШ шешімін мақұлдағанына ешқандай дәлел таппады, бірақ АҚШ канадалық шенеуніктер ұсынған Арар туралы дұрыс емес және әділетсіз ақпаратқа сүйенгені мүмкін. Есеп сондай-ақ ол Сирияда азапталғанын растады. О’Коннор Арарды терроризм айыптарынан арылтып, Канада шенеуніктерінің әрекеттері оның АҚШ билігімен Сирияға депортациялануына себеп болғанын анықтады. 2007 жылғы 9 тамызда соңғы есепке бұрын жарияланбаған бөлімдері қосылған қосымша жарияланды. Соңғы есептің кейбір бөлімдері ұлттық қауіпсіздік аясында қараңғыландырылған күйде жарияланды. Тергеу ережелеріне сәйкес, соңғы есептің қалған бөлімдерін жариялау туралы шешімді Канада соттары қабылдады. 2007 жылғы шілдеде Федералды сот бұрын алынып тасталған мәтіннің бөліктерін жариялауға рұқсат берді.
Канада үкіметі кешірім сұрап, келісімге келді
2007 жылдың 26 қаңтарында Канада үкіметі мен Арардың канадалық заңгерлері арасындағы бірнеше айлық келіссөздерден кейін, премьер-министр Стивен Харпер Канада үкіметі атынан Арарға ресми түрде кешірім сұрады, «2002 және 2003 жылдары Арар мырзаға, Мония Мазигке және олардың отбасына қатысты оқиғаларда канадалық шенеуніктердің атқарған рөлі үшін» өңкейді. Сондай-ақ Арардың басынан өткен қиындықтары үшін 10,5 миллион канад доллары және сот шығындарына қосымша бір миллион доллар төленетіні жарияланды.
АҚШ-тың сот ісі
2004 жылдың қаңтар айында Арар өзіне жасалған қатысуға байланысты АҚШ-тың сол кездегі Бас прокуроры Джон Эшкрофтқа сотқа шағымданатынын мәлімдеді. Конституциялық құқықтар орталығы Арардың бұрынғы Бас прокурор Джон Эшкрофтқа, ФБР директоры Роберт Мюллерге, содан кейін Ішкі қауіпсіздік министрі Том Риджке, сондай-ақ көптеген АҚШ иммиграциялық қызметкерлеріне қарсы «Арар против Эшкрофт» атты сот ісін қозғады. Бұл талаптар Арардың конституциялық құқықтарын, оның азаптау құрбандарын қорғау туралы заңға сәйкес, азаптаудан басқа елге жіберу құқығын және халықаралық құқық бойынша оның құқықтарын бұзды деп айыптайды. Арыз бойынша, Арардың Бесінші түзетудегі тең сот процесіне қатысты құқықтары адвокатқа және сот жүйесіне қол жеткізу мүмкіндігі болмаған кезде бұзылған, ол елден шығарылар алдында да, Сирия үкіметімен бірге ұсталған кезде де осы жағдай сақталды. Сонымен қатар, оның депортациясын жүзеге асырған Бас прокурор мен ИНС қызметкерлері оны шетелдік үкімет тарапынан азаптауларға ұшырату арқылы оның тең сот процесіне қатысты құқығын бұзған болуы мүмкін, олардың осы үкіметтің зорлық-зомбылыққа ұшыратуы мүмкін екеніне толық сенімдері болды. Бұдан өзге, Арар 1992 жылы АҚШ Конгресі қабылдаған «Азаптау құрбандарын қорғау туралы» заң бойынша талап арыз берді, ол шетелдік үкіметтің өкілінен азаптауға ұшыраған құрбанға АҚШ сотында осы тұлғаға қарсы іс қозғауға мүмкіндік береді. Арардың Ашкрофтқа және ИНС директорларына қатысты талабы оның азаптауға ұшырауына олардың қатысқандығына негізделген. Бұл іс Нью-Йорк штатының Шығыс округінің аудандық сотына жіберілді. Бұл істе Арар өтемақы және жазалау сипаттағы залап ақысын талап етеді, сондай-ақ АҚШ үкіметінің әрекеттері заңсыз болғанын және оның конституциялық, азаматтық және халықаралық адам құқықтарын бұзғанын жариялауды сұрайды. Іс қозғалғаннан бір жыл өткен соң АҚШ үкіметі бұл істі қараудан бас тарту үшін сирек қолданылатын «Мемлекеттік құпияларды қорғау» артықшылығына жүгінді. Үкімет ашық сотта іс жүргізу АҚШ-тың барлау қызметіне, сыртқы саясатына және ұлттық қауіпсіздік мүдделеріне қауіп төндіреді деп мәлімдеді. Атап айтқанда, үкімет мемлекеттік құпиялардың артықшылығын пайдаланған кезде «өтініш берушінің Канаданы көшіруді қалаған ел ретінде белгілеуін қабылдамау негізін», «өтінішкерді осы елден шығаруға шешім қабылдау негізін» және «оны Сирияға көшіру туралы шешімге қатысты мәселелерді» жария ету ұлттық қауіпсіздік мүдделеріне зиян келтіреді деп мәлімдеді. 2006 жылдың 16 ақпанында Бруклин аудандық сотының судьясы Дэвид Трейгер Джордж Буш әкімшілігінің мүшелеріне қарсы Арардың ісін қараудан бас тартты, бұл шешімін ұлттық қауіпсіздік негіздерімен түсіндірді. Конституциялық құқықтар орталығының адвокаттары бұл істі екінші апелляциялық сотқа шағымдады, ол кейіннен аудандық соттың шешімін бекітті. 2008 жылдың 13 тамызында баспасөзде АҚШ-тың екінші апелляциялық соты істі қайта қарауға келіскені туралы хабарлар пайда болды. 2008 жылдың 9 желтоқсанында апелляциялық сот мүшелерінің ауызша дәлелдемелерін 12 адам тыңдады. 2009 жылдың 2 қарашасында АҚШ-тың 2-ші апелляциялық соты аудандық соттың шешімін қолдады. Арардың талабын жоққа шығара отырып, бас судья Денис Джейкобс былай деп жазды: «Біздің шешіміміз осы жағдайда сот тексеруіне және қадағалауына кедергі келтірмейді. Бірақ егер азаматтық құқық бұзушылықтар үшін зиянды өтеу шарасы жасалса, онда оны Конгресс жасауы керек, ол ғана параметрлерді белгілеу, қауіпсіз порттарды белгілеу және көмек көрсетуді нақтылау үшін институционалдық құзыреттілікке ие. Егер Конгресс бұл мәселе бойынша заң шығаруды таңдаса, онда мұндай заңның сот арқылы қаралуы мүмкін». Сот шешімінен кейін Арар келесідей мәлімдеме жасады: «Жеті жыл бойы ауыр азап шегіп, күрескеннен кейін мен сот жүйесі менің өтінішімді тыңдап, атқарушы биліктен тәуелсіз орган ретінде әрекет етеді деп үміттендім. Өкінішке қарай, осы және басқа да ұқсас істер бойынша қабылданған шешімдер АҚШ-тағы сот жүйесі негізсіз айыптаулар мен қорқыныш туғызу арқылы атқарушы биліктің оңай қолдайтын құралына айналғандығын дәлелдейді. Бұл шешім барлық американдықтар үшін және заңның үстемдігі үшін үлкен шығын». Махер Арардың атынан әрекет ететін Конституциялық құқықтар орталығы 2010 жылдың 1 ақпанында АҚШ Жоғарғы сотына Арардың ісіне қатысты өтініш берді, бірақ ол қабылданбады.
remedy in damages is to be created for harms suffered in the context of extraordinary rendition, it must be created by Congress, which alone has the institutional competence to set parameters, delineate safe harbors, and specify relief. If Congress chooses to legislate on this subject, then judicial review of such legislation would be available." Following the court's decision Arar made the following statement,
After seven years of pain and hard struggle it was my hope that the court system would listen to my plea and act as an independent body from the executive branch. Unfortunately, this recent decision and decisions taken on other similar cases, prove that the court system in the United States has become more or less a tool that the executive branch can easily manipulate through unfounded allegations and fear mongering. If anything, this decision is a loss to all Americans and to the rule of law. The Center for Constitutional Rights, who represents Maher Arar, petitioned the US Supreme Court on February 1, 2010, to hear the Arar case but the Court declined.
АҚШ үкіметінің жауабы
Буш әкімшілігінің қызмет істеген кезеңі бойында Арардың Сирияға экстрадициясы заңды және олардың құқықтары шегінде болғанын жалғастырып айтты. Үкімет Арардың Сирияда азапталғанын ресми түрде мойындаған жоқ.
Бақылау тізіміне қатысты мәселе
Тергеу Арарды кінәсіз деп таныса да, АҚШ Арарды бақылау тізімінен алып тастаудан бас тартты. 2007 жылдың қаңтар айында Стоквелл Дэй АҚШ-тың қолындағы дәлелдермен танысуға шақырылды. Оның пікірінше, әкімшіліктің Арардың АҚШ-қа кіруіне тыйым салуы негізсіз. АҚШ Арарды бақылау тізімінен алып тастаудан бас тартуының себебі – «оның жеке байланыстары мен саяхат тарихы». Дэйдің Арарды бақылау тізімінен алып тастау жөніндегі әрекеттерінен кейін АҚШ-тың Канададағы елшісі Дэвид Уилкинс Канаданы АҚШ-тың өз еліне кімді кіргізе алатынын сұрағаны үшін сынады. Дегенмен, премьер-министр Стивен Харпер АҚШ-ты осы мәселе бойынша қысымға алуды жалғастыра беретінін уәде етті. 2007 жылдың 26 қаңтарында Харпер Уилкинсті Канада үкіметінің оны АҚШ бақылау тізімінен алып тастау жөніндегі әрекеттеріне қатысты ескертіп: «Канада өз азаматының әділетсіз қаралып жатыр деп санайтын жағдайда оны қорғауға толық құқылы» деді. 2007 жылдың 20 қазанында «Глоб энд Мейл» газеті АҚШ-тың қандай әрекеттерге қатысқанын көрсететін құпия американдық құжаттарды көргенін хабарлады: «Магер Арардың Ауғанстанға барғанын жоққа шығаруы иммиграциялық алаяқтық үшін сотталған адамның және өзін 1990-шы жылдардың басында сол жерде көргенін айтқан моджахедтер нұсқаушысының сөзімен қайшы келеді». Газетте хабаршы Мохамед Камал Эльзахаби Федералды тергеу бюросына өтірік айтқан деген айып тағылып, «оның сенімділігі күмәнді» делінген. Ол тіпті Арармен танысу туралы баяндамасына сене отырып, «осы кездесу, ең көп дегенде, өткінші болған сияқты» деп қосты. Бұрынғы Бас прокурор Альберто Гонзалес АҚШ-тың Арарға қысым жасалмайтынына Сириядан кепілдік алғанын атап өтті. Бұл Лехидің пікірін жоққа шығарып, АҚШ «біз де айтатын елден кепілдік алды, енді біз олармен сөйлесе алмаймыз, өйткені олардың сөзіне еш нәрсеге сенуге болмайды» деп атап өтті. Сенатор Буш әкімшілігінің Иран мен Сириямен сөйлесуден бас тарту саясатына сілтеме жасады. Сирия АҚШ Мемлекеттік департаментінің терроризмді қолдайтын мемлекеттер тізіміне кіреді. 2007 жылдың 18 қазанында Арар видео байланыс арқылы Халықаралық ұйымдар, адам құқықтары және қадағалау жөніндегі Сыртқы істер жөніндегі палатаның кіші комитеті мен Конституция, азаматтық құқықтар және азаматтық бостандықтар жөніндегі сот төрелігі комитетінің алдында оның ісі мен ұстап беру практикасын зерттейтін тыңдау кезінде сөйледі. Ол өзінің тәжірибелерін баяндап, мұндай жағдай қайталанбауына үміттенетінін айтты. «Мен қазір біздің адам құқықтары мен бостандықтарымыздың қаншалықты нәзік екенін және оларды бізді қорғауға ант берген үкіметтер мен институттар бізден қаншалықты оңай тартып алатынын түсінемін. Мен өмірде алға басудың және болашаққа жетудің жалғыз жолы – бұл маған не үшін болғанын білу және басқаларға да солай болмауына көмектесу екенін білемін». Конгресс мүшелері Арардан жеке кешірім сұрауға мүмкіндік алды. Массачусетс штатының демократ депутаты Билл Делахант АҚШ үкіметінің әрекетсіздігіне қатысты: «Мен сізге біздің үкіметте жоқ нәрсені жеке берейін: кешірім сұраймын». «Сізден және Канада халқынан кешірім сұраймын, – деп жалғастырды ол, – біздің үкіметтің қателік жасағаны үшін». Калифорниялық республикашыл Дана Рорабахер заң шығарушылар бұл жағдайдан «ұялуға тиіс» деген пікірмен келісті, бірақ ол «мыңдаған, тіпті миллиондаған америкалықтардың өмірін қорғады» деп, ұстап беру практикасын қорғады. 2007 жылдың 24 қазанында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Вашингтонда Өкілдер палатасының сыртқы істер комитеті алдында куәлік бергенде, АҚШ-тың Канада үкіметімен қарым-қатынасы дұрыс жүргізілмегенін мойындады. «Біз Канада үкіметіне бұл мәселені біздің қарым-қатынасымыз жағынан жақсы қарастырылмағанын айттық және болашақта жақсырақ жасауға тырысамыз», – деді Райс Өкілдер палатасының сыртқы істер комитеті алдында куәлік еткенде. 2008 жылдың 5 маусымында Конституция, азаматтық құқықтар және азаматтық бостандықтар жөніндегі кіші комитет пен Халықаралық ұйымдар, адам құқықтары және қадағалау жөніндегі кіші комитет «АҚШ Ішкі қауіпсіздік департаментінің бас инспекторының баяндамасы OIG 08 18: Канада азаматының Сирияға шығарылуы» атты бірлескен тыңдау өткізді. Өзінің алғашқы сөзінде DHS бас инспекторы Скиннер оның кеңсесі Арар ісі бойынша тергеуді қайта ашқанын атап өтті, ол «жақында алынған қосымша құпия ақпаратқа негізделген, бұл [олардың] қорытындыларына қатысты болуы мүмкін». Департаменттің Ішкі қауіпсіздік жөніндегі баяндамасының өңделген көші жарияланды. 2010 жылдың наурыз айында DHS OIG баяндамасына қосымша өңделген нұсқасы жарияланды. Соңғы баяндама Арардың Сирияға шығарылуына қатысты Мемлекеттік департаменттің қатысуын зерттеді. Қосымша ұсыныстар жасалмаса да, соңғы баяндамада Бас прокурордың орынбасары Мемлекеттік хатшының орынбасарына жасаған қысқа сыпайы қоңырау ғана болғанын көрсетті, Арарға қысым жасалмайтыны туралы ешқандай талқылау болған жоқ. Сондай-ақ, Мемлекеттік департаментінің бұрынғы заң кеңесшісімен сұхбаттастырылды, ол «[DHS OIG]-ге оның кеңсесі әдетте осындай шығарылым мәселесіне қатысатынын айтты. Алайда, ол мырза Арардың шығарылуына қатысты DOS-тың қатысуын білмейтінін қайта растады». Бұрынғы есептерде Арардың Канадаға шығарылуы АҚШ-қа зиян келтіруі мүмкін екені айтылған, шығару шешімі «мырза Арардың қауіпті адам екеніне және Канада/АҚШ шекарасының кеуектілігі Арардың АҚШ-қа оңай кіруіне мүмкіндік беретініне» байланысты қабылданды. 2008 жылдың 10 маусымында Халықаралық ұйымдар, адам құқықтары және қадағалау жөніндегі кіші комитет дипломатиялық кепілдіктер туралы тыңдау өткізді. Өзінің ашылу мәлімдемесінде өкіл Билл Делахант Магер Арардың ісі мен Сириядан алынған кепілдіктердің белгісіздігін атады. Арар шығарылған кезде Мемлекеттік департамент Арарға қысым жасалмайтынына кепілдік алғанда кеңес алмайтын болған. Жалғыз куәгер Джон Б. Беллингер III, АҚШ Мемлекеттік департаментінің заң кеңесшісі (бұрын Президенттің Ақ үйдің Бас кеңесшісі және Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің заң кеңесшісі) болды. Беллингер бұрын Арар ісі туралы сөйлеген. 2008 жылдың 10 маусымындағы хатында АҚШ өкілдері Джон Коньерс, Джеррольд Надлер және Билл Делахант Бас прокурордан «Канада азаматы Магер Арардың Сирияға шығарылуына қатысты федералдық қылмыстық заңдардың кез келген бұзушылығын тергеуге және қудалауға арналған арнайы прокурорды тағайындауды» сұрады. Бас прокурор Майкл Мукасей өкілдер Коньерс, Надлер және Делахантқа жауап берген хатында қазіргі уақытта арнайы прокурордың қажеті жоқ деп санайтынын айтты. Палатаның Сот жүйесі комитетінің қадағалау тыңдауы кезінде өкіл Делахант Бас прокурордан оның хаты мен кепілдіктер мәселесі туралы сұрақ қойды. Сұраққа жауап берген Бас прокурор Сириядан алынған кепілдіктер туралы жабық брифинг өкілдер Коньерс, Надлер және Делахантқа ұсынылғанын айтты. Өкіл Делахант жабық ақпаратты жария ортада жария ету қаупіне байланысты қатысудан бас тартты. Сонымен қатар, Бас прокурор «[мырза Арарды] Канадаға жіберу [АҚШ-қа] қауіпті болуы мүмкін» екенін және «оны Сирияға жіберу осы кепілдіктерді ескере отырып, қауіпсіз болды» деді.
received additional classified information that could be germane to [their] findings"video. A redacted copy of the Department of Homeland Security report was released. A redacted addendum to the initial DHS OIG report was released in March 2010. The follow up report focused on whether the State Department was involved in the discussions concerning the removal of Maher Arar to Syria. Although no follow up recommendations were made the follow up report showed that only a brief courtesy call was made by the Deputy Attorney General to the Deputy Secretary of State with no discussion on assurances that Arar would not be tortured. Also interviewed was the former legal advisor to the Department of State who "told [DHS OIG] that normally his office would have been involved in a similar removal matter. However, he reaffirmed that he was unaware of DOS involvement in Mr. Arar's removal." Further explaining previous reports stating that Arar's removal to Canada would be prejudicial to the United States, the removal decision was made on the "belief that Mr. Arar was a dangerous person and the porous nature of the Canadian/US border will allow Mr. Arar easy access to the United States." On June 10, 2008, a hearing about diplomatic assurances was held by the Subcommittee on International Organizations, Human Rights, and Oversight. video In his opening statement Representative Bill Delahunt cited the case of Maher Arar and the ambiguousness of assurance received from Syria. It appears that when Arar was removed, the State Department was not consulted when assurances that Arar would not be tortured were obtained. The sole witness was John B. Bellinger III, the legal advisor of the US State Department (previously White House Senior Associate Counsel to the President and Legal Adviser to the National Security Council). Bellinger has previously spoken on the Arar case. In a letter dated June 10, 2008, US Representatives John Conyers, Jr., Jerrold Nadler, and Bill Delahunt requested of the Attorney General the appointment of a "special counsel to investigate and prosecute any violation of federal criminal laws related to the removal of Canadian citizen, Maher Arar, to Syria." Responding in a letter to Representatives Conyers, Nadler, and Delahunt, Attorney General Michael Mukasey said that he does not believes it warrants a special prosecutor at this time. During the House Committee on the Judiciary oversight hearing Representative Delahunt questioned the Attorney General about his letter and the issue of assurances. When questioned the Attorney General stated that a classified briefing on the assurances from Syria was offered to Representatives Conyers, Nadler, and Delahunt. Representative Delahunt choose not to attend giving the reason of his concern for inadvertently disclosing classified information in public setting. In addition, the Attorney General stated that "sending [Mr. Arar] to Canada could have posed a danger to [the United States]" and sending "him to Syria was safer given those assurances."
Канаданың АҚШ үкіметінен ресми наразылығы
2006 жылы 6 қазанда телефон арқылы сөйлескен кезде Харпер президент Бушқа Канаданың Арарға қатысты АҚШ-тың қарым-қатынасына ресми наразылық білдіретінін хабарлады. Бұл хабарламадан кейін Канаданың Сыртқы істер министрі Питер Маккей АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райсқа наразылық хат жолдады. Харпер журналистерге Канаданың "АҚШ үкіметі оқиғалардың толық ақиқатын айқындап, осы жағдайда болған кемшіліктер мен тиісті емес әрекеттерді, әсіресе Канада үкіметімен қарым-қатынастағысын мойындауын" қалайтынын айтты. Харпердің сөзіне қарағанда, Канада АҚШ-тан "мұндай оқиғалар болашақта қайталанбауына" кепілдік беруді күтеді.
Президент Обаманың Арар ісіне берген жауабы
Президент Обама әкімшілігі Маер Арар туралы көп мәлімдеме жасаған жоқ. АҚШ-тың Ішкі қауіпсіздік министрі Джанет Наполитано CBC телеарнасының Нил Макдональдқа берген сұхбатында Арардың ісін қарағандардың пікірінше, "оның жағдайы қазіргі уақытта өзгертілмеуі керек" деді. Канаданың Арарға қатысты барлық мәселедегі қорытындыларының дұрыстығы туралы сұраққа жауап берген министр Наполитано "оның жағдайы, кем дегенде, АҚШ-қа кіру мақсатында өзгертілмеуі керек" деп түсіндірді. Обама әкімшілігі мемлекеттік құпияны пайдалану бойынша үкімет стандартын өзгертті. Бұл өзгерістердің Арардың АҚШ-қа қарсы қозғалған ісіне қалай әсер ететіні белгісіз, онда үкімет адвокаттары мемлекеттік құпияны қорғау құқығын пайдаланған. Жаңа стандарт 2009 жылдың 1 қазанынан бастап күшіне енді.