Кіріспе
Вильня геттосы – Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның қазіргі Литвадағы Вильнюс қаласында құрылған және басқарылған еврей геттосы. Бұл гетто шамамен екі жыл бойында аштық, аурулар, көшеде атқылаулар, қатыгездік және концлагерьдер мен жою лагерьлеріне депортациялар салдарынан 40 000-ға жуық халқы нөлге дейін азайды. Тек бірнеше жүз адам ғана аман қалды, олардың көпшілігі қаланы қоршаған ормандарда жасырынып, кеңес партизандарына қосылып немесе жанашыр жергілікті тұрғындардың арасында паналады.
The Vilna Ghetto was a World War II Jewish ghetto established and operated by Nazi Germany in the city of Vilnius in the modern country of Lithuania, at the time part of the Nazi administered Reichskommissariat Ostland. During the approximately two years of its existence starvation, disease, street executions, maltreatment, and deportations to concentration and extermination camps reduced the ghetto's population from an estimated 40,000 to zero. Only several hundred people managed to survive, mostly by hiding in the forests surrounding the city, joining Soviet partisans, or sheltering with sympathetic locals.
Өмірбаян
1939 жылы қыркүйекте Польшаға Германия мен Кеңес Одағының басып кіруінен бұрын Вильно (идиш тілінде Вильна) Екінші Польша Республикасының Вильно воеводтығының астанасы болды. Қаладағы басым тілдер – поляк тілі және, аз дәрежеде, идиш тілі еді. Сол кездегі қазіргі литва деректеріне сәйкес, литва тілінде сөйлейтін халық қала халқының шамамен 6% құрады, яғни азшылық еді. 1931 жылға қарай қалада 195 000 тұрғын болды, бұл оны Польшадағы бесінші ірі қалаға айналдырды. Қалада түрлі салалы өнеркәсіптер мен жаңа зауыттар, сондай-ақ беделді университеті бар еді. 1922 жылы Ұлттар Лигасы Желиговскийдің бүліктерінен кейін Польша-Литва шекарасын белгілегеннен бері Вильно поляктар мен еврейлердің басымдығын сақтаған қала болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға Кеңес әскерлерінің басып кіруінен кейін Иосиф Сталин, Кеңес-Литва өзара көмек туралы шартқа сәйкес, Вильноны қазан айында Литваға берді. Екі жылдан кейін, 1941 жылдың 26 маусымында неміс әскері Вильнюске кірді, одан кейін Einsatzkommando және Einsatzgruppe B өлім жасағы келді. Жергілікті литвалық басшылар еврейлер мен поляктарды этникалық тазартуды қолдады. Жаз бойы неміс әскерлері мен олардың литвалық серіктестері Вильнюсте тұратын 21 000-нан астам еврейді жаппай қырып-жою бағдарламасы аясында өлтірді. Холокост алдында Вильнюсте кем дегенде 60 000 еврей тұрды, кейбір есептер бойынша 80 000-ға жуық, оның ішінде Германия басып алған Польшадан келген босқындар да бар еді. Аз ғана адамдар Совет Одағына қашып кетті. Қаладағы еврейлерді ұрлау және жаппай өлтірулер неміс әскерлері гетто құрғанға дейін басталды, нәтижесінде 1941 жылдың 6 қыркүйегіне дейін шамамен 21 000 адам қаза болды. Литвалық ұрлаушылар идиш тілінде «хапуне» деп аталды, яғни қолға түсірушілер немесе ұрлаушылар.
1941 ж. Геттоның құрылуы
Вильнюс ескі қаласындағы басым бөлігі кедей еврей кварталын басып алу және қалған, жақсы жағдайдағы еврей тұрғындарын немістер жоспарлаған жаңа геттоға күштеп орналастыру үшін нацистер 1941 жылдың 31 тамызында «Ұлы провокация» оқиғасын ұйымдастырды. Бұл оқиғаны SS Einsatzkommando 9 құрамындағы Обершарфюрер Хорст Швайнбергер, Вильнюс қалалық әкімшілігінің Гебиетскомиссары Ханс Кристиан Хингст пен Франц Мурердің бұйрығымен, сондай-ақ Judenrat мүшелерінің он адамы жүзеге асырды. Мақсаты – Вильнюс және оның айналасындағы барлық еврейлерді түрмеге қамау үшін гетто құруға қажетті аумақты тазалау болатын. Геттоға белгіленген аудан қала орталығындағы ескі еврей кварталы еді. Вильняның тарихында гетто болмаған, бірақ орта ғасырларда еврейлердің қозғалысы мен қоныстануына белгілі бір шектеулер қойылған. Нацистер аумақты екі еврей кварталына (Үлкен гетто және Кіші гетто) бөлді, ал гетто емес дәліз Deutschegasse (Niemiecka немесе Vokiečių) көшесі арқылы өтті. 1941 жылдың 6-7 қыркүйегінде нацистер қалған 20 000 еврейді екі геттоға үйлерінен шығарып, 3 700 адамды өлтірді. Дінін өзгерткендер, «жартылай еврейлер» және еврейлердің жұбайлары да геттоға күштеп енгізілді. Геттоға көшу өте асығыс және қиын болды, еврейлерге көлік пайдалануға рұқсат етілмеді, олар тек дене күшімен көтере алатын мүліктерін ғана алып кете алды. Алғашқы акция «Желб Шейн» (сары төлқұжат) акциясы деп аталды, себебі немістер жұмысшылар мен олардың отбасыларына 3 000 төлқұжат берді және геттоға 12 000 адамды кіргізді. 1941 жылдың 25-27 қазанында Понариде осы төлқұжаттары жоқ 3 781 адам қаза тапты. Екі геттоның құрылуы нацистерге құрбандардың өз тағдырын алдын ала білуін бақылауға мүмкіндік берді, бұл нацистердің толық жою мақсатын жеңілдетті. Осындай екі гетто үлгісі Варшавада да қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия құрған басқа еврей геттолары сияқты, Вильнюс геттосы да адамдарды адамгершіліксіздендіру және тұтқындарын құлдық еңбекке пайдалану үшін құрылды. Жағдайлар өте нашар және тығыз болуы тиіс еді, тұрғындарды нашар санитарлық жағдайларға, ауруларға және күнделікті өлімге ұшырату мақсатында жасалған.
Денсаулық сақтау
Еврей Вильнясы өзінің көрнекті медициналық дәстүрімен танымал болды, оны гетто тұтқындары Холокост кезінде белгілі бір дәрежеде сақтап қалды. Немістер құрған көптеген геттолар сияқты, алдынан: "Achtung! Seuchengefahr!" ("Назар аударыңыз! Жұқпалы қауіп!") деген ескерту ілінді. Вильня геттосында соғысқа дейінгімен салыстырғанда өлім-жітім деңгейі артты. Алайда, негізінен геттоның денсаулық сақтау бөлімінің күш-жігеріне байланысты, Вильня геттосында нашар тамақтану, суық және тығыздыққа қарамастан, ірі эпидемиялар болған жоқ. Доктор Лазар Эпштейннің айтуынша, геттоның денсаулық сақтау бөлімінің санитариялық-эпидемиологиялық бөлімінің басшысы, гетто тұтқындары өздеріне қалдырылған жағдайда, көптеген қиындықтарға қарамастан, соғыс аяқталғанға дейін ұзақ өмір сүре алатын еді. (Идиш: Литваның Иерусалимі) осы себепті. Геттодағы мәдени өмірдің орталығы "Мәдениет үйі" деп аталған Мефице Хасколе кітапханасы болды. Онда 45 000 томдық кітапхана, оқу залы, архив, статистика бюросы, ғылыми жұмыс бөлмесі, мұражай, кітап дүкені, пошта және спорт алаңы бар еді. Әдеби және көркемдік одақтар мен Британдық Иврит одағы сияқты ұйымдар идиш және иврит авторларын еске алу шараларын ұйымдастырды және осы тілдерде пьесалар қойды. Халық арасында танымал болған "Фольксгезунт" журналы геттода жариялануын жалғастырды және оның мақалалары қоғамдық лекцияларда ұсынылды. 1941-1943 жылдары геттодағы өмірін күнделікке түсірген жасөспірім Ицхок Рудашевский (1927–1943) осы оқиғалардың бірнешеуін және оған қатысуын айтады. Ол 1943 жылы Панеряйда жазаланды. Оның күнделігін 1944 жылы оның туысы тапты. Вильня геттосы Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі театрлық қойылымдарымен әйгілі болды. Театрдың ашылуына еврей полициясының басшысы және Вильня геттосының басшысы Якоб Генс жауапты болды. Бұл нацистік геттода құрылған алғашқы қарсылық ұйымдарының бірі еді. Басқа геттолардан айырмашылығы, Вильня геттосындағы қарсылық қозғалысын гетто шенеуніктері басқармады. Нацистер гетто басшысы етіп тағайындаған, бірақ бастапқыда полиция бастығы болған Якоб Генс, қарулы күреске қарсы неміс шенеуніктерімен ынтымақтастық жасады. FPO еврей өміріндегі саяси бағыттар мен партиялардың барлық спектрін білдірді. Оны Ицхак Виттенберг, Йозеф Глазман және Ковнер басқарды. FPO-ның мақсаты гетто халқының өзін-өзі қорғану құралын құру, неміс өнеркәсібі мен әскери қызметін саботаждау және партизандар мен Қызыл Армия күштеріне қарсы күресті қолдау болды. Геттода тұтқын болып, кейін Эстонияға депортацияланғаннан кейін қайтыс болған ақын Хирш Глик, әйгілі партизандық әнұранның сөзін – "Zog nit keyn mol" жазды. 1943 жылдың басында немістер коммунистік астыртын ұйымның бір мүшесін ұстады, ол азаптау арқылы бірнеше байланыстарды ашты. Judenrat неміс қауіп-қатерлеріне жауап ретінде FPO басшысы Виттенбергті Гестапоға беруге тырысты. Fareynikte Partizaner Organizatsye көтеріліс ұйымдастырып, оны Якоб Генстің пәтерінде еврей геттосы полициясымен шайқаста ұстап алғаннан кейін құтқара алды. Генс жұмыс бригадаларының басшыларын, "ерліктерді" шақырып, қарсылық мүшелерін немістерді ашуға тырысып жатыр деп айтып, халықтың көп бөлігін оларға қарсы бұрды және риторикалық сұрақ қойды: "бір адам үшін он мыңдаған адамды құрбан етуге тұрарлық па?". Гетто тұтқындары жиналып, FPO-дан Виттенбергті беруді талап етті. Ақырында Виттенберг өзі нацистердің талаптарына бағынуға шешім қабылдады. Оны Вильнюс қаласындағы Гестапо штаб-пәтеріне алып барды және ертесіне таңертең камерасынан өлі күйде табылған. Көптеген адамдар оның өзін-өзі өлтіргеніне сенді. Генс оған соңғы кездесуінде цианид таблеткасын берген деген қауесет тарады. Бұл оқиғалар FPO-ның моральдық жағдайын түсірді және жастарды басқа еврей партизандарына қосылу үшін орманға жіберу саясатын бастады. Бұл да даулы болды, өйткені немістер "жаппай жауапкершілік" саясатын қолданды, оған сәйкес партизандарға қосылған кез келген адамның барлық отбасы мүшелері атылды. Вильня геттосында "отбасы" жиі үй-жай мен азық-түлік рационын алу үшін отбасы мүшесі ретінде тіркелген туысы жоқ адамды қамтыды. 1943 жылдың қыркүйегінде немістер геттоны жоюға келгенде, FPO мүшелері дайындыққа келді. Генс нацистік күштерді геттодан және партизандық шабуылдан аулақ ұстау үшін жоюды өз бақылауына алды, бірақ соғыса алатын, бірақ міндетті түрде қарсылық күштерінің бөлігі болмағандардың квотасын толтыруға көмектесті. FPO орманға қашып, партизандармен бірге шайқасты.
1943 ж. Тарату
Гетто құрылғаннан бастап 1942 жылдың қаңтарына дейін неміс және литвалық Einsatzgruppen жұмыс топтары жиі еврей мерекелерінде Aktionen деп аталатын күтпеген операцияларды жүргізді. Гетто тұрғындары ұсталды және депортацияланды, көбінесе кейіннен өлім жазасына кесілді. 1941 жылдың 1 қазанындағы Йом Кипур күні өткен Aktion кезінде немістер Юденратқа тұтқындауға жетекшілік етуді бұйырды, нәтижесінде 1983 адам қаза тапты. 1942 жылдың қаңтары мен 1943 жылдың наурызы аралығы геттоның "тұрақталған" кезеңі деп аталды; Aktionen тоқтатылды және өмірдің қалыпты жағдайына оралуға мүмкіндік туды. Тыныш кезең 6 тамызға дейін жалғасты, содан кейін немістер Генрих Гиммлердің бұйрығымен 7130 еврейді Эстонияға депортациялауға кірісті, бұл 5 қыркүйекте аяқталды. Вильнюс гестапосының басшысы Рудольф Нойгебауэрдің бұйрығымен, 1943 жылдың 23-24 қыркүйегінде гетто Oberscharführer Бруно Киттельдің басшылығымен таратылды. Қалған тұрғындарының көп бөлігі Эстониядағы Вайвара концлагеріне жіберілді, Панерай орманында өлтірілді немесе неміс басқан Польшадағы өлім лагерлеріне жолданды. Гетто таратылғаннан кейін Вильняда еврейлердің шағын тобы қалды, олар негізінен Кайлис және ХКП 562 мәжбүрлі еңбек лагерьлерінде орналасты. ХКП 562 лагеріндегі екі жүз елу еврей соғыстан аман қалды. Олар Вильнюсте Холокосттан аман қалған еврейлердің ең ірі тобын құрайды.
Соғыстан кейінгі
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропадағы еврей қауымдастықтарының ішінде литвалық қауымдастық Холокосттан ең көп зардап шекті. 1941 жылдың маусым айында 265 000 адамға жеткен литвалық еврей қауымдастығы, Литва нацистер басып алған кезде мүшелерінің 254 000-ы немесе 95%-ын жоғалтты. Грин-хаус мұражайы, Вильня Гаон еврей мемлекеттік мұражайының филиалы, келушілерге құжаттар мен куәліктерді ұсына отырып, кең ауқымды ынтымақтастық туралы еске салады. Рейчел Костанян 2021 жылы осы еңбегі үшін Германиядан "Ерен еңбегі үшін" орденін алды. Джошуа Соболдың 1984 жылғы "Гетто" пьесасы Вильня геттосы театрының соңғы күндерін көрсетеді. 2021 жылы бұрынғы Вильнюс геттосы туралы 360 градустық виртуалды тур құрылды, ол гетто ішіндегі өнер, білім және шығармашылық еңбектерді қорқынышты жағдайларда көрсетуге арналған.