Бельзец: Нацистік концлагерь және еврей геноцидінің трагедиясы

Кіріспе

Польшадағы нацистік Германияның өлім лагері

Бельзец (ағылшынша: /ˈbɛlzɛk/ немесе /ˈbɛlʒɛts/, польшаша: ) – Польшадағы нацистік Германияның жойқын лагері. Ол СС-тің құпия «Рейнхард» операциясын іске асыру мақсатымен салынған, бұл жоспардың негізгі бөлігі – барлық поляк еврейлерін өлтіру, ал жалпы «Соңғы шешім» – еуропалық еврейлерді геноцидке түсіруге бағытталған нацистік әрекет. Германия жеңілгенге дейін бұл жоба тоқтатылғанға дейін Холокост кезінде алты миллионнан астам еврей өлтірілді. Лагерь 1942 жылдан 1943 жылдың соңына дейін қызмет етті. Ол Бельжец теміржол стансасының оңтүстігінде, Германия оккупациялаған Польшаның Бас үкіметі аумағындағы Люблин округінде орналасқан. 1943 жылдың наурызына дейін бес ашық алаңда эксгумацияланған мәйіттерді өртеу және сүйектерді ұсақтау жұмыстары жалғасты. Бельжекте СС-тің қолынан 430 000-нан 500 000-ға дейін еврейлер өлтірілген деп есептеледі. Бұл лагерь өлім-жітім көрсеткіштері бойынша Треблинка мен Освенцимнен кейін үшінші орында тұр. Лагерьдің зондеркомандосында құлдық еңбек еткен жеті еврей ғана Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды, оның соғыстан кейінгі ресми куәлігінің арқасында. Израиль тарихшысы Дэвид Сильберкланг Бельцектің «нацистердің еврейлерге қатысты жоспарларының толықтығы мен түпкіліктілігін ең жақсы бейнелейтін орын болған шығар» деп жазды.

Өмірбаян

Екінші Польша Республикасында Бельжек ауылы елдің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі екі ірі қаланың арасында орналасқан, соның ішінде Бельжектен солтүстік-батысқа қарай 47 миль (76 км) жердегі Люблин және оңтүстік-шығыста Львов (қазіргі Львов, Украина) қалалары, аймақтағы ең ірі еврей халқына ие болған. Бельжек Польшаға қарсы неміс-кеңес келісіміне сәйкес, неміс оккупациялық аймағына кірді. Алғашқыда, 1940 жылғы сәуір айында еврейлердің күштері сол аймаққа 1939 жылғы кеңес шабуылынан кейін ортақ шекарадан тыс кеңес әскерінің ілгерілеуіне қарсы «Отто операциясы» деп аталған неміс стратегиялық жоспары аясындағы әскери қорғаныс құрылыстарын салу үшін әкелінді. «Ниско резервациясы» аумағында Люблин қаласы батыстан және Бас губернаторлық аймақтан қуылған 95 000-ға жуық неміс, австриялық және поляк еврейлерін көшірудің алғашқы нацистік орталығына айналды. Тұтқындарды Шутцштаффель (СС) нацистік-кеңес шекарасында танкіге қарсы орларды (Бургграбен) салуға жұмылдырды. «Бургграбен» жобасы «Барбаросса операциясы» басталғаннан кейін тоқтатылды. 1941 жылдың 13 қазанында Генрих Гиммлер Люблин СС және полиция басшысы, СС бригадасы Одило Глобочникке Замость аймағын германизациялауды бастау туралы бұйрық берді, ал құрылыс 1 қарашада басталды. Бельжекке жақын жер теңдеудің бірнеше себебі болды: ол Люблин округінің және «Барбаросса операциясынан» кейін құрылған Галицияның неміс округінің шекарасында орналасқан. Ол екі аймақтың еврейлерін «өңдеуге» мүмкіндік берді. Екі айдан кейін, 1942 жылдың 17 наурызында, Германиядан келген Т4 басшылығымен, «Тодт ұйымы» (ОТ) деген желеумен Бельжектен жойқын лагерінде газбен жаппай өлтіру операциялары басталды.

Aktion T4 эвтаназия бағдарламасындағы тәжірибе

Лагерьдің үш коменданты, оның ішінде Kriminalpolizei офицерлері SS Sturmbannführer Christian Wirth және SS Hauptsturmführer Gottlieb Hering 1940 жылдан бастап мәжбүрлі эвтаназия бағдарламасына қатысты, кейіннен олардың барлық неміс қызметкерлерімен бірге. Вирт өзінің әдісін "Акция Т4" операциясының газ камераларында алған тәжірибесі негізінде әзірледі. "Циклон-В" кейіннен кеңінен қолжетімді болғанымен, Вирт оны пайдаланудан бас тартты. "Циклон-В" жеке фирмалар Биркенау және жақын маңдағы Майданек лагерлері үшін өндірді, бірақ олардың инфрақұрылымы әртүрлі болды. Бельжек – жабдықтау мәселелерін айналып өту және қарапайым, қолжетімді өлтіру құралдарына негізделген жою жүйесіне сүйену үшін арналған "Рейнхард операциясы" лагері болды. Экономикалық және практикалық себептерге байланысты Вирт Т4-те қолданылған көміртек оксиді газын пайдаланды, ол үлкен қозғалтқыштың күшімен өндірілді. Холокост куәгерлерінің куәліктері отын түрі бойынша әртүрлі болғанымен, Эрих Фукстің соғыстан кейінгі жазбасы газ камераларына түтін шығаратын құбырлармен жалғанған бензиндік қозғалтқыш болғанын көрсетеді. Бельжекте еврейлер мен цығандарды қысқа қашықтыққа тасымалдау үшін газ ван технологиясының қысқартылған нұсқасы да қолданылды. Т4 операциясына қатысқан және газ камераларының алғашқы операторы СС Hauptscharführer Lorenz Hackenholt, жергілікті шебердің көмегімен Opel Blitz пошта машинасынан шағын газ ван жасады. Қоршау газы ретінде көміртек оксидін қолдану процесі көбінесе жылдам аяқталмай, құрбандарға қорлықтап, тұншығудан өлімге ұшырады. Қүзетшілер өлтіру орнын әзілде "Хакенхольт қоры" деп атады.

Лагердің мақсатын жасыру

Бельжек "өңдеу" аймағы кесілген шырша бұтақтарымен жасырылған, биік тікенді сыммен қоршалған екі бөлімнен тұрды: 1-ші лагерь, құрбандарды түсіретін аймақ және одан жоғарырақ орналасқан екі киім ауыстыру казармасы; сондай-ақ 2-ші лагерь, онда газ камералары және гусеницалы экскаватормен қазылған жаппай қабірлер болды. Екі аймақ бір-бірінен толығымен оқшауланған, тек "Түбе" деп аталатын тар дәліз арқылы байланысқан (der Schlauch). Еврей тұтқындарына арналған шеберханалар мен украин күзетшілеріне арналған казармалар ескі Отто желісінің үстіне орнатылған тікенді сыммен "өңдеу" аймағынан бөлінді. 1942 жылдың желтоқсанына дейін жаңа газ камераларында кем дегенде 350 000-400 000 еврей өлтірілді. Еврейлердің соңғы тобы 1942 жылдың 11 желтоқсанында Бельжекке келді. Кейін ол Люблин әуежай лагеріне ауыстырылып, Рейнхард операциясын соңына дейін қадағалады. 1943 жылы Германия Италияны басып алғаннан кейін, Глобочник оны өзінің туған қаласы Триестке бірге қызмет етуге жіберді. Олар Сан-Саба концентрациялық және транзиттік лагерін құрып, 5000-ға жуық тұтқынды өлтіріп, 69 Холокост пойзын Аушвицке жіберді. Вирт 1944 жылдың сәуірінде Темір крест орденін алды. Келесі айда ол қазіргі Батыс Словенияда ашық көлікте келе жатқанда партизандар тарапынан өлтірілді. Лагерь жабылғаннан кейін оның ізбасары, СС гауптштурмфюрері Готтлиб Херинг уақытша Пониатова концентрациялық лагеріне ауыстырылды, содан кейін Вирт пен Глобочникті Триестке ертіп барды. Соғыс аяқталғаннан кейін Херинг американдық аймақтағы Гейльброннның қылмыстық полициясының бастығы болып қысқа уақыт қызмет етті және 1945 жылдың күзінде ауруханада қайтыс болды. Лоренц Хакенхольт Германияның жеңілісінен аман қалды, бірақ 1945 жылы із-түзсіз жоғалып кетті. 20 жыл өткен соң Мюнхенде СС зондеркомандосы Бельжекке қатысты жеті бұрынғы мүшеге ғана айып тағылды. Олардың ішінде тек Йозеф Оберхаузер (СС күзетші взводының басшысы) 1964 жылы сотқа тартылып, төрт жыл алты айға сотталды, оның жартысын босатылғанға дейін өтеді.

Bełżec "processing" zone consisted of two sections surrounded by a high barbed wire fence camouflaged with cut fir branches: Camp 1, which included the victims' unloading area with two undressing barracks further up; as well as Camp 2, which contained the gas chambers and the mass graves dug by the crawler excavator. The two zones were completely screened from each other and connected only by a narrow corridor called der Schlauch, or "the Tube". The workshops for the Jewish prisoners and the barracks for the Ukrainian guards were separated from the "processing" zone behind an embankment of the old Otto Line with the barbed wire on top. Until December 1942, at least 350,000 to 400,000 Jews were murdered in the new gas chambers. The last transport of Jews arrived at Bełżec on 11 December 1942. He later moved to the Lublin airfield camp, to oversee Operation Reinhard till the end. After the German takeover of Italy in 1943, he was transferred by Globocnik to serve along with him in his hometown of Trieste. They set up the San Sabba concentration and transit camp there, killing up to 5,000 prisoners and sending 69 Holocaust trains to Auschwitz. Wirth received the Iron Cross in April 1944. The following month he was killed by partisans whilst travelling in an open top car in what is now western Slovenia. After the camp's closure, his successor there SS Hauptsturmführer Gottlieb Hering was transferred to Poniatowa concentration camp temporarily until the massacres of the Aktion Erntefest, and later followed Wirth and Globocnik to Trieste. After the war ended, Hering served for a short time as the chief of Criminal Police of Heilbronn in the American zone, and died in autumn 1945 in a hospital. Lorenz Hackenholt survived the defeat of Germany, but disappeared in 1945 without a trace. Only seven former members of the SS Sonderkommando Bełżec were indicted 20 years later in Munich. Of these, just one, Josef Oberhauser (leader of the SS guard platoon), was brought to trial in 1964, and sentenced to four years and six months in prison, of which he served half before being released.

Лагерь күзетшілері

Белжектің күзетшілеріне неміс фолксдойчтары және 120-ға дейін бұрынғы совет әскерінен тұтқынға алынғандар (көбінесе украиндықтар) кірді, олар төрт взводқа бөлінді. "Барбаросса" операциясынан кейін, олардың барлығы Травники СС лагері бөлімшесінде арнайы оқудан өтті, содан кейін "Хиви" (Hilfswilligen неміс тіліндегі қысқарту, "көмектесуге ниеттілер") ретінде концлагерьлерде күзетшілер мен газ камераларын басқарушылар болып тағайындалды. Олар "Соңғы шешімнің" барлық маңызды жойқын орындарындағы Вахманнердің көп бөлігін құрады.

Газ камералары

Белзектегі газ камераларының қалай басқарылғаны туралы толық сипаттама 1945 жылы техникалық дезинфекция қызметінің басшысы Курт Герштейн берді, ол Холокост кезінде Дегеш компаниясынан Аушвицке Циклон В жеткізетін. Соғыстан кейінгі Ротвейль қонақ үйінде французтардың күзетінде жазған баяндамасында Герштейн 1942 жылдың 18 немесе 19 тамызында Бельзекке жасаған сапарын сипаттады, олардың 1450-і тұншығу мен сушалықтан келген бойымен өлі болды. Қалғандары жалаңаш түрде топ-топ болып газ камераларына қарай жетеледі, ішке тығырықтап кіргізу үшін қамшымен ұрылды.

Құрбандар

Тарихшы Евгений Шройт 1947 жылғы зерттеуінде, ол Польшадағы неміс қылмыстарын тергеу жөніндегі бас комиссияның бюллетенінде (Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, 1947) жариялаған, 1945 жылы басталған GKBZNwP тергеуінен кейін Бельжекте өлтірілген адамдардың санын 600 000 деп бағалады. Бұл сан әдебиетте кеңінен қабылданды. Рауль Хилберг 550 000 санын атады. Ицхак Арад кемінде 600 000 адам деп есептеді, ал Бельжектен депортациялар туралы оның кестесіндегі көрсеткіш 500 000-нан асты. Жозеф Марсалек 500 000 деп санады. Британдық тарихшы Робин О'Нил осы орындағы зерттеулеріне сүйене отырып, шамамен 800 000-ға жуық адам болған деген болжам жасады. Немец тарихшылары Дитер Поль мен Питер Витте маңызды дәлел ретінде 1943 жылдың 11 қаңтарында Рейнхард операциясы штабының бастығы Герман Хёфле Берлинге жіберген құпия телеграмманы пайдаланды. Оны 2001 жылы Стивен Тайас пен Питер Витте жариялады. Сол кезде лагерьде жаппай өлтіру тоқтаған еді. 500-ге жуық тұтқыннан тұратын тазалау бригадасы лагерьде қалды, денелерді эксгумациялап, өртеді. Зондеркоманда 1943 жылдың тамызында Собибор өлімі лагеріне тасымалданды және келген кезде өлтірілді. "Біздің пікірімізше, 600 000 құрбаннан артық санды растайтын ешқандай дәлел жоқ", - деп жазды Поль мен Витте 2001 жылы. Холокост пойыздарының тізімдері Польша ұлтына қарсы неміс қылмыстарын тергеу жөніндегі бас комиссияның соғыстан кейінгі талдауында көрсетілгендей, толық емес еді. "Ең төменгі" көрсеткіш пен басқа бағалаулар арасындағы айырмашылықты депортация статистикасының нақты және егжей-тегжейлі көздерінің жетіспеуімен түсіндіруге болады. Сондықтан, Я. Арад еврей геттоларының "Йизкор" кітаптарына, олар депортацияланғандардың нақты санын анықтауға кепілдік бермейтін, ішінара сүйенуге мәжбүр болды. Ол сондай-ақ пойыздардың санын анықтауға мүмкіндік берген Германия теміржолының құжаттарының бір бөлігін пайдаланды. Әрбір Холокост пойызбен тасымалданған адамдардың саны туралы болжамдар жасау қажет болды. Deutsche Reichsbahn есептеулері әрбір пойыздың 50 вагоннан тұратын жүк көлеміне және әр вагонға 50 тұтқынға есептелген, бірақ SS бірдей бағамен пойыздарды 200%-ға дейін толтырды. Олар депортацияланған адамдардың нақты саны туралы емес, транзит кезінде қайтыс болғандардың саны туралы болжамдарды ғана қамтиды. 1945 жылы аймақтық билік пен Томашув Любельский еврей комитеті осы орынды тонау мәселесін талқылады. 1945 жылы жергілікті зираттарды тонауға қатысқан Смуль Пелц, еврей комитетінің төрағасы, өлтірілді. Қабір қазуды зерттеу 1950 жылдардың соңына дейін жалғасты. Люблин аудандық комиссиясы 1947 жылы тергеу нәтижелерін жариялағанмен, орынның өзі назардан тыс қалды және лагерь құрбандарының өте аз бөлігі поляк болғандықтан, лагерь туралы естеліктер жойылды, ал лагерьдегі еврей құрбандарының азы ғана аман қалды. 1960 жылдары бұрынғы Бельжек лагерінің аумағы қоршалды. Алғашқы ескерткіштер орнатылды, бірақ аудан лагерь жұмыс істеген кездегі нақты көлеміне сәйкес келмеді, себебі тиісті дәлелдер мен қазіргі заманғы сот-медициналық зерттеулер болмады. Бұрын оған тиесілі болған аумақтарда коммерциялық даму орын алды. Сонымен қатар, Польша мен Совет шекарасындағы шалғай орналасқандықтан, 1989 жылғы төңкерістерге және демократияның қайта орнауына дейін бұл орынға аз адам келді. Ол көбінесе ұмытылып, нашар күтілді. Бельжектегі жаңа мемориалдың негізгі демеушілерінің бірі Майлз Лерман болды, ол Холокосттан аман қалған американдық, оның ата-анасы Бельжекте өлтірілді, Польша үкіметі мен Американдық еврей комитетінің көмегімен шамамен 5 миллион доллар жинады. Бельжекпен байланысы бар тағы бір танымал Холокосттан аман қалған адам - филантроп Анита Экштейн, "Тірі қалғандардың наурызы" Канадасының бұрынғы ұлттық төрағасы. Анита Экштейн Львов аймағында дүниеге келген және Холокост кезінде Әділ поляктармен бала кезінде жасырылған. Оның анасы Этель Хелфгот Бельжектегі құрбандардың бірі болды. Анита Экштейн Польшаға білім беру сапарларына көптеген студенттер топтарын алып жүрді, онда ол Холокост туралы өз оқиғасын бөліседі. Ол 2005 жылы, жаңа мемориал ашылғаннан кейін бір жыл өткенде Бельжекке алғаш рет келді және аналар күнінде мемориал қабырғасында анасының атын тапты.

The historian Eugeniusz Szrojt in his 1947 study published by the Bulletin of the Main Commission for the Investigation of German Crimes in Poland (Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, 1947) following an investigation by GKBZNwP which began in 1945, estimated the number of people murdered in Bełżec at 600,000. This number became widely accepted in the literature. Raul Hilberg gave a figure of 550,000. Yitzhak Arad accepted 600,000 as minimum, and the sum in his table of Bełżec deportations by the city exceeded 500,000. Józef Marszałek calculated 500,000. British historian Robin O'Neil once gave an estimate of about 800,000 based on his investigations at the site. German historians Dieter Pohl and Peter Witte,

The crucial piece of evidence came from the declassified Höfle Telegram sent to Berlin on 11 January 1943 by Operation Reinhard's Chief of Staff Hermann Höfle. It was published in 2001 by Stephen Tyas and Peter Witte. The camp had ceased to operate for mass murder by then. The clean up commando of up to 500 prisoners remained in the camp, disinterring the bodies and burning them. The Sonderkommando was transported to Sobibor extermination camp around August 1943 and murdered on arrival. "In our view," wrote Pohl & Witte in 2001, "there is no evidence to justify a figure higher than that of 600,000 victims." The Holocaust train records were notoriously incomplete as revealed by postwar analysis by the Main Commission for the Investigation of German Crimes against the Polish Nation. The difference between the "low end" figure and other estimates can be explained by the lack of exact and detailed sources on the deportations statistics. Thus, Y. Arad writes, that he had to rely, in part, on Yizkor books of Jewish ghettos, which were not guaranteed to give the exact estimates of the numbers of deportees. He also relied on partial German railway documentation, from which the number of trains could be gleaned. Some assumptions had to be made about the number of persons per each Holocaust train. The Deutsche Reichsbahn calculations were predetermined with the carrying capacity of each trainset set up at 50 boxcars, each loaded with 50 prisoners, which was routinely disregarded by the SS cramming trains up to 200% capacity for the same price. contain the exact data about the number of deported persons, but only estimates of the numbers of those who died in transit. In 1945 provincial authorities and the Tomaszów Lubelski Jewish Committee discussed the continuing plunder of the site. In 1945 Szmul Pelc, the chair of the committee of the Jewish Committee, was murdered by local graverobbers. Investigations of grave digging continued through the late 1950s. While Lublin District Commission published the results of their investigation in 1947, the site itself continued to be neglected and memory of the site was suppressed as very few of the camp's victims were Polish, and few of the camp's primarily Jewish victims survived. In the 1960s, the grounds of the former Bełżec camp were fenced off. The first monuments were erected, although the area did not correspond to the actual size of the camp during its operation due to lack of proper evidence and modern forensic research. Some commercial development took place in areas formerly belonging to it. Also, its remote location on the Polish–Soviet border meant that few people visited the site before the revolutions of 1989 and the return of democracy. It was largely forgotten and poorly maintained. One of the prime benefactors behind the new memorial at Bełżec was Miles Lerman, an American Holocaust survivor whose own parents were murdered in Bełżec, raising approximately 5 million dollars with the help of the Polish government and the American Jewish Committee. Another prominent Holocaust survivor with a connection to Bełżec is philanthropist Anita Ekstein, former national chair of March of the Living Canada. Anita Ekstein was born in the Lviv area and was hidden as a child by Righteous Poles during the Holocaust. Her mother, Ethel Helfgott, was among the victims in Bełżec. Anita Ekstein has led many groups of students on educational trips to Poland where she shares her Holocaust story. She first visited Bełżec in 2005, a year after the new memorial opened, and discovered her mother's name inscribed on the memorial wall on Mother's Day.

Археологиялық зерттеулер

1997 жылдың соңынан 1998 жылдың басына дейін бұл жерде екі поляк ғалымы, оның ішінде Торунь университетінің су асты археология бөлімінің директоры Анджей Кола және Лодзьдегі археология және этнография мұражайының аға кураторы Миечислав Гора басқаратын команда мұқият археологиялық зерттеу жүргізді. Олар теміржолдың қосылғыларын және бірнеше ғимараттардың қалдықтарын анықтады. Сонымен қатар олар 33 жаппай қабір тапты, олардың ең үлкені белгілі бір ауданы және тереңдігі болды. Бұл жаппай қабірлердің жалпы көлемі шамамен бағаланды. Археологтар тапқан барлық қабірлерде адам сүйектерінің көп мөлшері кездесті, ал 10 қабірде күйдірілмеген адам денелері де болды, оны профессор Кола былай деп сипаттады: "Денелерді сулы қабаттарға немесе осы қабаттың үстіндегі өте ылғалды топыраққа салу, тереңдігіне байланысты ауаның өтуіне кедерес келтірді, нәтижесінде денелер майлы затқа айналды. Кейбір қабірлерде мәйіттердің қалыңдығы шамамен 2,0 метрге жетті."

Тірі қалғандар

Бельжектен шамамен 50 еврей қашып құтылған болуы мүмкін, ал соғыс аяқталғанда бар болғаны жеті адам тірі қалды. Белгісіз саны тұтқындар өз өміріне қауіп тудырып, лагерьке бара жатқан Холокост пойызынан секіріп түсті. Хирцман лагерьдегі тәжірибесін толық баяндауға үлкермей өлтірілді. Рудольф Редер Бельжек лагеріндегі тұтқындық туралы естеліктерін 1946 жылы Краковтағы еврей тарихи комитеті басып шығарған «Бельжек» кітабында жинақтады, кітапқа оның редакторы және әдеби көмекшісі Нелла Рост алғысөз жазды. Кітапта Холокосттан аман қалған және Көркемсурет академиясында оқыған Йозеф Бау салған карта суреттелген. 1999 жылы кітап Маргарет М. Рубельдің аудармасымен Аушвиц-Биркенау мемлекеттік мұражайында қайта басылды. 1960 жылы Редердің куәлігі Мюнхендегі Бельжек процесіне қатысты, онда лагерь персоналының бұрынғы сегіз СС мүшесі сотталды. Айыпталушылардың барлығы Оберхаузерден басқа босатылды, ол 4,5 жылға бас бостандығынан айырылып, жазасының жартысын өтегеннен кейін босатылды.