Нацистік концлагерьлердегі геноцид және Холокост трагедиясы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия Орталық Еуропада алты құрту лагерін (Vernichtungslager), сондай-ақ өлім лагерін (Todeslager) немесе өлтіру орталықтарын (Tötungszentren) пайдаланып, Холокост кезінде 2,7 миллионнан астам адамды, басым көпшілігі еврейлерді жүйелі түрде өлтірді. Өлім лагерьлерінің құрбандары көбінесе газбен уландырылды, олар үшін арнайы салынған тұрақты нысандарда немесе газбен жүретін көліктер арқылы. Миллиондаған адамдар концлагерлерде, "Акция Т4" барысында немесе тікелей сол жерде өлтірілді. Жаппай қырып-жою идеясы, құрбандарды пойызбен тасымалдап, стационарлық нысандарда жүзеге асырылды, бұл бұрын нацистердің психикалық және физикалық мүгедектігі бар аурухана науқастарына қатысты құпия "Акция Т4" эвтаназия бағдарламасы кезінде химиялық түрде жасалған у газбен жүргізген тәжірибелерінің нәтижесі болды. Бұл технология соғыс кезінде көптеген этникалық және ұлттық топтардың күдіксіз құрбандарына бейімделді, кеңейтілді және қолданылды; еврейлер басты нысана болды және құрту лагерьлерінің құрбандарының 90 пайыздан астамын құрады. Еуропалық еврейлерді геноцидке ұшырату нацистік Германияның "Еврей мәселесіне соңғы шешім" болды.

Өмірбаян

1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға жасалған шабуылдан кейін, құпия Aktion T4 эвтаназия бағдарламасы – Гитлердің рұқсатымен неміс, австриялық және поляк ауруханаларындағы психикалық немесе физикалық мүгедектігі бар науқастарды жүйелі түрде өлтіру – СС-тің бастамасымен «өмір сүруге лайық емес өмірді» (Lebensunwertes Leben) жою мақсатымен басталды. Бұл нацистердің өмір сүруге құқығы жоқ деп санайтын адамдарға берген атауы еді. 1941 жылы осы ауруханалық науқастарды жасырын өлтіруден алынған тәжірибе «Соңғы шешімді» іске асыру үшін жойқын лагерьлер құруға әкелді. Ол кезде еврейлер жаңа геттоларға қоныстандырылып, рома және совет соғыс тұтқындары сияқты басқа да мақсатты топтармен бірге нацистік концлагерьлерге қамалды. Еуропалық еврейлерді газбен өлтіруге негізделген нацистердің «Еврей мәселесінің соңғы шешімі» 1941 жылдың маусымында нацистік-совет соғысы басталғаннан кейін «Рейнхард» операциясы барысында қолға алынды. Нацистік Германияның газбен өлтіру технологиясын қабылдауына дейін SS Einsatzgruppen жасаған тікелей өлтірулер болды, олар «Барбаросса» операциясы кезінде Шығыс майданында Вермахт армиясын ілесіп жүрді. Еврейлерді жаппай газбен өлтіруге арналған лагерьлер 1942 жылдың қаңтарында Райнхард Гейдрих төрағалық еткен Ванзее конференциясынан кейін құрылды, онда Еуропа еврейлерін жою қағидасы бекітілді. Логистикалық жауаптылық бағдарламаның әкімшісі Адольф Эйхманға жүктелді. 1941 жылдың 13 қазанында Люблинде орналасқан СС және полиция басшысы Одило Глобочник, Рейхсфюрер СС Генрих Гиммлерден Мәскеудің құлауын күтіп, Польшаның оккупациялық аймағындағы Бельжектегі өлтіру орталығының құрылысын дереу бастауға ауызша бұйрық алды. Бұл бұйрық Ванзее конференциясына үш ай бұрын берілді, бірақ Łódź-тің солтүстігіндегі Chełmno лагерінде газ машиналарын қолданып өлтірулер желтоқсан айында-ақ Sturmbannführer Herbert Lange басшылығымен басталды. Бельжек лагері 1942 жылдың наурызына қарай іске қосылды, Германиядан OT деген желеумен басшылық келді. Аушвиц концлагері 1942 жылдың наурыз айында жаңа газ камераларымен жабдықталды. Майданекте олар қыркүйекте салынды.

After the invasion of Poland in September 1939, the secret Aktion T4 euthanasia programmethe systematic murder of German, Austrian and Polish hospital patients with mental or physical disabilities authorized by Hitlerwas initiated by the SS in order to eliminate "life unworthy of life" (Lebensunwertes Leben), a Nazi designation for people who they considered to have no right to life. In 1941, the experience gained in the secretive killing of these hospital patients led to the creation of extermination camps for the implementation of the Final Solution. By then, the Jews were already confined to new ghettos and interned in Nazi concentration camps along with other targeted groups, including Roma, and the Soviet POWs. The Nazi's so called "Final Solution of the Jewish Question", based on the systematic murder of Europe's Jews by gassing, began during Operation Reinhard, after the June 1941 onset of the Nazi–Soviet war. The adoption of the gassing technology by Nazi Germany was preceded by a wave of hands on killings carried out by the SS Einsatzgruppen, who followed the Wehrmacht army during Operation Barbarossa on the Eastern Front. The camps designed specifically for the mass gassings of Jews were established in the months following the Wannsee Conference chaired by Reinhard Heydrich in January 1942 in which the principle was made clear that the Jews of Europe were to be exterminated. Responsibility for the logistics was to be handled by the programme administrator, Adolf Eichmann. On 13 October 1941, the SS and Police Leader Odilo Globocnik stationed in Lublin received an oral order from Reichsführer SS Heinrich Himmleranticipating the fall of Moscowto start immediate construction work on the killing centre at Bełżec in the General Government territory of occupied Poland. Notably, the order preceded the Wannsee Conference by three months, but the gassings at Chełmno north of Łódź using gas vans began already in December, under Sturmbannführer Herbert Lange. The camp at Bełżec was operational by March 1942, with leadership brought in from Germany under the guise of italic=no (OT). Auschwitz concentration camp was fitted with brand new gas chambers in March 1942. Majdanek had them built in September.

Анықтама

Нацистер құрту лагерлерін және концлагерьлерді ажыратты. Өрт лагері (Vernichtungslager) және өлім лагері (Todeslager) терминдері нацистік жүйеде бір-біріне ауыстырылатын болды, олардың әрқайсысы геноцид болған лагерьлерге қатысты. Алты лагерь осы анықтамаға сай келеді, бірақ адамдарды жою кез келген концлагерьде немесе транзиттік лагерьде жүргізілді; «құрту лагері» терминінің ерекше мақсатымен қолданылуы нацистік терминологиядан алынған. Алты лагерь: Чельмно, Бельцек, Собибор, Треблинка, Майданек және Аушвиц (Аушвиц-Биркенау деп те аталады). Өлім лагерлері Холокост пойыздарымен жаппай жеткізілген адамдарды жүйелі түрде өлтіру үшін арнайы құрылған. Депортацияланғандар Бельжек, Собибор және Треблинкаға келгеннен кейін әдетте бірнеше сағат ішінде өлтірілді. Рейнхард құрту лагерлері Глобочниктің тікелей басқаруында болды; олардың әрқайсысын Шутцштаффельдің СС Тотенкопфвербэнде бөлімшесінің 20-35 адамы басқарды, оларға Кеңес Украинасынан келген жүзге жуық Трауника көмекшілері және әрқайсысы мыңға дейін зондеркомандо құл жұмысшылары қосылды. Еврей ерлер, әйелдер мен балалар геттолардан «арнайы қарау» үшін қорқыныш атмосферасында Орпо және Шупоның біркелкі полиция батальондарымен шығарылды. Өлім лагерлері Германияның өзінде орналасқан концлагерьлерден, мысалы, Берген-Белсен, Ораниенбург, Равенсбрюк және Заксенхаузеннен ерекшеленді, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын «жарамсыз» деп танылған адамдар үшін құрылған. 1936 жылдың наурыз айынан бастап барлық нацистік концлагерьлерді СС Тотенкопфвербэнде (ССТВ) басқарды, олар 1941 жылдан бастап құрту лагерлерін де басқарды. СС анатомы Иоганн Кремер 1942 жылдың 2 қыркүйегінде Биркенауда құрбандықтарды газ камерасына жіберуін көргеннен кейін күнделігіне: «Данте тозағы осымен салыстырғанда комедия сияқты көрінеді. Аушвицті құрту лагері деп бекер атамайды!» деп жазды. Бұл айырмашылық Нюрнберг процесінде айқын болды, онда Дитер Вислицениден (Адольф Айхманның орынбасары) құрту лагерлерін атауын сұрағанда, ол Аушвиц пен Майданекке осындай деп атады. Содан кейін: «Маутхаузен, Дахау және Бухенвальд лагерьлерін қалай жіктеуге болады?» деген сұраққа ол: «Айхман бөлімінің көзқарасы бойынша, олар кәдімгі концлагерьлер еді» деп жауап берді. Адам өлтіру осы лагерьлермен ғана шектелмеді. «Оқпен Холокост» орындары Польшадағы Холокост картасында қара фоны жоқ ақ бас сүйектерімен белгіленген, онда адамдар шатқалдың жанында тізбектеліп, солдаттар мылтықпен атып өлтірді. Олардың ішінде Бронна-Гура, Понари, Румбула және басқалары бар. Құрту лагерлеріне жиналғандарға қарамастан, нацистер басқа типтегі лагерьлерде құлдық жұмыс үшін миллиондаған шетелдіктерді ұрлады, бұл құрту бағдарламасына жақсы жамылқы болды. Тұтқындар Рейхтің жалпы жұмыс күшінің шамамен төрттен бірін құрады, ал аштықтан, аурудан, шаршаудан, өлім жазасынан және физикалық қатыгездіктен туындаған өлім-жітім көрсеткіші 75 пайыздан асты. Оның үстіне, Германияның соғысқа дейінгі шекарасынан тыс жаңа өлім лагерлерін неміс азаматтарынан жасыруға болады.

The Nazis distinguished between extermination and concentration camps. The terms extermination camp (Vernichtungslager) and death camp (Todeslager) were interchangeable in the Nazi system, each referring to camps whose primary function was genocide. Six camps meet this definition, though extermination of people happened at every sort of concentration camp or transit camp; the use of the term extermination camp with its exclusive purpose is carried over from Nazi terminology. The six camps were Chełmno, Belzec, Sobibor, Treblinka, Majdanek and Auschwitz (also called Auschwitz Birkenau). Death camps were designed specifically for the systematic killing of people delivered en masse by the Holocaust trains. Deportees were normally murdered within a few hours of arrival at Bełżec, Sobibór, and Treblinka. The Reinhard extermination camps were under Globocnik's direct command; each of them was run by 20 to 35 men from the SS Totenkopfverbände branch of the Schutzstaffel, augmented by about one hundred Trawnikisauxiliaries mostly from Soviet Ukraine, and up to one thousand Sonderkommando slave labourers each. The Jewish men, women and children were delivered from the ghettos for "special treatment" in an atmosphere of terror by uniformed police battalions from both Orpo and Schupo. Death camps differed from concentration camps located in Germany proper, such as Bergen Belsen, Oranienburg, Ravensbrück, and Sachsenhausen, which were prison camps set up prior to World War II for people defined as 'undesirable'. From March 1936, all Nazi concentration camps were managed by the SS Totenkopfverbände (the Skull Units, SS TV), who operated extermination camps from 1941 as well. An SS anatomist, Johann Kremer, after witnessing the gassing of victims at Birkenau, wrote in his diary on 2 September 1942: "Dante's Inferno seems to me almost a comedy compared to this. They don't call Auschwitz the camp of annihilation for nothing!" The distinction was evident during the Nuremberg trials, when Dieter Wisliceny (a deputy to Adolf Eichmann) was asked to name the extermination camps, and he identified Auschwitz and Majdanek as such. Then, when asked, "How do you classify the camps Mauthausen, Dachau, and Buchenwald? ", he replied, "They were normal concentration camps, from the point of view of the department of Eichmann." Murders were not limited to these camps. Sites for the "Holocaust by Bullets" are marked on the map of The Holocaust in Occupied Poland by white skulls (without the black background), where people were lined up next to a ravine and shot by soldiers with rifles. Sites included Bronna Góra, Ponary, Rumbula and others. Irrespective of round ups for extermination camps, the Nazis abducted millions of foreigners for slave labour in other types of camps, which provided perfect cover for the extermination programme. Prisoners represented about a quarter of the total workforce of the Reich, with mortality rates exceeding 75 percent due to starvation, disease, exhaustion, executions, and physical brutality. On top of that, the new death camps outside of Germany's prewar borders could be kept secret from the German civil populace.

Өртке ұшырату лагерлері

Соңғы шешімнің бастапқы кезеңінде, басқа жерлерде қолданылмас бұрын, оккупацияланған Кеңес Одағында (КСРО) және оккупацияланған Польшадағы Чельмно жойғыш лагерінде улы газдар шығаратын газ машиналарын жасады. Бұл өлім әдісі СС-тің құпия "Акция Т4" бағдарламасы барысында еріксіз эвтаназия жасау тәжірибесіне негізделген. Холокост кезінде екі түрлі өлім камерасы жұмыс істеді. Алғашқыда құрбандардың денелері экскаваторлардың көмегімен жерленді, бірақ кейін олар геноцидтің куәлігін жасыру үшін ашық отта өртеліп, қайтадан қазылып алынды. Таза жою мақсатында салынған алты лагерь: Чельмно жойғыш лагері, Бельжец жойғыш лагері, Собибор жойғыш лагері, Треблинка жойғыш лагері, Майданек жойғыш лагері және Аушвиц жойғыш лагері (сонымен қатар Аушвиц-Биркенау деп те аталады). Аушвиц II (Аушвиц-Биркенау) және Майданек лагерлері еңбек лагері кешенінің бір бөлігі болғанмен, Чельмно және «Рейнхард операциясы» жойғыш лагерлері (яғни Бельжец, Собибор және Треблинка) адамдардың (көбінесе еврейлердің) тұтас қауымдастықтарын бірнеше сағаттың ішінде жою үшін ғана салынған. Олардың барлығы Польша теміржолының тармақтарына қосылған желілерге жақын салынды, ал лагерь қызметкерлері бір орыннан екінші орынға ауысып отырды. Бұл лагерьлердің құрылысы шамалы өзгеше болды: олардың ұзындығы мен ені бірнеше жүз метрді құрады және теміржол вагондарына тығылған құрбандарға арналмаған, минималды персоналға арналған тұрғын үйлермен және техникалық құрылымдармен жабдықталған. Нацистер құрбандарды келген кезде алдап, оларға бұл уақытша транзиттік аялдама екенін және олардың жақын арада шығысқа қарай неміс Arbeitslagers (еңбек лагерлеріне) жол тартатынын айтты. Өлім лагерлеріне жеткізілген, еңбекке қабілетті тұтқындар бірден өлтірілмеді, керісінше, олар Sonderkommandos деп аталатын еңбек бригадаларына тартылды. Олардың міндеті – газ камераларынан шығарылған денелерді алып, оларды өртеу арқылы жою процесіне көмектесу болды.

During the initial phase of the Final Solution, gas vans producing poisonous exhaust fumes were developed in the occupied Soviet Union (USSR) and at the Chełmno extermination camp in occupied Poland, before being used elsewhere. The killing method was based on experience gained by the SS during the secretive Aktion T4 programme of involuntary euthanasia. There were two types of death chambers operating during the Holocaust. At first, the victims' bodies were buried with the use of crawler excavators, but they were later exhumed and incinerated in open air pyres to hide the evidence of genocide in what became known as italic=no. The six camps considered to be purely for extermination were Chełmno extermination camp, Bełżec extermination camp, Sobibor extermination camp, Treblinka extermination camp, Majdanek extermination camp and Auschwitz extermination camp (also called Auschwitz Birkenau). Whereas the Auschwitz II (Auschwitz–Birkenau) and Majdanek camps were parts of a labor camp complex, the Chełmno and Operation Reinhard death camps (that is, Bełżec, Sobibór, and Treblinka) were built exclusively for the rapid extermination of entire communities of people (primarily Jews) within hours of their arrival. All were constructed near branch lines that linked to the Polish railway system, with staff members transferring between locations. These camps had almost identical design: they were several hundred metres in length and width, and were equipped with only minimal staff housing and support installations not meant for the victims crammed into the railway transports. The Nazis deceived the victims upon their arrival, telling them that they were at a temporary transit stop, and would soon continue to German Arbeitslagers (work camps) farther to the east. Selected able bodied prisoners delivered to the death camps were not immediately killed, but instead were pressed into labor units called Sonderkommandos to help with the extermination process by removing corpses from the gas chambers and burning them.

Шоғырландыру және жою лагерлері

Рейнхард операциясы лагерьлерінде, Бельжек, Собибор және Треблинка сияқты, тұтқындар пойызбен келгеннен кейін бірден, осы мақсат үшін ғана салынған газ камераларында өлтірілді. Сондай-ақ, Майданек концлагерінде де осылай болды.

Жою тәртібі

1941 жылы Генрих Гиммлер Минск қаласының шетінде жаппай атуға куә болды. Сол жердегі командирлер оған, атуға қатысқандардың психологиялық тұрғыдан қиындық көріп жатқанын айтты. Осыдан кейін Гиммлер жаппай өлтірудің басқа тәсілі қажет деген қорытындыға келді. Аушвиц лагерінің командирі Рудольф Хосс өзінің естеліктерінде көптеген Einsatzkommandos-тың "қанға батып жүре алмайтынын", ақыл-есінен айырылып немесе өз-өзіне қол жұмсағанын мәлімдеді, бірақ бұл мәлімдемені қолдайтын нақты сандарды келтірмеді. Нацистер алғаш рет Германияда 70 мың мүгедек адамды өлтіру үшін көмірқышқыл газы баллондарын пайдаланды, оны "эвтаназия бағдарламасы" деп атады, бұл жаппай қырғынды жасыру мақсатында жасалған. Көмірқышқыл газының қаупіне қарамастан, баллондарда тасымалдаудың жоғары құнына байланысты, ол Шығыс аймақтарында қолдануға ыңғайсыз деп есептелді.

Газбен жабдықтау

SS Obersturmführer Курт Герштейн Ваффен СС гигиена институтының қызметкері, соғыс кезінде швед дипломатына өлім лагеріндегі өмір туралы айтқан. Ол 1942 жылдың 19 тамызында Бельжец жойқын лагеріне (көмірқышқыл газы камераларымен жабдықталған) келгенде, 6700 еврейді 45 пойыз вагонына түсіріп жатқанын, олардың көпшілігі бұрыннан-ақ қайтыс болғанын көрген. Қалғандары жалаңаш күйінде газ камераларына қарай ұсатылған. Онда:

Аушвиц лагерінің командирі Рудольф Хёсс, еврейлерге алғаш рет «Циклон-Б» гранулалары қолданылғанда, көптеген адамдар оларды өлтіруге дайындап жатқандарын сезгенін, бірақ олардың дезинфекцияланып, лагерге қайтарылатынына алданып қалғанын айтқан. Соның салдарынан, нацистер тұтқындарды ескерте алатын «қиын адамдарды» анықтап, оқшаулаған. Олар газ камераларына бара жатқан тұтқындардың көпшілігі арасында көтеріліс тудыруы мүмкін болғандықтан, оларды көпшіліктен бөліп алып кеткен. «Қиын» тұтқындар жасырын жерге өлтіру үшін апарылған. Хёсс айтуынша, құл тұтқындар, эвфемизм ретінде «Зондеркомандо» (Арнайы бөлімше) деп аталатын, жойқын процеске көмектескен; олар еврейлерді киімдерін шешіп, душ бөлмелері ретінде көрінуге арналған газ камераларына ертіп барған (істемейтін су соқпақтары мен плитка қабырғалары бар); және камера есігі жабылар алдында құрбандармен бірге болған. Психологиялық тұрғыдан «тыныштандыру әсерін» сақтау үшін, СС офицері есіктің алдында соңына дейін тұрған. Зондеркомандо күдіктенгендерді тыныштандыру үшін құрбандарға лагердегі өмір туралы айтқан және оларды тез арада ішке кіргізген; осы мақсатта олар қарттар мен өте жас адамдарға киімдерін шешуге көмектескен. Көптеген жас аналар өз нәрестелерін «дезинфекциялау» құралынан зиян тиеді деп қорқып, үйілген киімдерінің астына жасырған. Лагерь командирі Хёсс «арнайы бөлімшенің ер адамдары бұл жағдайға ерекше назар аударған» және әйелдерді балаларын «душ бөлмесіне» алып кетуге ынталандырған. Сол сияқты, Зондеркомандо «осылай киімсіз жүрудің таңғажайып көрінісінен» жылап жүрген үлкен балаларды жұбатқан. Алайда, мұндай тактика барлық тұтқындарды алдаған жоқ. Командир Хёсс: «Олар өздерін не күтіп тұрғанын білген немесе сезген болса да, өз көздерімен көрінетін өлім қорқынышына қарамастан, балалармен әзілдесіп, оларды жігерлендіруге батыл болған» деді. Кейбір әйелдер кенеттен «киіліп-сарынып, шашын жыртып, маньяк сияқты айқайлаған»; бұл тұтқындар ату үшін алып кетілген. Мұндай жағдайда, газ камерасының алдында өздерін құтқаруға тырысқандар басқаларды жасырып, «өздерінің әлі де жасырынған нәсілдес мүшелерінің мекенжайларын ашқан». Газ камерасының есігі жабылып, төбесіндегі арнайы тесіктер арқылы «Циклон-Б» гранулалары төгілген. Ереже бойынша, лагерь командирі дайындықты, газбен өлтіруді (көзқанақ арқылы) және мәйіттерді тонауды қадағалауға міндетті болған. Командир Хёсс газбен өлтірілгендердің «конвульсия белгілері көрсетпегенін» хабарлаған; Аушвиц лагерінің дәрігерлері мұны «Циклон-Б» газының «өкпеге парализдеу әсеріне» байланысты деп түсіндірген, ол құрбанның конвульсияға ұшырамай-ақ өлтіруіне себеп болған. Мәйіттер жартылай тізе бүгіп, терісі қызыл және жасыл дақтармен қызғылт түсті, кейбіреулерінің аузынан көбік шығып, құлақтарынан қан кеткен, бұл газ камераларындағы тығыздықтан одан әрі ушыққан. Саяси білім беру мақсатында, нацистік партияның жоғары лауазымды басшылары мен СС офицерлері газбен өлтіруге куә болу үшін Освенцим-Биркенауға жіберілген. Аушвиц лагерінің командирі Рудольф Хёсс жойқынды «Гитлердің бұйрықтарын орындауға темірдей берік шешіммен» қажеттілігін түсіндіре отырып, ақтаған.

Auschwitz Camp Commandant Rudolf Höss reported that the first time Zyklon B pellets were used on the Jews, many suspected they were to be killeddespite having been deceived into believing they were to be deloused and then returned to the camp. As a result, the Nazis identified and isolated "difficult individuals" who might alert the prisoners, and removed them from the masslest they incite revolt among the deceived majority of prisoners en route to the gas chambers. The "difficult" prisoners were led to a site out of view to be killed off discreetly. According to Höss, enslaved prisoners, euphemistically called Sonderkommando (Special Detachment), assisted in the process of extermination; they encouraged the Jews to undress and accompanied them into the gas chambers which were outfitted to appear as shower rooms (with nonworking water nozzles, and tile walls); and remained with the victims until just before the chamber door closed. To psychologically maintain the "calming effect" of the delousing deception, an SS man stood at the door until the end. The Sonderkommando talked to the victims about life in the camp to pacify the suspicious ones, and hurried them inside; to that effect, they also assisted the aged and the very young in undressing. Many young mothers hid their infants beneath their piled clothes fearing that the delousing "disinfectant" might harm them. Camp Commandant Höss reported that the "men of the Special Detachment were particularly on the look out for this", and encouraged the women to take their children into the "shower room". Likewise, the Sonderkommando comforted older children who might cry "because of the strangeness of being undressed in this fashion". Yet, not every prisoner was deceived by such tactics; Commandant Höss spoke of Jews "who either guessed, or knew, what awaited them, nevertheless [they] found the courage to joke with the children, to encourage them, despite the mortal terror visible in their own eyes". Some women would suddenly "give the most terrible shrieks while undressing, or tear their hair, or scream like maniacs"; these prisoners were taken away for execution by shooting. In such circumstances, others, meaning to save themselves at the gas chamber's threshold, betrayed the identities and "revealed the addresses of those members of their race still in hiding". Once the door of the filled gas chamber was sealed, pellets of Zyklon B were dropped through special holes in the roof. Regulations required that the Camp Commandant supervise the preparations, the gassing (through a peephole), and the aftermath looting of the corpses. Commandant Höss reported that the gassed victims "showed no signs of convulsion"; the Auschwitz camp physicians attributed that to the "paralyzing effect on the lungs" of the Zyklon B gas, which killed before the victim began suffering convulsions. The corpses were additionally found half squatting, their skin discolored pink with red and green spots, with some foaming at the mouth or bleeding from their ears, exacerbated by the crowding in gas chambers. As a matter of political training, some high ranked Nazi Party leaders and SS officers were sent to Auschwitz–Birkenau to witness the gassings. As the Auschwitz Camp Commandant Rudolf Höss justified the extermination by explaining the need for "the iron determination with which we must carry out Hitler's orders".

Өлі денелерді жою

Газбен өлтіргеннен кейін, Зондеркоманда газ камераларынан мәйіттерді алып шықты, содан кейін алтын тістерін шығарды. Бастапқыда құрбандар жаппай қабірлерге көмілді, бірақ кейін Рейнхард операциясының барлық лагерьлерінде Sonderaktion 1005 кезінде өртеліп жойылды. Зондеркоманданың міндеті – мәйіттерді шұңқырларда өртеп, отты тұтандыру, артық майды ағызу және "жанған мәйіттердің тауларын айналдырып, отты желмен күшейту үшін жағу" еді, – деп жазды комендант Хосс поляктардың күзетінде болғандағы естеліктерінде. Ол, арнайы жасақ деп аталатын тұтқындардың өздері де соңында осындай аяққа жететінін білсе де, міндеттерін адал орындағанына таң қалды. Лазареттегі өлтіру станциясында ауруларды ұстап, олар оқ атып жатқанда қаруды көрмеуі үшін сақтады. Олар мұны "өздері де жоюшылар болғандай" жасады, – деп жазды Хосс. Ол сондай-ақ, адамдардың "бірнеше күннен бері жаппай қабірлерде жатқан мәйіттерді өртеп, қорқынышты жұмыс істеген кезде де" тамақтанып, темекі шеккенін айтты. Кейде олар туыстарының мәйітіне кездесіп, немесе олардың газ камераларына кіргенін көретін. Хосс айтуынша, бұл оларды әлсіретіп жіберген, бірақ "ешқандай оқиғаға әкелмеді". Ол Зондеркоманданың біреуі әйелінің мәйітін тауып, бірақ "ешқандай өзгеріс болмағандай" мәйіттерді сүйреуін жалғастырғанын айтты. Аушвицте мәйіттер крематорийлерде өртеліп, күлі көміліп, шашыратылып немесе өзенге тасталатын. Собибор, Треблинка, Бельжек және Чельмнода мәйіттер оттықтарда өртеліп жойылды. Аушвиц-Биркенаудағы индустриялық өлтірудің тиімділігі J. A. Topf & Söhne фирмасының мамандары жобалаған крематорийлері бар үш ғимарат салынуына әкелді. Олар тәулігіне 24 сағат бойы мәйіттерді өртеп, бірақ кейде өлім-жітім көрсеткіші соншалықты жоғары болғандықтан, мәйіттерді ашық ауада да өртеуге тура келді.

Құрастыру және жасыруға тырысу

Нацистер адамдар өлтірілгенін көрсететін барлық дәлелді жою үшін жою лагерлерін толық немесе ішінара бұзуға тырысты. Бұл әрекет құрту процесін ғана емес, сонымен қатар жерленген денелерді де жасыру мақсатын көздеді. «СондерАкция 1005» операциясының нәтижесінде лагерьлер сотталған тұтқындардан құралған топтармен бұзылды, құжаттары жойылды және жаппай қабірлер ашылды. Дәлелдер толық жойылмаған кейбір жою лагерлері Кеңес әскерлері тарапынан азат етілді, олар Батыс одақтастарынан өзгеше құжаттама және ашықтық стандарттарын сақтады. Дегенмен, Кеңес Қызыл Армиясының «Багратион» операциясы кезіндегі шапшаң шабуылының арқасында Майданек лагері дерлік зақымдалмаған күйінде қолға түсті. Шеруге Эстония, Жаңа Зеландия, Панама және Түркия сияқты әртүрлі елдерден адамдар келді.

Лагерьлер мен Холокостты жоққа шығару

Холокостты жоққа шығарушылар немесе оны жоққа шығарушы адамдар мен ұйымдар Холокосттың болмағанын, немесе тарихи жағынан мойындалғандай оның сипаты мен ауқымында болмағанын мәлімдейді. Холокостты жоққа шығарушылар, жойқын лагерьлердің шындығында еврейлерді шығысқа жер аудару үшін салынған транзиттік лагерьлер болғанын айтады. Алайда, бұл теориялар сақталған неміс құжаттарымен жоққа шығарылды, олар еврейлердің лагерьлерге өлтіру үшін жіберілгенін көрсетеді. Жойқын лагерьлерді зерттеу қиын, себебі СС және нацистік режим жойқын лагерьлердің бар екенін жасыруға күш салған.

Білгіштік

2017 жылы Körber Foundation жүргізген зерттеуде Германиядағы 14 жастағы балалардың 40 пайызы Аушвицтің не екенін білмейтіні анықталды. 2018 жылы Claims Conference, АҚШ Холокост еске алу мұражайы және басқа ұйымдар ұйымдастырған АҚШ-тағы сауалнамада, сауалнамаға қатысқан американдық мыңжылдықтардың 66 пайызы (және АҚШ-тағы барлық ересектердің 41 пайызы) Аушвицтің не екенін білмейтіндігі анықталды. 2019 жылы 1100 канадалықтың арасында жүргізілген сауалнамада олардың 49 пайызы неміс оккупациясы астындағы Еуропада орналасқан нацистік лагерьлердің есімдерін біреуін де атамағаны анықталды.