Газ машинасы – Холокост кезінде нацистер қолданған, адамдарды өлтіруге арналған көшбасқы газ камерасы. Тарих, құрбандар, және Екінші дүниежүзілік соғыс.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаппай өлтіру үшін пайдаланылған көлік, әсіресе Холокост кезінде.
Vehicle used for mass murder, especially during the Holocaust
Газбен жүретін фургон немесе газ вагоны (душегубка, dushegubka, сөзбе-сөз "жан өлтіруші"; Gaswagen) – жылжымалы газ камерасы ретінде қайта жабдықталған жүк көлігі. Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост кезінде нацистік Германия газбен жүретін фургондарды кең көлемде жасап, психиатриялық емдеу орындарындағы науқастарды, поляктарды, ромдарды, еврейлерді және Польша, Беларусь, Югославия, КСРО және неміс оккупациясы астындағы басқа да аймақтардағы тұтқындарды өлтіру үшін пайдаланды. Ұлы тазалау кезінде советтік НКВД газбен жүретін фургондарды қолданған бір дерек тіркелді.
A gas van or gas wagon (душегубка, dushegubka, literally "soul killer"; Gaswagen) was a truck re equipped as a mobile gas chamber. During World War II and the Holocaust, Nazi Germany developed and used gas vans on a large scale to kill inmates of asylums, Poles, Romani people, Jews, and prisoners in occupied Poland, Belarus, Yugoslavia, the Soviet Union, and other regions of German occupied Europe. One case of gas vans used by Soviet NKVD during the Great Purge was documented.
Нацистік Германия
Немістердің газды фургондарды еврейлерді, поляктарды, ромдарды, психикалық ауруларды және тұтқындарды оккупацияланған аумақтарда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өлтіруі 1939 жылы Aktion T4 басталды. Рейхскауіпсіздік бас басқармасының (RSHA) Қылмысты анықтаудың техникалық институты ("Kriminaltechnisches Institut der Sicherheitspolizei" (de), қысқартылған KTI) өлтірудің қолайлы әдісін табуды тапсырды, ол құрбандарды көміртек газымен газбен өлтіруді шешті. 1939 жылдың қазан айында нацистер Позенге жақын VII фортта тұтқындарды газбен өлтіре бастады. Алғашқы құрбандар психикалық аурулар ауруханаларының поляк және еврей тұтқындары болды. Куәгерлер 1939 жылдың желтоқсанынан бастап Померания, Шығыс Пруссия және Польшадағы баспаналарда тұтқындарды өлтіру үшін жылжымалы газ камераларын қолданғанын айтады. Бұл көліктер Sonderkommando Lange үшін жасалды және оларды қолдану өлтіруді жылдамдату үшін болды. Газ камералары құрбандарды газ камераларына апарудың орнына, газ камералары құрбандарға апарылды. Оларды RSHA Referat II D мамандары жасаған болуы мүмкін. Бұл жылжымалы газ камералары стационарлық газ камералары сияқты принциптер бойынша жұмыс істеді: резеңке шланг арқылы жүргізуші болат цилиндрлерден таза көміртек газын арнайы конструкцияға жіберді, ол қорап тәрізді және тасымалдаушыға орналастырылған. Көліктердің түрі жылжымалы көліктік көліктерге немесе жүк тасушы көліктерге ұқсайды және олар "Kaiser's Kaffee Geschäft" ("Kaiser's Coffee Shop") деп аталды. Ол кезде оларды "газ вандары" деп атамаған, бірақ "Sonder Wagen", "Spezialwagen" (арнайы вандар) және "Entlausungswagen" (дезинфекциялық вандар) деп атаған. 1940 жылы Ланге коммандосы Уортлендтегі көптеген ауруханаларда науқастарды өлтірді. Олар ауруханаларға барып, науқастарды жинап, көліктік машиналарға салып, оларды шығарып жатқанда газбен өлтірді. 1940 жылдың 21 мамырынан 8 маусымына дейін Зондеркомандо Ланге Солдау концлагерінен 1558 науқасты өлтірді. 1941 жылдың тамызында СС басшысы Генрих Гиммлер Артур Небе ұйымдастырған Минскідегі еврейлерді жаппай ату туралы демонстрацияға қатысты, содан кейін ол құсып кетті. Гиммлер өзін-өзі ұстап, басқа әдістерді іздестіру керек деп шешті. Ол Небеге "қажетті" өлтіру тәсілдерін іздестіруді тапсырды, бұл өлтірушілерге аз стресс әкеледі. Небе өз тәжірибелерін кеңес психикалық ауруларын өлтіру арқылы жүргізуді шешті, алдымен Минск маңында жарылғыш заттармен, содан кейін Могилевте автомобильдің құю жүйесімен. Небенің тәжірибелері газды фургонды жасауға әкелді. Бұл көлік 1940 жылы Солдау концлагерінде Шығыс Пруссия мен Померания психикалық ауруларын газбен өлтіру үшін қолданылған болатын. Газ камералары көптеген адамдарды өлтірудің тиімді әдісі ретінде әзірленетінге дейін, әсіресе Чельмно өлім лагерінде газ вандары қолданылды. Айнзатцгруппалар Шығыс аймақтарында екі түрлі газды фургонды қолданды. Опель Блиц, салмағы 3,5 тонна, ал үлкенірек Saurerwagen, салмағы 7 тонна. Белградта газды фургонды "Душегупка" деп, ал КСРО-ның басып алынған бөліктерінде "душегубка" (душегубка, сөзбе-сөз "жан өлтіруші" немесе "жоюшы") деп атаған. СС вандарға Sonderwagen, Spezialwagen немесе S Wagen ("арнайы көлік") евфемизмдерін қолданды. Газбен жүретін көліктер арнайы металл құбырлар арқылы ауа өткізбейтін жүк бөлмелеріне өлімге әкелетін түтіндерді жіберу үшін жасалған, онда құрбандар күшпен толғанған. Газ босаған кезде, зардап шеккендер айқайлап, қабырғаларды қағып, немістерден босатуды сұрады. Өлгеннен кейін олардың денелері "көк түске боялып, тер мен зәрден ылғалды, аяқтары нәжіс пен етек қанға толы" болған. Осы қорқынышты белгілер Рудольф Хосстің еврейлерді өлтірудің негізгі әдісі ретінде Циклон B-ны таңдауына себеп болды. Бір қызығы, Циклон B дәрісі де осындай белгілерге әкеліп соқты. 1942 жылдың маусымына дейін газбен жүретін фургондарды өндіруші компания de GmbH Einsatzgruppen-ке екі модельдегі 30-50 пен 70-100 адамға арналған 20 газбен жүретін фургонды жеткізді. Соғыс аяқталғанда бірде-бір газды фургон қалмады. Газбеніктер бар екені алғаш рет 1943 жылы Краснодардағы азаматтарды өлтіруге қатысы бар нацистік әріптестерді соттаған кезде белгілі болды. 1942 жылдың 21 және 22 тамызында жергілікті әріптестердің қолдауымен Einsatzgruppe D-нің Sonderkommando (арнайы бөлім) 10a мүшелері 30-дан 60-қа дейінгі бейбіт тұрғындарды газбен өлтірді. Кейіннен газ бензинді көліктер ромаларды және ауру адамдарды өлтіруге пайдаланылды. Газбен өлгендердің жалпы саны белгісіз. Газ бензиндері Клод Ланцманның "Шоа" фильміне арналған сұхбаттарында кеңінен талқыланады.
The use of gas vans by Germans to kill Jews, Poles, Romani people, the mentally ill people, and prisoners in occupied territories during World War II originated with Aktion T4 in 1939. Ordered to find a suitable method to kill, the Technical Institute for the Detection of Crime ("Kriminaltechnisches Institut der Sicherheitspolizei" (de), abbreviated KTI) of the Reichssicherheitshauptamt (RSHA) decided to gas victims with carbon monoxide. In October 1939, the Nazis started gassing prisoners at Fort VII near Posen. The first victims were Polish and Jewish inmates of asylums for the mentally ill. Witnesses report that from December 1939, mobile gas chambers were used to murder the inmates of asylums in Pomerania, Eastern Prussia and Poland. The vans were built for the Sonderkommando Lange and their use was supposed to speed up the killings. Instead of transporting the victims to the gas chambers, the gas chambers were transported to the victims. They were most likely devised by specialists from the Referat II D of the RSHA. These mobile gas chambers worked on the same principles as the stationary gas chambers: through a rubber hose the driver released pure CO from steel cylinders into the air tight special construction that was shaped like a box and placed on the carrier. The vans resembled moving vans or delivery lorries and were labelled Kaiser's Kaffee Geschäft (de) ("Kaiser's Coffee Shop") for camouflage. They were not called "gas vans" at the time, but "Sonder Wagen", "Spezialwagen" (special vans) and "Entlausungswagen" (delousing vans). The Lange commando killed patients in numerous hospitals in the Wartheland in 1940. They drove to the hospitals, collected patients, loaded them into the vans and gassed them while they were driving them away. From 21 May to 8 June 1940 the Sonderkommando Lange murdered 1558 sick people from Soldau concentration camp. In August 1941, SS chief Heinrich Himmler attended a demonstration of a mass shooting of Jews in Minsk that was arranged by Arthur Nebe, after which he vomited. Regaining his composure, Himmler decided that alternative murder techniques should be found. He ordered Nebe to explore more "convenient" ways of killing, less stressful for the killers. Nebe decided to conduct his experiments by murdering Soviet mental patients, first with explosives near Minsk, and then with automobile exhaust at Mogilev. Nebe's experiments led to the development of the gas van. This vehicle had already been used in 1940 for the gassing of East Prussian and Pomeranian mental patients in the Soldau concentration camp. Gas vans were used, particularly at the Chełmno extermination camp, until gas chambers were developed as a more efficient method for murdering large numbers of people. Two types of gas vans were used by the Einsatzgruppen in the East. The Opel Blitz, which weighed 3.5 tons, and the larger Saurerwagen, which weighed 7 tons. In Belgrade, the gas van was known as "Dušegupka" and in the occupied parts of the USSR similarly as "душегубка" (dushegubka, literally "soul killer" or "exterminator"). The SS used the euphemisms Sonderwagen, Spezialwagen or S Wagen ("special vehicle") for the vans. The gas vans were specifically designed to direct deadly exhaust fumes via metal pipes into the airtight cargo compartments, where the intended victims had been forcibly stuffed to capacity. When the gas was released, victims screamed and knocked on the walls, begging for the Germans to release them. After their deaths, their bodies were "thrown out blue, wet with sweat and urine, the legs covered with excrement and menstrual blood". These gruesome symptoms were one of the reasons why Rudolf Höss chose Zyklon B as the primary killing method for Jews. Ironically, Zyklon B inflicted similar symptoms. By June 1942 the main producer of gas vans, de GmbH, had delivered 20 gas vans in two models (for 30–50 and 70–100 individuals) to Einsatzgruppen, out of 30 that were ordered from that company. Not one gas van was extant at the end of the war. The existence of gas vans first came to light in 1943 during the trial of Nazi collaborators who had been involved in the murder of civilians in Krasnodar. A group of 30 to 60 civilians were gassed on August 21 and 22, 1942 by members of Sonderkommando (special unit) 10a of Einsatzgruppe D, who were supported by local collaborators. Subsequently, gas vans were used for murder of Roma people and ill persons. The total number of gas van killings is unknown. The gas vans are extensively discussed in some of the interviews in Claude Lanzmann's film Shoah.
Кеңес Одағы
Кеңес Одағындағы Ұлы тазалау кезінде НКВД офицері Исай Д. Берг тұтқындарды тәжірибелік түрде газбен өлтіру үшін арнайы жабдықталған, герметикалық ванды пайдаланды. Тұтқындар Бутовоға жол жүріп газбен уланды, ол жалған атыс полигоны болатын. 1956 жылы НКВД офицері Николай Харитоновтың куәлігіне сәйкес, Исай Берг газды фургондарды жасауда басты рөл атқарды. Берг 1937 жылдың жазында Мәскеудегі НКВД-ның әкімшілік-шаруашылық бөлімінің бастығы болып тағайындалды. 1937 жылдың қазан айында оған Бутово атыс полигонына бақылау жүргізу тапсырылды. Бергтің өлім отрядының мүшесі Фёдор Чесноковтың 1956 жылғы куәлігіне сәйкес, газды көліктердің ішіне бағыттауға арналған клапандары бар жүк көліктері пайдаланылды. Тергеу көрсеткендей, тұтқындарды жалаңаш қылып, байлап, аузын жауып, жүк машиналарына тастаған. Олардың мүліктері ұрланды. Бергті "НКВД-дағы контрреволюциялық құлашынға" қатысқандығы үшін өлім жазасына кесіп, 1939 жылдың 3 наурызында атып тастады. Катрин Райхелт Альберт Видман мен Артур Небені осы әдістің авторлары деп атайды. Вальтер Рауф, де және Гарри Вентритт көліктерді өзгертумен айналысты. Матиас Бир газды фургондарды "Үшінші рейхтің ерекше өнімі" деп сипаттайды. Роберт Геллатели Польшадағы нацистік оккупация кезінде евтаназия бағдарламасы аясында нацистердің тиімдірек және құпия кісі өлтіру процесін іздегенін, соның нәтижесінде "Герберт Ланге басшылығымен 1940 жылдың 15 қаңтарында Вартегауда алғашқы газды жүк көлігі пайда болғанын" айтады. Ол сондай-ақ "кеңестіктер кейде газды фургондарды (душегубка) қолданды, мысалы, 1930 жылдардағы Мәскеуде, бірақ оның кеңдігін одан әрі зерттеу қажет. Олар мыңдаған денені жою үшін крематорийлерді пайдаланды, бірақ газ камералары болған жоқ" деп мәлімдейді. Журналист Евгения Албац газды фургондарды "советтік өнертабыс" деп санайды. Кизни Бергті "ойып табушы" деп атайды.
During the Great Purge in the Soviet Union, NKVD officer Isaj D. Berg used a specially adapted airtight van for gassing prisoners to death on an experimental basis. The prisoners were gassed on the way to Butovo, a phony firing range, where the NKVD executed its prisoners and buried them. According to testimony given by NKVD officer Nikolai Kharitonov in 1956, Isaj Berg had been instrumental in the production of gas vans. Berg had become chief of the administrative economic department in Moscow’s NKVD in the summer of 1937. In October 1937 he was charged with the supervision of the Butovo firing range. According to testimony given by Fjodor Tschesnokov, a member of Berg’s execution team, in 1956, trucks were used, which were equipped with valves through which the gas could be directed inside the vehicles. The interrogations revealed that the prisoners were stripped naked, tied up, gagged and thrown into the trucks. Their property was stolen. and sentenced to death for participating in a "counter revolutionary conspiracy within the NKVD" and executed on 3 March 1939. Katrin Reichelt names Albert Widmann and Arthur Nebe as having developed the method. The vans themselves were modified by Walter Rauff, de and Harry Wentritt. Matthias Beer calls gas vans "a special product of the Third Reich". Robert Gellately points out that during a euthanasia program in occupied Poland the Nazi killers sought a more efficient and secretive killing process and thus "invented the first gas van, which began operations in the Warthegau on January 15, 1940, under Herbert Lange". He also notes, that "the Soviets sometimes used a gas van (dushegubka), as in Moscow during the 1930s, but how extensive that was needs further investigation. They used crematoriums to dispose of thousands of bodies, but had no gas chambers." Journalist Yevgenia Albats maintains that gas vans were a "Soviet invention". Kizny names Berg as the "inventor".