Треблинка: Нацистік қырып-жою лагерінің тарихы

Кіріспе

Треблинка – екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның Польшадағы жойқын лагерьдері ішінде екінші ең көп құрбандық берген лагерь. Ол Варшаваның солтүстік-шығысындағы орманда, қазіргі Мазовия воеводствосындағы Треблинка ауылының оңтүстігінде орналасқан. Лагерь 1942 жылдың 23 шілдесінен 1943 жылдың 19 қазанына дейін «Соңғы шешімнің» ең қатал кезеңі болған «Рейнхард» операциясы аясында жұмыс істеді. Осы кезеңде 700 000 мен 900 000 аралығында еврейлер, сондай-ақ 2 000 рома халық өкілі газ камераларында құрбан болды. Треблинкада Освенцим-Биркенаудан басқа, нацистік Германияның басқа лагерьлеріндегіден көп еврейлер қаза тапты. Лагерь неміс СС-інің басқаруында болды, ал оған кеңес әскерлерінен тұтқынға алынған, немістерге қызмет етуге таңдалған «Трауники» күзетшілері көмектесті. Лагерь екі бөлімнен тұрды. Треблинка I – мәжбүрлі еңбек лагері (Arbeitslager) болды, ондағы тұтқындар қиыршық тас карьерінде немесе суару аймағында, ал орманда отын үшін ағаш кесті. 1941 және 1944 жылдар аралығында 20 000 тұтқынының жартысынан астамы ату, аштық, ауру және қатыгездік салдарынан қайтыс болды. Тамақ жеткіліксіз болды, тұру жағдайы тығыз және санитарлық ережелер бұзылған, еврейлердің ақша табуға мүмкіндігі болмады. Дұрыс тамақтанбау және дәрі-дәрмек жетіспеушілігі өлім-жітімнің күрт өсуіне әкелді. 1941 жылы Вермахттың Кеңес Одағындағы алғашқы жеңістері Польшаны, соның ішінде Жаңа генерал-губернаторлық округінің барлық аумағын жаулап алу жоспарларын шабыттандырды. 1942 жылдың 20 қаңтарында Берлинде өткен Ванзее конференциясында еврейлерді геноцидке салудың жаңа жоспарлары, «Еврей мәселесіне соңғы шешім» ретінде талқыланды. Жою бағдарламасы «Рейнхард» операциясы деп аталды және Шығыс Еуропада жарты миллион еврейдің құрбан болған «Айнзацгруппен» жасаған жаппай қырғындардан бөлек болды. Треблинка «Рейнхард» операциясы үшін құрылған үш құпия жойқын лагерьдің бірі болды, ал қалған екеуі – Белжец және Собибор. Үшеуі де адамдарды тасымалдау үшін пайдаланылатын вагондарды душ бөлмелері ретінде жасырған газ камераларымен жабдықталған. Бұл әдіс 1941 жылы іске қосылған және газды фургонды пайдаланған Солдау және Хелмнодағы мобильді жоюдың пилоттық жобасынан кейін пайда болды. Хелмно (немісше: Kulmhof) өлтіру және өртеудің жылдам әдістерін сынау үшін пайдаланылды. Ол жаппай қырғын үшін стационарлық құрылыстармен сипатталатын «Рейнхард» операциясының бөлігі емес еді. Треблинка «Рейнхард» операциясының Белжец және Собибордан кейін салынған үшінші жойқын лагері болды және олардың құрылысынан алынған сабақтарды ескерді. «Рейнхард» лагерьлерімен қатар 1942 жылдың наурыз айында Майданек концлагерінде Зиклон-В газды пайдаланатын жаппай кісі өлтіру құрылғылары құрылды. «Рейнхард» операциясының лагерьлері тікелей Гиммлерге есеп берді. «Рейнхард» операциясының көптеген қызметкерлері бұрын «T4 іс-қимылы» бағдарламасына қатысқан, «ерікті емес эвтаназия» бағдарламасы болғандықтан, жаңа құрылыстарды салу үшін T4 тәжірибесін пайдаланды. «Рейнхард» лагерьлерінде құрбан болған еврейлердің көпшілігі геттолардан келді. «Рейнхард» операциясының лагерьлері тікелей Гиммлерге есеп берді, ал концлагерь инспекторы Рихард Глюкске емес.

German extermination camp near Treblinka, Poland in World War II

Treblinka was the second deadliest extermination camp to be built and operated by Nazi Germany in occupied Poland during World War II. It was in a forest north east of Warsaw, south of the village of Treblinka in what is now the Masovian Voivodeship. The camp operated between 23 July 1942 and 19 October 1943 as part of Operation Reinhard, the deadliest phase of the Final Solution. During this time, it is estimated that between 700,000 and 900,000 Jews were murdered in its gas chambers, along with 2,000 Romani people. More Jews were murdered at Treblinka than at any other Nazi extermination camp apart from Auschwitz Birkenau. Managed by the German SS with assistance from Trawniki guards – recruited from among Soviet POWs to serve with the Germans – the camp consisted of two separate units. Treblinka I was a forced labour camp (Arbeitslager) whose prisoners worked in the gravel pit or irrigation area and in the forest, where they cut wood to fuel the cremation pits. Between 1941 and 1944, more than half of its 20,000 inmates were murdered via shootings, hunger, disease and mistreatment. The supply of food was inadequate, living conditions were cramped and unsanitary, and Jews had no way to earn money. Malnutrition and lack of medicine led to soaring mortality rates. In 1941, the initial victories of the Wehrmacht over the Soviet Union inspired plans for the German colonisation of occupied Poland, including all territory within the new district of General Government. At the Wannsee Conference held near Berlin on 20 January 1942, new plans were outlined for the genocide of Jews, known as the "Final Solution" to the Jewish Question. The extermination programme was codenamed Operation Reinhard. and was separate from the Einsatzgruppen mass murder operations in Eastern Europe, in which half a million Jews had already been murdered. Treblinka was one of three secret extermination camps set up for Operation Reinhard; the other two were Bełżec and Sobibór. All three were equipped with gas chambers disguised as shower rooms, for the murder of entire transports of people. The method was established following a pilot project of mobile extermination conducted at Soldau and at Chełmno extermination camp that began operating in 1941 and used gas vans. Chełmno (German: Kulmhof) was a testing ground for the establishment of faster methods of murdering and incinerating bodies. It was not a part of Reinhard, which was marked by the construction of stationary facilities for mass murder. Treblinka was the third extermination camp of Operation Reinhard to be built, following Bełżec and Sobibór, and incorporated lessons learned from their construction. Alongside the Reinhard camps, mass murder facilities using Zyklon B were developed at the Majdanek concentration camp in March 1942, The Operation Reinhard camps reported directly to Himmler. The staff of Operation Reinhard, most of whom had been involved in the Action T4 "involuntary euthanasia" programme, used T4 as a framework for the construction of new facilities. Most of the Jews who were murdered in the Reinhard camps came from ghettos. The Operation Reinhard camps reported directly to Himmler, and not to the concentration camps inspector Richard Glücks.

Орналасқан жері

Трейблинканың екі параллель лагері Варшаваның солтүстік-шығысында салынған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл жерде бетон өндіру үшін құм мен қиыршық тас өндіру кәсіпорны орналасқан, ол Польшаның орталық бөлігіндегі ірі қалалардың көпшілігімен Малкиния – Соколов Подляски теміржол түйіні және Треблинка ауылдық станциясы арқылы байланысқан. Кен орнын поляк өнеркәсіпшісі Мариан Лопушинский иеленді және басқарды, ол қолданыстағы желіге жаңа теміржол участасын қосты. Неміс СС-і Треблинка I лагерін басып алған кезде, карьер ауыр техникамен жабдықталған, оны бірден пайдалануға болады. Треблинка жақсы байланысқа ие болған, бірақ жеткілікті түрде оқшауланған, нацистік Еуропадағы Варшава геттосы және жаңадан құрылған Белосток округінің астанасы Белосток геттосы сияқты ең ірі еврей геттоларының арасында орналасқан. Варшава геттосында 500 000 еврей тұтқын, ал Белосток геттосында шамамен 60 000 адам болды. Лагерьге жақындауды қиын ету үшін периметр кеңейтілді, сырттан жақындасу мүмкін болмады. Көптеген пойыздың өтуі жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындарының арасында үрей тудырды. Теміржолдың жанында ұсталған жағдайда олар өлтірілуі мүмкін еді.

Треблинка I

1941 жылдың 1 қыркүйегінде мәжбүрлі еңбек лагері (Арбейтслагер) ретінде ашылған Треблинка I, 1941 жылдың маусымында Штурмбаннфюрер Эрнст Грамсс құрған уақытша жасақ компаниясының орнын басты. 1941 жылдың соңында жаңа казармалар мен биік тікенді сыммен қоршау орнатылды. Треблинка I-ге жұмыс күшін тарту үшін азаматтар лагерьге нақты немесе ойдан шығарылған қылмыстар үшін жіберілді және Грамсс басқарған Соколовтағы Гестапо кеңсесі оларды қатаң еңбекке соттады. Бастапқыда үкімдер алты айға дейін болды, бірақ көптеген тұтқындардың мерзімі шексіз ұзартылды. Треблинка I-ден үш жыл ішінде жиырма мың адам өтті. Олардың шамамен жартысы шаршау, аштық және аурудан көз жұмды. Тірі қалғандары жаза мерзімі бітіп босатылды, олардың көпшілігі жақын ауылдардан келген поляктар еді. Кез келген уақытта Треблинка I-де 1000-2000 тұтқын жұмыс істеді, олардың көпшілігі үлкен карьерде күніне 12-14 сағат жұмыс істеді, ал кейіннен жақын орманнан Treblinka II-дегі ашық крематорийлерге отын үшін ағаш жинады. Олардың арасында неміс, чех және француз еврейлері, сондай-ақ "лапанкалар" кезінде ұсталған поляктар, азық-түлік тапсыру талаптарын орындай алмаған шаруалар, жартылай кездейсоқ ұсталғандар, еврейлерді еврей геттоларынан тыс жерде жасыруға тырысқандар немесе рұқсатсыз шектеулі іс-әрекеттер жасағандар болды. 1942 жылдың шілдесінен бастап еврейлер мен еврей емес тұтқындар бөлек ұсталды. Әйелдер көбінесе киімдерді сұрыптау казармаларында жұмыс істеді, онда олар теміржолмен жеткізілген әскери киімдерді жөндеп, тазалады, ал ер адамдардың көпшілігі құм кенішінде жұмыс істеді. Арнайы жұмыс киімдері болмады, аяқ киімі жоғалған тұтқындар бос аяқпен жүруге немесе өлгендерден аяқ киім іздеуге мәжбүр болды. Су мөлшері шектеулі болды, және тізімдеме кезінде жазалар жиі қолданылды. 1943 жылдың желтоқсанынан бастап тұтқындарға ешқандай нақты мерзім тағайындалмайтын болды. Лагерь 1944 жылдың 23 шілдесіне дейін ресми түрде жұмыс істеді, содан кейін Кеңес әскерлерінің жақын арада келуіне байланысты тастап кетілді. Лагерь бойындағы барлық операция кезінде Треблинка I-нің коменданты Штурмбаннфюрер Теодор ван Юпен болды. Ол лагерьді бірнеше СС офицерлерімен және шамамен 100 Hiwi күзетшісімен басқарды. Карьер, кең аумақты алып жатқан, Германияның әскери құрылысына қажетті материалмен қамтамасыз етті және Кеңес Одағымен соғыстағы стратегиялық жол құрылысы бағдарламасының бір бөлігі болды. Ол Treblinka I және II екеуі үшін де қолданылатын механикалық экскаватормен жабдықталған. 1943 жылдың басында Юпен еврейлерді депортациялау кезінде Варшавадағы СС және неміс полициясының командирлерімен тығыз жұмыс істеді және қажетті жаңа тұтқындарды Варшава геттосынан әкелді. Жергілікті станция бастығы Франциск Зябеккидің сөзіне сүйенсек, Юпен тұтқындарды "құмырсқаларды атып өлтіргендей" өлтіретін. Көптеген тұтқындар Антерштурмфюрер Франц Шварцтан қорқып, оның тұтқындарды балғамен өлтіретінін айтты.

Opened on 1 September 1941 as a forced labour camp (Arbeitslager), Treblinka I replaced an ad hoc company established in June 1941 by Sturmbannführer Ernst Gramss. A new barracks and barbed wire fencing high were erected in late 1941. To obtain the workforce for Treblinka I, civilians were sent to the camp en masse for real or imagined offences, and sentenced to hard labour by the Gestapo office in Sokołów, which was headed by Gramss. The average length of a sentence was six months, but many prisoners had their sentences extended indefinitely. Twenty thousand people passed through Treblinka I during its three year existence. About half of them were murdered there via exhaustion, hunger and disease. Those who survived were released after serving their sentences; these were generally Poles from nearby villages. At any given time, Treblinka I had a workforce of 1,000–2,000 prisoners, most of whom worked 12 to 14 hour shifts in the large quarry and later also harvested wood from the nearby forest as fuel for the open air crematoria in Treblinka II. There were German, Czech and French Jews among them, as well as Poles captured in łapankas, farmers unable to deliver food requisitions, hostages trapped by chance, and people who attempted to harbour Jews outside the Jewish ghettos or who performed restricted actions without permits. Beginning in July 1942, Jews and non Jews were separated. Women mainly worked in the sorting barracks, where they repaired and cleaned military clothing delivered by freight trains, while most of the men worked at the gravel mine. There were no work uniforms, and inmates who lost their own shoes were forced to go barefoot or scavenge them from dead prisoners. Water was rationed, and punishments were regularly delivered at roll calls. From December 1943 the inmates were no longer carrying any specific sentences. The camp operated officially until 23 July 1944, when the imminent arrival of Soviet forces led to its abandonment. During its entire operation, Treblinka I's commandant was Sturmbannführer Theodor van Eupen. He ran the camp with several SS men and almost 100 Hiwi guards. The quarry, spread over an area of , supplied road construction material for German military use and was part of the strategic road building programme in the war with the Soviet Union. It was equipped with a mechanical digger for shared use by both Treblinka I and II. Eupen worked closely with the SS and German police commanders in Warsaw during the deportation of Jews in early 1943 and had prisoners brought to him from the Warsaw Ghetto for the necessary replacements. According to Franciszek Ząbecki, the local station master, Eupen often murdered prisoners by "taking shots at them, as if they were partridges". A widely feared overseer was Untersturmführer Franz Schwarz, who killed prisoners with a pickaxe or hammer.

Треблинка II

1942 жылдың тамыз және қыркүйек айлары арасында Action T4 эвтаназия сарапшысы Эрвин Ламберттің басшылығымен бетон негізі бар кірпіш пен цементтен жасалған жаңа, ірі ғимарат салынды. Онда 8–10 газ камерасы болды, олардың әрқайсысы белгілі бір өлшемде болды, және олардың ортасында дәліз орналасқан. Стангл құрылысты қадағалап, жақын маңдағы Малкиния ауылынан құрылыс материалдарын, фабрикалық қорларды бұзу арқылы әкелді. Осы уақыт ішінде құрбандар күн сайын келіп тұрды және олар жалаңаш күйінде ғимараттың жанынан бастапқы газ камераларына жеткізілді. Бұл туралы Глобочник дезинфекция қызметінің СС офицері Курт Герштейнге мақтанды. Жаңа газ камералары көбінесе толық қуатымен пайдаланылмады; күніне 12 000–15 000 құрбан болды, бұл орташа көрсеткіш еді. Треблинкадағы өлтіру процесі Аушвиц пен Майданектегідей болған жоқ, онда улы газ – Циклон В (сутек цианиді) қолданылды. Треблинкада, Собиборда және Бельжекте құрбандар газ камераларында қозғалтқыштан шыққан түтінмен уланып, көміртек монооксидімен уланып өлтірілді. Хелмнода олар екі арнайы жабдықталған және жасалған жүк көліктерінде тасымалданды, жүргізушілердің және күзетшілердің оларды баратын жерде өлтіруге мәжбүрлеудің орнына, сапар барысында ішіндегі еврейлерді өлтіру үшін ғылыми есептелген жылдамдықпен жүргізілді. Аушвиц лагерінің командирі Рудольф Хёсс Треблинкаға экскурсиядан кейін, оның лагерінде қолданылатын цианидке қарағанда, газды пайдалану нашар екеніне қорытынды жасады. Газ камералары 12 минуттан кейін үндеп, 20 минут немесе одан аз уақытқа жабылатын. 1943 жылғы тұтқын көтерілісінен аман қалған және қашқан Янкиль Вирниктің сөзіне сүйенсек, газ камераларының есіктері ашылғанда, құрбандардың денелері тығыздықтан жатып қалудың орнына тік тұрып немесе тізе бүгіп тұрды. Өлген аналар өз балаларының денелерін құшақтап алды. Кейіннен Sonderkommando-да жұмыс істеген тұтқындар, денелерді камерадан шығарған кезде өлгендердің соңғы дем тартқанын куәландырды. Кейбір құрбандар мәйіттерді жою кезінде тірілік белгілерін көрсетті, бірақ күзетшілер әдетте ешқандай әрекет жасамайтын.

Between August and September 1942, a large new building with a concrete foundation was built from bricks and mortar under the guidance of Action T4 euthanasia expert Erwin Lambert. It contained 8–10 gas chambers, each of which was , and it had a corridor in the centre. Stangl supervised its construction and brought in building materials from the nearby village of Małkinia by dismantling factory stock. During this time victims continued to arrive daily and were led naked past the building site to the original gas chambers. people every day, a fact which Globocnik once boasted about to Kurt Gerstein, a fellow SS officer from Disinfection Services. The new gas chambers were seldom used to their full capacity; 12,000–15,000 victims remained the daily average. The killing process at Treblinka differed significantly from the method used at Auschwitz and Majdanek, where the poison gas Zyklon B (hydrogen cyanide) was used. At Treblinka, Sobibór, and Bełżec, the victims were murdered by suffocation and carbon monoxide poisoning from engine exhaust in stationary gas chambers. At Chełmno, they were carried within two specially equipped and engineered trucks, driven at a scientifically calculated speed so as to murder the Jews inside it during the trip, rather than force the drivers and guards to murder them at the destination. After visiting Treblinka on a guided tour, Auschwitz commandant Rudolf Höss concluded that using exhaust gas was inferior to the cyanide used at his extermination camp. The chambers became silent after 12 minutes and were closed for 20 minutes or less. According to Jankiel Wiernik, who survived the 1943 prisoner uprising and escaped, when the doors of the gas chambers had been opened, the bodies of the victims were standing and kneeling rather than lying down, due to the severe overcrowding. Dead mothers embraced the bodies of their children. Prisoners who worked in the Sonderkommandos later testified that the dead frequently let out a last gasp of air when they were extracted from the chambers. Some victims showed signs of life during the disposal of the corpses, but the guards routinely refused to react.

Кремдеу ордалары

Немістер 1943 жылғы сәуірде Смоленск маңында кеңестік билік тарапынан 1940 жылы жасалған Катынь қырғынының поляк құрбандарының қабірлерін тапқаннан кейін, мәйіттерді жаппай жерлеудің саяси қаупін сезді. ҰҚК-да атқыланған 10 мың поляк офицерінің денелері ұзақ уақыт жерленгеніне қарамастан, жақсы сақталған еді. Немістер Кеңес Одағының ғана кінәлі екенін дәлелдеу үшін Катынь комиссиясын құрды және одақтастарды осы соғыс қылмысы туралы хабардар ету үшін радио және киножазбалар пайдаланды. Содан кейін, нацистік басшылар өз қылмыстарын жасыру туралы алаңдап, өлім лагерьлерінде жерленген мәйіттерді эксгумациялау және өртеп жіберу туралы құпия бұйрық берді. Өртеу 1943 жылдың ақпан айының соңында немесе наурыз айының басында Гиммлер лагерьге келгеннен кейін көп ұзамай басталды. Денелерді өртеу үшін Треблинка II лагерінің 3-ші бөлімінде үлкен кремация шұңқырлары салынды. Дюссельдорфтағы 1-ші Треблинка процесінің сот шешіміне сәйкес, нацистер адам күлін құммен араластырып, белгілі бір аумаққа шашыратып тастады.

Лагерьді ұйымдастыру

Лагерьді 20–25 неміс және австриялық SS Totenkopfverbände мүшелері мен 80–120 Wachmänner ("күзетшілер") күзетшілері басқарды. Олар Польшаның Люблин қаласына жақын орналасқан Травники концентрациялық лагеріндегі арнайы SS мекемесінде оқытылған; барлық Wachmänner күзетшілері Травникиде оқытылған. Күзетшілердің көп бөлігі шығыстан келген этникалық неміс Volksdeutsche және украиндер болды, сондай-ақ ресейліктер, татарлар, молдавандықтар, латыштар және Орталық Азиялықтар да бар еді, олардың барлығы Қызыл Армияда қызмет еткен. Оларды Травники лагерінің командирі Карл Штрейбель совет әскерлерінің әскери тұтқындары лагерінен таңдап алды. Олардың ерікті түрде қатысуының дәрежесі күмәнді болып қалуда; совет әскерлерінің тұтқындарына арналған лагерьлердегі жағдай өте ауыр болғанымен, кейбір совет әскерлері 1941 жылдың қыркүйек айының ортасында тұтқындар лагерьлерін құлдыратуға дейін, суық, аштық және аурулар басталар алдында немістермен ынтымақтастық танытқан. Треблинкадағы жұмыс еврей тұтқындарымен, өлім жазасымен қорқытып, арнайы жұмыс топтарына бөлініп жүргізілді. 2-ауыртпа лагерінің қабылдау аймағындағы әр топтың әртүрлі түсті үшбұрыштары болды. Бұл үшбұрыштар жаңа келгендерге жұмыс топтарының мүшелерімен араласуға мүмкіндік бермеді. Көк топ (Kommando Blau) пойыз жолын басқарды және жүк вагондарын ашты. Олар жаңа келгендерді қарсы алып, жол жүзінде қайтыс болғандарды көтеріп, жүктерді түсіріп, вагон еденін тазалады. Қызыл топ (Kommando Rot), ең ірі топ болғандықтан, құрбандардың мүліктерін "іштеуден" кейін жинап, сұрыптады. Қызыл топ бұл мүлікті сақтау барағына жеткізді, оны сары топ (Kommando Gelb) басқарды, олар мүлікті сапасы бойынша бөліп, барлық сыртқы киімдерден Дәуіт жұлдызын алып тастады және ішкі қаптарға тігілген ақшаны шығарды. Сары топтан кейін Дезинфекциялық топ келді, олар мүлікті дезинфекциялады, соның ішінде онда өлтірілген әйелдердің шаштарын да. "Алтын яһудилер" (Goldjuden) банкноттарды жинап, санап, алтын мен әшекейлерді бағалады. Газ камераларының қарсысындағы 3-лагерьде тұратын және жұмыс істейтін 300-ге жуық адамнан тұратын "өлгендерге арналған яһудилер" (Totenjuden) деп аталатын тағы бір топ болды. Олар алғашқы алты ай бойы алтын тістерін алып, мәйіттерді жерлеуге алып кетті. 1943 жылдың басында кремация басталғаннан кейін олар мәйіттерді шұңқырларға тасып, өртке май құйып, қалған сүйектерді балғамен ұрып, күлін жинап, жоюға жіберді. Треблинкаға келген әрбір "депортацияланғандар" пойызында шамамен алпыс қатаң күзетілетін вагон болды. Олар аялдама ауласында жиырмадан үш топқа бөлінді. Әр топ пандусқа артқа қарай жылжығаннан кейінгі алғашқы екі сағат ішінде өңделді, содан кейін Sonderkommandos оны келесі жиырма вагоннан тұратын топқа айырбастауға дайын болды. Барлық жұмыс топтарының мүшелерін күзетшілер үнемі ұрып-соғып, көбінесе атып өлтірді. Жаңа келгендердің арасынан орынбасарлар таңдалды. Көліктермен байланысы жоқ басқа жұмыс топтары да болды: Holzfällerkommando ("ағаш кесушілер тобы") отын кесіп, шауып, Tarnungskommando ("жасыру тобы") лагерь құрылыстарын маскировкалады. Тағы бір топ ортақ аумақтарды тазалауға жауапты болды. 1-ші лагерьде 700-ге жуық Sonderkommando-ға арналған казармалар болды, олар газ камераларының қарсысындағы 300 Totenjuden-мен біріктірілгенде, олардың жалпы саны шамамен мыңға жетті. Көптеген Sonderkommando тұтқындары түнде өздерін асып өлтірді. Totenjuden казармаларында күніне 15-20 адам өзін-өзі өлтірді. Жұмысшылар тобын бірнеше күнде бір рет толықтай алмастыратын; ескі жұмыс тобының мүшелері, ең төзімділерінен басқасы, өлтірілді.

The camp was operated by 20–25 German and Austrian members of the SS Totenkopfverbände and 80–120 Wachmänner ("watchmen") guards who had been trained at a special SS facility in the Trawniki concentration camp near Lublin, Poland; all Wachmänner guards were trained at Trawniki. The guards were mainly ethnic German Volksdeutsche from the east and Ukrainians, with some Russians, Tatars, Moldovans, Latvians, and Central Asians, all of whom had served in the Red Army. They were enlisted by Karl Streibel, the commander of the Trawniki camp, from the prisoner of war (POW) camps for Soviet soldiers. The degree to which their recruitment was voluntary remains disputed; while conditions in the camps for Soviet POWs were dreadful, some Soviet POWs collaborated with the Germans even before cold, hunger, and disease began devastating the POW camps in mid September 1941. The work at Treblinka was carried out under threat of death by Jewish prisoners organised into specialised work details. At the Camp 2 Auffanglager receiving area each squad had a different coloured triangle. The triangles made it impossible for new arrivals to try to blend in with members of the work details. The blue unit (Kommando Blau) managed the rail ramp and unlocked the freight wagons. They met the new arrivals, carried out people who had died en route, removed bundles, and cleaned the wagon floors. The red unit (Kommando Rot), which was the largest squad, unpacked and sorted the belongings of victims after they had been "processed". The red unit delivered these belongings to the storage barracks, which were managed by the yellow unit (Kommando Gelb), who separated the items by quality, removed the Star of David from all outer garments, and extracted any money sewn into the linings. The yellow unit was followed by the Desinfektionskommando, who disinfected the belongings, including sacks of hair from women who had been murdered there. The Goldjuden unit ("gold Jews") collected and counted banknotes and evaluated the gold and jewellery. A different group of about 300 men, called the Totenjuden ("Jews for the dead"), lived and worked in Camp 3 across from the gas chambers. For the first six months they took the corpses away for burial after gold teeth had been extracted. Once cremation began in early 1943 they took the corpses to the pits, refuelled the pyres, crushed the remaining bones with mallets, and collected the ashes for disposal. Each trainload of "deportees" brought to Treblinka consisted of an average of sixty heavily guarded wagons. They were divided into three sets of twenty at the layover yard. Each set was processed within the first two hours of backing onto the ramp, and was then made ready by the Sonderkommandos to be exchanged for the next set of twenty wagons. Members of all work units were continuously beaten by the guards and often shot. Replacements were selected from the new arrivals. There were other work details which had no contact with the transports: the Holzfällerkommando ("woodcutter unit") cut and chopped firewood, and the Tarnungskommando ("disguise unit") camouflaged the structures of the camp. Another work detail was responsible for cleaning the common areas. The Camp 1 Wohnlager residential compound contained barracks for about 700 Sonderkommandos which, when combined with the 300 Totenjuden living across from the gas chambers, brought their grand total to roughly one thousand at a time. Many Sonderkommando prisoners hanged themselves at night. Suicides in the Totenjuden barracks occurred at the rate of 15 to 20 per day. The work crews were almost entirely replaced every few days; members of the old work detail were murdered except for the most resilient.

Треблинка тұтқындары көтерілісі

1943 жылдың басында Треблинкада жер асты еврей қарсылық ұйымы құрылды. Оның мақсаты – лагерьті басып алып, бостандыққа қашу. Леон Хаберман, Хаим Штайер, Ченстоховадан Хершл (Генри) Сперлинг және басқалар. Неміс пациенттерін емдеген Хоржицкий 1943 жылғы 19 сәуірде тұтқындалу қаупі сезіп, немістер оны азаптап жоспарды білмеуі үшін өзін улады. Келесі басшы – тағы бір бұрынғы польша армиясының офицері, доктор Берек Лейхер болды. Аман қалғандар оны «доктор Лейхер» немесе «доктор Лейхерт» деп есінде сақтады. Сперлинг сияқты басқалары қашып, кейін польшалық шаруалар оларға көмектесіп, тамақтандырды. Қашып шыққандардың шамамен 70-і соғыс аяқталғанға дейін тірі қалды, оның ішінде Треблинка туралы естеліктердің болашақ авторлары: Ричард Глазар, Чиль Раджман, Янкиль Вирник және Сэмюэл Виленберг. Лагерьге өрт қойып қашқан еврей тұтқындарының арасында 19 жасар Сэмюэл Виленберг пен Калман Тайгман болды. Екеуі де 1942 жылы келген және өлім жазасымен жұмыс істеуге мәжбүр болған. Тайгман 2012 жылы қайтыс болды. Тайгманның 27 шілде 2012 жылғы шамамен өлімімен – иә, және Виленберг соңғы тірі қалған адамға айналды. Тайгман өзінің басынан өткендері туралы былай деді: «Бұл тозақ, тозақ еді. Қарапайым адам тірі адамның қалай осы қиындықтарды басынан өткергенін елестете алмайды – өкінішсіз, кез келген нәрсені өлтіретін кісі өлтірушілер». Виленберг пен Тайгман соғыстан кейін Израильге көшіп, соңғы жылдары Треблинка оқиғасын айтуға арнады. Глобочник 1942 жылғы 26 тамызда Кристиан Вирт және Вирттің Бельжектен келген адъютанты Йозеф Оберхаузермен бірге Треблинкаға күтпеген сапармен келген кезде Эберл сол жерде жұмыстан босатылды. Жұмыстан шығару себептері: ондаған мың мәйіттің тиімсіз жойылуы, тиімсіз өлтіру әдістерін қолдану және жаппай қырғынды дұрыс жасырмау. Эберл Гитлер кеңсесінің оперативтік штаб-пәтеріне жақын Берлинге ауыстырылды.

In early 1943, an underground Jewish resistance organisation was formed at Treblinka with the goal of seizing control of the camp and escaping to freedom. Leon Haberman, Chaim Sztajer, Hershl (Henry) Sperling from Częstochowa, and several others. Chorążycki (who treated the German patients) killed himself with poison on 19 April 1943 when faced with imminent capture, so that the Germans could not discover the plot by torturing him. The next leader was another former Polish Army officer, Dr. Berek Lajcher,efn|He was remembered by survivors as either "Dr Lecher", or "Dr Leichert". and others like Sperling ran and were then helped and fed by Polish villagers. Of those who broke through, around 70 are known to have survived until the end of the war, including the future authors of published Treblinka memoirs: Richard Glazar, Chil Rajchman, Jankiel Wiernik, and Samuel Willenberg. Among the Jewish prisoners who escaped after setting fire to the camp, there were two 19 year olds, Samuel Willenberg and Kalman Taigman, who had both arrived in 1942 and had been forced to work there under the threat of death. Taigman died in 2012efn|With Taigman's death c. 27 July 2012 – c. yes, and Willenberg became the last survivor. Taigman stated of his experience, "It was hell, absolutely hell. A normal man cannot imagine how a living person could have lived through it – killers, natural born killers, who without a trace of remorse just murdered every little thing." Willenberg and Taigman emigrated to Israel after the war and devoted their last years to retelling the story of Treblinka. When Globocnik made a surprise visit to Treblinka on 26 August 1942 with Christian Wirth and Wirth's adjutant from Bełżec, Josef Oberhauser, Eberl was dismissed on the spot. Among the reasons for dismissal were: incompetently disposing of the tens of thousands of dead bodies, using inefficient methods of murder, and not properly concealing the mass murder. Eberl was transferred to Berlin, closer to operational headquarters in Hitler's Chancellery,

Франц Стэнгл

Стангл 1942 жылдың тамыз айының соңында Треблинкаға келді. 1 қыркүйекте ол Эберлді ауыстырды. Бірнеше жыл өткен соң, 1971 жылы Гитта Серениге берген сұхбатында Стангл осы оқиғаға келгенде алғашқы көрінгендерін былай сипаттады:

Стангл лагерьті қайта ұйымдастырды, ал 1942 жылдың 3 қыркүйегінен бастап Варшавадан және Радом геттосынан еврейлер тасымалдана бастады. Ол кісі өлтіруге үйреніп, тұтқындарды адамдар емес, жойылғанға тиіс "жүк" деп қабылдады, - деді ол.

Треблинка әндері

Соғыстан кейінгі куәліктерге сәйкес, көліктер уақытша тоқтатылған кезде, сол кездегі коменданттың орынбасары Курт Франц Треблинка жойғыш лагерін мақтау үшін ән жазуға тырысты. Бірақ шын мәнінде, оның сөздерін түрмедегі Уолтер Хирш жазды. Франц әннің мелодиясын Бухенвальдта естіген еді. Музыкасы көңіл көтеріп, ре мажор тонында болды. Бұл ән Sonderkommando-да жұмыс істеуге тағайындалған еврейлерге үйретілді. Олар лагерьдегі алғашқы күнінің соңына дейін оны жаттап алуға мәжбүр болды. Унтершарфюрер Франц Сухомль әннің сөздерін былай еске алды: "Біз тек Командирдің сөзін білеміз. / Біз тек қана бағыну мен міндетті білеміз. / Бізге сәл ғана бақыт күлімдегенше жұмыс істей беруді қалаймыз. / Ұра!" Варшавадан шыққан, соғысқа дейінгі танымал еврей композиторы Артур Голд, зорлық-зомбылықпен музыкалық ансамбль құрды. Ол Треблинка әнінің тақырыбын өзі жетекшілік еткен 10 адамдық тұтқын оркестрі үшін аранжировкалады. Голд 1942 жылы Треблинкаға келді және неміс бұйрығымен Вонлагердегі СС асханасында музыка ойнады. Ол көтеріліс кезінде қаза тапты.

Курт Франц

1943 жылдың тамызында Треблинка көтерілісінен кейін және 1943 жылдың қазан айында «Рейнхард» операциясы тоқтатылғаннан соң, Стэнгл Глобочникпен бірге Солтүстік Италиядағы Триестке барды, онда SS күштерін нығайту қажет болды. Треблинка II-нің үшінші және соңғы коменданты Курт Франц болды, ол тұтқындар «кукла» деп атады, себебі оның «исақы беті» болған. Күніне дейін тірі қалғандардың куәлігінше, Франц ұсақ бұзушылықтар үшін тұтқындарды атып өлтіріп, ұрып-сапалаған, немесе оның иті Барри оларды жыртып жіберген. Франц 1943 жылдың қараша айына дейін Треблинка II-ге басшылық етті. Треблинка II периметрін тазалау жұмысын жақын маңдағы Треблинка I Arbeitslager тұтқындары келесі айларда аяқтады. Францтың орынбасары Хауптшарфюрер Фриц Кюттнер болды, ол тұтқындар арасында желілі ақпарат алушылар желісін ұстап, тікелей кісі өлтіруге қатысты. Курт Франц Треблинка ішінде суретке түсірмеу туралы бұйрыққа қарамастан, фотоальбом сақтады. Ол оны «Schöne Zeiten» («Жақсы уақыттар») деп атады. Оның альбомы – механикалық қабір қазу, Малкиниядағы кірпіш зауыты және Треблинка хайуанаттар бағы сияқты суреттердің сирек көзі. Франц газ камераларын суретке түсірмеуге тырысты. Треблинка I құмды кеніші 1944 жылдың шілдесіне дейін Теодор ван Эупеннің басшылығымен толық қуатпен жұмыс істеді, ал Соколовтан Крейсхауптман Эрнст Грамсс оған жаңа мәжбүрлі еңбекшілерді жіберді. Жаппай оқ ату 1944 жылға дейін жалғасты. Кеңес әскерлері жақындағанда, кінәлі дәлелдерді жоюға кіріскен соңғы 300-700 тұтқынды Травникилер 1944 жылдың шілдесінің соңында, лагерь ресми түрде жабылуынан көп бұрын атқылады. 16 тамызда кеңес әскерлері Треблинкаға кіргенде, жою аймағы тегістеліп, жыртылып, люпинмен себілген еді. Треблинка 1964 жылдың 10 мамырында 30 000 адамның қатысуымен өткен ресми салтанатта ұлттық мартирология ескерткіші деп жарияланды. Ескерткішті Польша Республикасы Сеймінің маршалы Зенон Клишко ашты, оған Израиль, Франция, Чехословакия және Польшадан Треблинка көтерілісінен аман қалғандар қатысты. Лагерь күзетшісінің үйі (1960 жылы жақын жерде салынған) 1989 жылы Польшада коммунизм құлағаннан кейін және күзетші зейнетке шыққаннан кейін көрме орталығына айналдырылды; ол 2006 жылы ашылды. Кейіннен ол кеңейтіліп, Сидлце аймақтық мұражайының бөлімшесіне айналдырылды.

After the Treblinka revolt in August 1943, and termination of Operation Reinhard in October 1943, Stangl went with Globocnik to Trieste in northern Italy where SS reinforcements were needed. The third and last Treblinka II commandant was Kurt Franz, nicknamed "Lalka" by the prisoners (the doll) because he had "an innocent face". According to survivor testimonies, Franz shot and beat prisoners to death for minor infractions or had his dog Barry tear them to pieces. He managed Treblinka II until November 1943. The subsequent clean up of the Treblinka II perimeter was completed by prisoners of nearby Treblinka I Arbeitslager in the following months. Franz's deputy was Hauptscharführer Fritz Küttner, who maintained a network of informers among the prisoners and did the hands on murders. Kurt Franz maintained a photo album against orders never to take photographs inside Treblinka. He named it Schöne Zeiten ("Good Times"). His album is a rare source of images illustrating the mechanised grave digging, brickworks in Małkinia and the Treblinka zoo, among others. Franz was careful not to photograph the gas chambers. The Treblinka I gravel mine functioned at full capacity under the command of Theodor van Eupen until July 1944, with new forced labourers sent to him by Kreishauptmann Ernst Gramss from Sokołów. The mass shootings continued into 1944. With Soviet troops closing in, the last 300 to 700 prisoners disposing of the incriminating evidence were executed by Trawnikis in late July 1944, long after the camp's official closure. When the Soviets entered Treblinka on 16 August, the extermination zone had been levelled, ploughed over, and planted with lupins. Treblinka was declared a national monument of martyrology on 10 May 1964 during an official ceremony attended by 30,000 people. The monument was unveiled by Zenon Kliszko, the Marshal of the Sejm of the Republic of Poland, in the presence of survivors of the Treblinka uprising from Israel, France, Czechoslovakia and Poland. The camp custodian's house (built nearby in 1960) was turned into an exhibition space following the collapse of communism in Poland in 1989 and the retirement of the custodian; it opened in 2006. It was later expanded and made into a branch of the Siedlce Regional Museum.

Соттың құжаттары мен антпен берілген мәлімдемелер

1960 жылдары Дюссельдорфта өткен Треблинка соттары Батыс Германияның екі ресми бағасын жасады. 1965 жылы Курт Францтың ісі кезінде Дюссельдорфтағы Ассаз соты доктор Хельмут Краусник, Қазіргі заман тарихы институтының директоры жасаған баяндама негізінде, кем дегенде 700 000 адам Треблинкада өлтірілген деген қорытындыға келді. 1969 жылы Франц Штанглдің ісі кезінде сол сот доктор Вольфганг Шеффлер ұсынған жаңа дәлелдерден кейін бұл санды кем дегенде 900 000 деп қайта бағалады. 1965, 1966, 1968 және 1970 жылдардағы Дюссельдорфтағы сот процестерінде айыптау тарапынан басты куәгер болған Францишек Зонбеки, 1941 жылдың 22 мамырынан бастап Треблинка ауылында Deutsche Reichsbahn теміржол қозғалысын бақылаушы болып жұмыс істеді. 1977 жылы ол өзінің «Ескі және жаңа естеліктер» атты кітабын жариялады, онда өзінің жазбаларын пайдаланып, Треблинкада кем дегенде 1 200 000 адам өлтірілгенін бағалады. Оның қолындағы түпнұсқа неміс жүк қағаздарында тұтқындардың саны көрсетілмеген. Соғыстан бұрын теміржол қызметкері болған поляк Зонбеки лагерьге келген көліктердің көпшілігін көрген немс емес куәгерлердің бірі болды; ол Варшавадан алғашқы Холокост пойзы келген кезде Треблинка станциясында болды. Зонбеки Екінші дүниежүзілік соғыстағы поляк қарсылық қозғалысының көп бөлігін құраған Armia Krajowa (поляк тілінде: Home Army) мүшесі болды және жойқындық көліктерінің күнделікті тізімін жүргізді. Ол 1943 жылдың тамызындағы көтеріліс кезінде өртеніп жатқан Треблинка II периметрін жасырын түрде суретке түсірді. Зонбеки 1943 жылдың 20 қазанында Собибор газ камераларына Sonderkommandos-ты тасымалдаған бес жабық жүк вагонының соңғы партиясын көрді. 2013 жылы оның ұлы Пётр Зонбеки Życie Siedleckie газеті үшін оның өмірі туралы мақала жазып, бұл санды 1 297 000-ға дейін түзетті. Зонбекидің лагерьге тасымалданатын көліктердің күнделікті жазбалары және әрбір геттодан Треблинкаға депортацияланған адамдардың саны туралы демографиялық мәліметтер өлім санының бағалануына арналған екі негізгі дереккөз болды. Израиль тарихшысы Ицхак Арад 1987 жылы жарық көрген «Белзек, Собибор, Треблинка: Рейнхард операциясы өлім лагерлері» атты кітабында 1942 жылдың шілдесінен 1943 жылдың сәуіріне дейін Треблинкада кем дегенде 763 000 адам өлтірілгенін мәлімдеді. Одан кейін көптеген басқа бағалаулар жасалды: төмендегі кестеге қараңыз.

The Treblinka trials of the 1960s took place in Düsseldorf and produced the two official West German estimates. During the 1965 trial of Kurt Franz, the Court of Assize in Düsseldorf concluded that at least 700,000 people were murdered at Treblinka, following a report by Dr. Helmut Krausnick, director of the Institute of Contemporary History. During Franz Stangl's trial in 1969, the same court reassessed the number to be at least 900,000 after new evidence from Dr. Wolfgang Scheffler. A chief witness for the prosecution at Düsseldorf in the 1965, 1966, 1968 and 1970 trials was Franciszek Ząbecki, who was employed by the Deutsche Reichsbahn as a rail traffic controller at Treblinka village from 22 May 1941. In 1977 he published his book Old and New Memories, in which he used his own records to estimate that at least 1,200,000 people were murdered at Treblinka. The original German waybills in his possession did not have the number of prisoners listed. Ząbecki, a Polish member of railway staff before the war, was one of the few non German witnesses to see most transports that came into the camp; he was present at the Treblinka station when the first Holocaust train arrived from Warsaw. Ząbecki was a member of the Armia Krajowa (Polish: Home Army), which formed most of the Polish resistance movement in World War II, and kept a daily record of the extermination transports. He also clandestinely photographed the burning Treblinka II perimeter during the uprising in August 1943. Ząbecki witnessed the last set of five enclosed freight wagons carrying Sonderkommandos to the Sobibór gas chambers on 20 October 1943. In 2013, his son Piotr Ząbecki wrote an article about him for Życie Siedleckie that revised the number to 1,297,000. Ząbecki's daily records of transports to the camp, and demographic information regarding the number of people deported from each ghetto to Treblinka, were the two main sources for estimates of the death toll. In his 1987 book Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps, Israeli historian Yitzhak Arad stated that at least 763,000 people were murdered at Treblinka between July 1942 and April 1943. A considerable number of other estimates followed: see table (below).

Хофле телеграммасы

2001 жылы тағы бір ақпарат көзі қолжеткілі болды. Höfle Telegram – 1942 жылғы 31 желтоқсанда «Рейнхард» операциясының командирінің орынбасары Герман Хёфле Берлинге жіберген шифрланған хабарлама. Онда DRB арқылы «Рейнхард» операциясының өлім лагерьлеріне осы уақытқа дейін депортацияланған еврейлердің саны туралы толық мәлімет берілген. Ұлыбританияда құпиясы ашылған құжаттардың арасында табылған бұл хабарлама, неміс көлік басқармасының ресми деректері бойынша, 1942 жылы 713 555 еврей Треблинкаға жіберілгенін көрсетеді. «Армия Крайова» хабарламаларына сәйкес, қаза тапқандардың саны одан да көп болуы мүмкін. Хабарлама негізінде, сондай-ақ 1943 жылға қатысты 67 308 адам депортацияланғанын көрсететін қосымша неміс деректеріне сүйене отырып, тарихшы Яцек Анджей Млынарчик DRB ресми есебі бойынша Deutsche Reichsbahn 780 863 адамды Треблинкаға жеткізгенін есептеп шығарды.

Материалдық пайда

Газбен өлтірілгендерден жиналған ақша мен құнды заттарды ұрлауды жоғары ранкті СС офицерлері үлкен ауқымда жүргізді. Бұл барлық концлагерлердің жоғарғы эшелонында кең таралған практика болды; 1945 жылдың сәуірінде екі Майданек концлагерінің коменданттары Кох пен Флорштедт осы қылмыс үшін СС-тің сотына тартылып, жазаланды. Жоғары лауазымды офицерлер үйлеріне кеткенде, кейде олар жеке "сыйлықтарын" Малкинияға жалғау пойызына тасымалдау үшін Треблинка станциясындағы Клинцман мен Эммерихтен жеке локомотив сұрайтын. Содан кейін олар өздерімен бірде-бір айғақталмайтын заттарды алып, көліктермен лагерден шығып, кейіннен Малкинияға келіп, тауарларды тасымалдау үшін одан әрі жол жүретін. Нацистік Германияның материалдық пайдасының жалпы көлемі 1942 жылдың 22 тамызы мен 21 қыркүйегі аралығында 243 жүк вагоны жіберіліп, тіркелгеннен басқа белгісіз. Глобочник 1943 жылдың 15 желтоқсанында Рейнхард штабына СС-тің 178,745,960.59 ℛМ пайдасы туралы жазбаша есеп берді, оның ішінде алтын, күміс, платина және 249,771.50 АҚШ доллары, сондай-ақ 130 алмаз, бриллианттар, алмаздар және інжу-маржандар бар еді. Глобочниктың қанша олжа ұрлағаны белгісіз; Сухомль сотта оған бір миллион рейхсмарка салынған қорапты толтырғанын айтты.

Археологиялық зерттеулер

Польшадағы еврей дін көшбасшылары да, билік өкілдері де қаза тапқандарға құрмет көрсеткендіктен, лагерьде археологиялық қазбаларға рұқсат бермеді. 2010 жылы алғаш рет Стэффордшир университетінің британдық тобына инвазивті емес технология мен Лидар қашықтықтан зондтауды пайдалана отырып, шектеулі археологиялық зерттеуге рұқсат берілді. Жердің кедергісі жерді тесіп кіретін радар арқылы талданды. Құрылымдық ерекшеліктер табылды, олардың екеуі газ камераларының қалдықтары деп болжалды және зерттеуді жалғастыруға рұқсат берілді. Археологиялық топ үш жаңа жаппай қабір тапты. Қалдықтар құрбандарға деген құрметпен қайта жерленді. Екінші қазба кезінде Дәуіт жұлдызына ұқсайтын, тесілген жұлдызбен белгіленген сары плиткалар және қабырғасы бар ғимарат негірі табылды. Жұлдыз жақын арада Ян Дзюльски мен ағайындылары Йозеф пен Владислав Ланге (Дзюльски и Ланге – D✡L, 1886 жылдан бері) құрған Польша керамика фабрикасының логотипі екені анықталды, ол соғыстан кейін коммунизм кезінде мемлекеттік меншікке алынып, қайта аталды. Сот археологы Каролина Стюрд Коллс түсіндіргендей, жаңа дәлелдер маңызды болды, өйткені Треблинкадағы екінші газ камералары лагердегі жалғыз кірпіш ғимаратта орналасқан; Коллс бұл олардың бар екеніне алғашқы физикалық дәлел болып табылады деп мәлімдеді. Лагерде болған уақытын сипаттаған естеліктерінде аман қалған Янкиль Виерник газ камераларының еденінің (оның құрылысына көмектескен) осыған ұқсас плиткалардан жасалғанын айтады. Бұл жаңалықтар 2014 жылы Smithsonian Channel арнасында көрсетілген деректі фильмнің тақырыбына айналды. Тағы сот-медициналық жұмыстар жоспарлануда.

Тірілердің шеруі

Треблинка мұражайы жыл сайын өткізілетін "Өмір сапары" білім беру бағдарламасы кезінде күніне ең көп келушіні қабылдайды, бұл бағдарлама әлемнің түкпір-түкпірінен келген жастарды Холокост қалдықтарын зерттеу үшін Польшаға әкеледі. Аушвиц II Биркенаудағы шеруге басты мақсаты ретінде келетін келушілер, Treblinka-ға шеру алдындағы күндері барады. 2009 жылы Білім министрлігінің Эли Шайш басшылығымен өткен салтанатқа 300 израильдік студент қатысты. Барлығы 4000 халықаралық студент келді. 2013 жылы Аушвицтегі естелік шараларына дейін келген студенттердің саны 3571 болды. 2014 жылы 1500 шетелдік студент сапар шекті.