Кіріспе

Польшадағы нацистік геттосы

Муранув
Повузки
Новолипки
Срудмиеще Пулночне
[[Миров, Варшава
| мерзімі = 1940 жылдың қазанынан 1943 жылдың мамырына дейін
| оқиға түрі = тұтқындау, жаппай ату, мәжбүрлі еңбек, аштық, Треблинка мен Майданекке жаппай депортация
| қылмыскерлер = нацистік Германия
| қатысушылар =
Гестапо
Тәртіп полициясының батальондары
Эйнзацгруппен
[[Травникилік ерлер
Ваффен СС

| ұйымдар = Schutzstaffel (SS), RSHA
| лагерь = Треблинка, Майданек. Геттоның бастапқы халқы 450 000 адамды құрады, олар шектеулі аумаққа орналастырылды. Холокост басталмас бұрын, онда тұтқындалған еврейлердің саны 375 000-ға жуық болды. Хлоднаның оңтүстік-шығыс жағындағы аймақ "Кішкентай гетто" деп белгіленді, ал солтүстігі "Үлкен гетто" деп аталды. Екі аймақ Хлодна мен Желазна көшелерінің қиылысындағы арнайы қақпа арқылы байланыстырылды. 1942 жылдың қаңтар айында қақпа алынып тасталды және оның үстіне ағаштан жасалған жаяу жүргіншілер көпірі салынды.

Шарттар

Нацистердің басшылары геттоны аштық пен аурулар арқылы жоюға ниеттеніп, азық-түлік пен медициналық жабдықтауды шектеді. 1941 жылы Варшавадағы еврейлердің күндізгі орташа тамақ рационы 184 калориямен ғана шектелді, ал поляктарға 699 калория, немістерге 2613 калория берілді. Бір кезде күніне 100 000-ға жуық тамақ дайындалып берілді. Қазіргі кезде «Варшава геттосындағы аштық туралы зерттеу» деп белгілі болған бұл зерттеу, жартылай аштық бойынша жасалған ең толыққанды зерттеулердің бірі болып табылады. Бұрынғы «Фемина» кинотеатры осы кезеңде театрға айналды. Еврей симфониялық оркестрі бірнеше жерде, соның ішінде «Фемина» театрында концерттер берді. Израиль Гутманның бағалауынша, гетто қоғамының жоғарғы сатысында 400 000-нан астам тұтқынның ішінде шамамен 20 000 адам қалды, себебі олар соғыстан бұрын бай болған немесе соғыс кезінде байлық жинауға қол жеткізген (көбінесе контрабанда арқылы). Осы отбасылар мен жеке тұлғалар қонақүйлерге, клубтар мен кафелерге жиі баратын, бұл гетто өміріндегі экономикалық теңсіздікті анық көрсетті. Тилар Мацзео бұл топты шамамен 10 000 адам деп есептейді – «бай өнеркәсіпшілер, көптеген Юденрат кеңесінің басшылары, еврей полиция қызметкерлері, пайда табуға тырысқан контрабандистер, түнгі клубтардың иелері [және] жоғары деңгейдегі жезөкшелер» олар уақыттарын алпыстан астам кафе мен түнгі клубтарда өткізіп, «өлгендердің арасында би биледі».

Германияның әскери жабдықтарын өндіру

Гетто сыртқы әлемнен оқшауланғаннан кейін көп ұзамай, астанаға Többens және Schultz сияқты неміс соғысынан пайда табушылар келді. Гетто орны Варшава концлагеріне айналды.

Варшава геттосының қалдықтарын сақтау

Гетто көтеріліс кезінде көбінесе толығымен қиратылды, алайда бірқатар ғимараттар мен көшелер сақталып қалды, әсіресе 1942 жылдың тамызында қаланың арийлік бөлігіне қосылған және шайқастарға қатыспаған "кіші гетто" аумағында. 2008 және 2010 жылдары Варшава геттосының шекара белгілері бұрынғы еврей кварталының шекаралары бойында орнатылды, онда 1940-1943 жылдары гетто қақпалары, арийлік көшелер үстінен салынып қойылған ағаш жаяу өткелдері және гетто тұтқындары үшін маңызды ғимараттар болған. Прожна көшесіндегі 7, 9, 12 және 14 нөмірлі төрт ғимарат 1940-1941 жылдары Варшава геттосында еврей отбасыларын орналастырған ең танымал сақталған тұрғын үйлердің қатарында. Соғыстан бері олар көбінесе бос тұр. Көше жыл сайынғы Варшава еврей фестивалінің орталығы болып табылады. 2011-2013 жылдары 7 және 9 нөмірлі ғимараттар кең ауқымды жөндеуден өтіп, кеңсе кеңістігіне айналды. Ножик синагогасы да соғыстан аман қалды. Ол неміс Вермахтының жылқы тұрақты орны ретінде пайдаланылды. Бүгінде синагога қалпына келтіріліп, қайтадан қолданыстағы синагога ретінде жұмыс істеп тұр. Гетто қабырғасының ең жақсы сақталған бөліктері 55 Сиенна көшесі, 62 Злота көшесі және 11 Валиццоу көшесінде (соңғы екеуі соғысқа дейінгі ғимараттардың қабырғалары) орналасқан. 1946 және 1948 жылдары ашылған Варшава геттосының екі батырына арналған ескерткіштер 1943 жылдың 19 сәуірінде неміс әскерлері геттоға кірген жерге жақын орналасқан. 1988 жылы Umschlagplatz-ті белгілеу үшін тас ескерткіш орнатылды.

Қатысқан адамдар

Владыслав Бартошевский – Варшавадағы Żegota ұйымының поляк қарсылық белсендісі. Генрик Иванский – геттоға көмек көрсетуді басқарған поляк қарсылық офицері. 1978 жылы қайтыс болды. Ян Карски – одақтастарға гетто жағдайы туралы хабарлаған поляк қарсылық курьеры. 2000 жылы қайтыс болды. Зофия Косак-Щуцка – поляк жазушысы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы қарсылық күресшісі және Żegota ұйымын құрғандардың бірі. 1968 жылы қайтыс болды. Ирена Сендлер – 2500 еврей баласын геттодан құтқарып, оларды жасыруға көмектескен поляк қарсыласы, "Ирена Сендлердің батыл жүрегі" фильмінің кейіпкері. 2008 жылы қайтыс болды. Смуль Зигельбойм – поляк еврей социалистік саясаткер. 1943 жылы Лондон қаласында Варшава геттосының қырылуына одақтастардың немқұрайлылығына наразылық ретінде өз-өзіне қол жұмсады.