Кіріспе

Жарым сулы кеміргіштер туысы Автоматты таксобокс
| қазбалық таралуы = Rancholabrean (қазіргі уақыттан 300,000 жыл бұрын) – қазіргі уақыт
| сурет = Oryzomys palustris өсімдіктер арасында.jpg
| сурет тік = 1.2
| суреттің сипаттамасы = Жоғары жағы сұр, төменгі жағы ақшыл, қамыс пен жапырақ арасындағы егеуқұйрық.
| сурет тақырыбы = Батпақты күріш егеуқұйрығы (Oryzomys palustris)
| таксон = Oryzomys
| авторы = Baird, 1857
| типтік түрі = Mus palustris
| типтік түрінің авторы = Harlan, 1837
| бөлімшелік деңгейлер = Түр
| бөлімшелік анықтамасы = Oryzomys: Allen, 1890
Micronectomys Hershkovitz, 1948#tag:ref Nomen nudum ("аты жоқ атау"). Оризоминий – Cricetidae тұқымдасының Sigmodontinae кіші тұқымдасының бір тайпасы. Бұл тайпаға негізінен Америка мен Еуразияда таралған жүздеген ұсақ кеміргіштер түрлері кіреді. Оризоминиде 2006 жылғы Марсело Векслердің филогенетикалық талдауы морфологиялық және ДНК тізбектерінің деректерін пайдаланып, Oryzomys-тің Holochilus, Lundomys және Pseudoryzomys-ті қамтитын топпен тығыз байланысты екенін көрсетті. Бұл байланысты морфологиялық және біріктірілген деректерге негізделген талдаулар растаса да, Rbp3 генінің тізбектеріне негізделген талдаулар Oryzomys-ті Nectomys, Sigmodontomys және басқа бірнеше туыстарды қамтитын топқа орналастырды. Барлық талдауларда Oryzomys Оризомини тайпасының D кладында кездеседі. Oryzomys пен Holochilus тобы арасындағы қарым-қатынас бес синапоморфиямен (ортақ туыс белгілерімен) расталды: гипотенарлық және саусаралық төсемдердің болмауы немесе азаюы; тырнақтарды қоршаған түк шоғырларының азаюы; бас сүйегінің зигоматикалық пластинасының артқы жиегінің бірінші жоғарғы азу тісінің алдыңғы жиегімен бір деңгейде болуы; және бірінші жоғарғы азу тісінің алдыңғы төбесінің антеромедиандық ойыспен бөлінуі. Бұл үш белгі Oryzomys және Holochilus тобының мүшелеріне тән жартылай сулы өмір салтына бейімделу болып табылады, сондықтан олар конвергентті эволюцияның мысалы болуы мүмкін. Оны 20 жыл бұрын Ричард Харлан алғаш сипаттаған. Атау грек тіліндегі "oryza" ("күріш") және "mys" ("егеуқұйрық") сөздерінен құралған және батпақты күріш егеуқұйрығының тамақтану әдеттеріне сілтеме жасайды. Бейрд Oryzomys-ті қазірде жойылған Hesperomys туысының кіші туысы ретінде қарастырды және оған тек батпақты күріш егеуқұйрығын қосты, бұл жіктемені 1874 және 1877 жылдары Эллиотт Куес қолдады. 1890 жылы Oryzomys туысының мәртебесі көтерілді, ал келесі жылдары оған көптеген қосымша түрлер жатқызылды, олардың көпшілігі кейін жеке туыстарға көшірілді. 1898 жылғы Catalogus Mammalium-да Эдуард Луи Трюссар Oryzomys-тің 67 түрін тізімдеді, оның ішінде қазір Calomys, Necromys, Thomasomys және Oryzomys-ке жатпайтын басқа туыстарға жатқызылған түрлер де болды. Кейбір жаңа туыстар ұсынылғандары кейін Oryzomys-ке қайта қосылды, ал "The Families and Genera of Living Rodents" (1941) еңбегінде Джон Эллерман Microryzomys, Oligoryzomys, Melanomys, Nesoryzomys және Oecomys-ті Oryzomys-тің синонимдері ретінде тізімдеді және оған шамамен 127 түрді қосты. 1948 жылы Филипп Хершковиц Нектомис және Мегаломис сияқты басқа оризоминдерді де Oryzomys-ке қосуға болатынын ұсынды, ал Клейтон Рей бұл ұсынысты 1962 жылы қабылдады. Хершковиц пен Рейдің жіктемесі кеңінен қолданылмады, ал 1976 жылдан бастап авторлар Oryzomys-ке қосылған басқа топтарды жеке туыстар ретінде қайта жаңарта бастады. Туыс әлемдегі сүтқоректілер түрлерінің үшінші басылымында (2005) 43 түрге дейін азайтылды (Оризоминидегі 110-нан), бірақ бұл әлі де табиғи, монофилетикалық топ емес; керісінше, ол көбінесе басқа туыстардың ерекше мамандану белгілері жоқ оризоминдерді біріктірді. 2006 жылы Марсело Векслердің жан-жақты филогенетикалық талдауы туыстың полифилетикалық екенін, себебі Oryzomys түрлері оризомин ағашының барлық жеріне шашырап жатқанын көрсетті. Ол Oryzomys-тің типтік түріне, батпақты күріш егеуқұйрығына жақын емес түрлерді орналастыру үшін он бір жаңа туыс құруды ұсынды; ол аздап жаңа туыстарды қажет ететін басқа нұсқаларды қарастырды, бірақ бұл Оризоминиде аз мағыналы туыс топтарына әкеледі деп мәлімдеді. Сол жылы Векслер, Персеквилло және Восс он жаңа туыс құрды: Aegialomys, Cerradomys, Eremoryzomys, Euryoryzomys, Hylaeamys, Mindomys, Nephelomys, Oreoryzomys, Sooretamys және Transandinomys бұрын Oryzomys-ке жатқызылған түрлер үшін және "Oryzomys" alfaroi-ге қатысты тағы алты түрді Handleyomys-ке орналастырды, олар үшін жаңа туыстардың сипаттамасын күтуде. Олар Oryzomys-те тек бес түрді қалдырды, ол енді табиғи, монофилетикалық топ болды. Кейінгі таксономиялық жұмыстардың нәтижесінде түрлер саны кем дегенде сегізге дейін өсті. Кейбір мәселелер әлі де бар: Канзастағы миоцен қазбасы Oryzomys pliocaenicus, оның кім екені белгісіз, бірақ Bensonomys-ке жататын болуы мүмкін, сондай-ақ Орегонның миоцен және Нью-Мексиконың плиоцен қазбалары да Oryzomys-ке жатқызылған, бірақ бұл дұрыс болмауы мүмкін.

Түрлер

Oryzomys таралу аймағы АҚШ-тың шығысындағы Нью-Джерсиден басталып, Мексика және Орталық Америка арқылы оңтүстікке Колумбияның солтүстік-батысына және шығысқа Венесуэла мен Кюрасаодың солтүстік-батысына дейін созылады. Oryzomys түрлері көбінесе батпақтар, ағыстар және мангр сияқты ылғалды орталарда тіршілік етеді. Олар көптеген континенттік шелф аралдарында және бір мұхиттық аралда – Ямайкада кездеседі немесе кездескен. Аралдарды мекендеуге бейімділігі сумен тығыз байланыста болуынан және жағалаулық ылғалды жерлерде жиі кездесуінен туындауы мүмкін. Оризоминдер, болжам бойынша, Оңтүстік Америкада Анд тауларының шығысында пайда болған; Oryzomys-тің Орталық Америкада және басқа транс-андиялық аймақтарда кездесуі оризоминдердің осы аймаққа бірнеше тәуелсіз шабуылдарының нәтижесі болуы мүмкін. Балама ретінде, Oryzomys плиоцендік Солтүстік Американың Jacobsomys-інен дамыған болуы мүмкін. O. antillarum соңғы мұз дәуірінде, теңіз деңгейі төмен болған кезде Ямайкаға жеткен болуы мүмкін. Сазды күріш егесі де, O. couesi де жақсы жүзуге бейім және алаңдағанда суға қашады. Екеуі де түнгі уақытта белсенді және су үстінде орналасқан, бір-біріне тоқылған өсімдіктерден ұя салады. Екі түрде де жыл бойы көбейту мүмкін, бірақ сазды күріш егесінде маусымдық айырмашылықтар белгілі. Екеуінде де жүктілік шамамен 21-28 күнге созалады, ал туған балалардың саны әдетте біреуден жетіге дейін, орташа есеппен үштен бесеуге дейін жетеді. Жас сазды күріш егесі мен O. couesi шамамен 50 күндік жасқа келгенде көбейе бастайды. Сазды күріш егесі, O. couesi және O. gorgasi барлық жейтін жануарлар болып табылады, өсімдік және жануар материалдарын жейді. Олар тұқымдар мен жасыл өсімдік бөліктерін жейді және жәндіктер, шаяндар және басқа да көптеген жануарларды тұтынады. Құс-сұңқар (Tyto alba) сазды күріш егесінің басты хищнигі болып табылады және құс-сұңқардың құрылымында O. antillarum, O. couesi және O. gorgasi қалдықтары табылған. Oryzomys-тің басқа да бірнеше жануарлар жейтіні белгілі. O. couesi және сазды күріш егесінен түрлі паразиттер табылды, ал O. gorgasi-ден екі паразиттік нематода анықталды.

Адамдармен қарым-қатынас

Oryzomys-тің екі түрі, O. antillarum және O. nelsoni, 19 ғасырдан бері жойылып кетті, ал үшіншісі, O. peninsulae, әлі де тірі қалғаны екіталай. Осыған ұқсас себептер O. gorgasi-ге де қауіп төндіруі мүмкін, және IUCN Қызыл тізімі оны "Қауіпті жағдайда" деп бағалайды. O. albiventer мекендеу ортасының адам әрекетінен өзгеруіне ұшырады, бірақ, ықтималды, әлі де сақталып қалған. Керісінше, кең таралған түрлер – батпақты күріш тышқаны мен O. couesi – көптеп кездеседі және оларды сақтауға қатысты алаңдаушылықтар жоқ, тіпті екеуі де зиянды жануарлар деп есептеледі, бірақ кейбір популяцияларына қауіп төніп тұр. Осы екі түр сияқты, O. dimidiatus та Қызыл тізімде "Төменгі қауіптілікте" деп бағаланады. Батпақты күріш тышқаны – Байо вирусының табиғи резервуары, ол АҚШ-та хантавирусты пневмония синдромының екінші ең көп кездесетін себебі. Тағы екі хантавирус – Катакамас вирусы және Плая-де-Оро вирусы – сәйкесінше Гондураста және Мексиканың батысында O. couesi-де кездеседі, бірақ адамдарға жұқпайды.

Дәйексөз келтірілген әдебиеттер

Аллен, Дж. А. 1890. Доктор Одли С. Буллердің Орталық Америка және Оңтүстік Мексикада жасаған сүтқоректілер жинақтарына қатысты жазбалары, сондай-ақ Веспертилио, Скиурус және Лепус туыстарының жаңа түрлерінің сипаттамалары. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 3(11):175–194. Алстон, Э. Р. 1882. Орталық Америка биогеографиясы. Сүтқоректілер. Р. Х. Портер, 220 б. Энтони, Х. Е. 1920. Ямайкадағы зоолог. Табиғи тарих 20:157–168. Бейрд, С. Ф. 1857. Сүтқоректілер: Тынық мұхиты арқылы өтетін бірнеше темір жол бағыттарының зоологиясы бойынша жалпы есеп. Миссисипи өзенінен Тынық мұхитына дейінгі темір жолдың ең қолайлы және экономикалық жолын анықтау мақсатындағы зерттеулер мен сараптамалар туралы есептер (Сенаттың атқарушы құжаты 78, Вашингтон, округ Колумбиясы) 8(1):1–757. Барнард, В. П., Эрнст, Дж. В. және Стивенс, Р. О. 1971. Eimeria palustris sp. n. және Isospora hammondi sp. n. (Coccidia: Eimeriidae) – батпақты күріш тышқанынан (Oryzomys palustris (Harlan)) (абоненттік жазылым қажет). Паразитология журналы 57(6):1293–1296. Блох, К. П. және Роуз, Р. К. 2005. Вирджинияның сулы-батпақты жерлеріндегі Oryzomys palustris және Microtus pennsylvanicus популяциясының динамикасы (абоненттік жазылым қажет). Солтүстік-Шығыс натуралисі 12(3):295–306. Карлтон, М. Д. және Арройо Кабралес, Дж. 2009. Батыс Мексикадағы Oryzomys couesi кешенін (Rodentia: Cricetidae: Sigmodontinae) қарастыру. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 331:94–127. Чу, Ю. К., Оуэн, Р. Д., Санчес Эрнандес, К., Ромеро Алмарес, М. де Л. және Джонсон, К. Б. 2008. Батыс Мексикадан алынған хантавирустың генетикалық сипаттамасы және филогенезі (абоненттік жазылым қажет). Вирусты зерттеу 131:180–188. Чурчер, К. С. 1984. Канаданың батысындағы плейстоцендік шөгінділердің фауналық корреляциялары. Махани, У.К. (ред.). Кватернарлық хронологияның корреляциясы. 145–158 бб. Норвич, Ұлыбритания: Geo Books, 517 б. Кук, В. М., Тимм, Р. М. және Хайман, Д. Е. 2001. Коста-Риканың үш құрғақ орман кеміргішінің жүзу қабілеті. Revista de Biología Tropical 49(3–4):1177–1181. Куес, Э. 1874. Солтүстік Американың Muridæ-інің синопсисі. Филадельфияның Табиғи ғылымдар академиясының мәліметтері 26:173–196. Куес, Э. 1877. Қошқалар. Coues, E. және Allen, J. A. Солтүстік Америка кеміргіштерінің монографиялары. x+264 бб. АҚШ Геологиялық қызметінің аумақтық есебі 11:xii+x+1091 б. Куес, Э. 1890. Oryzomys. Уитни, У. Д. (ред.). "Хантуи" сөздігі және энциклопедиясы, V том. p. 4164. "Сенчури компаниясы". Экерлин, Р. П. 2005. Юкатан түбегіндегі (Кампече, Кинтана-Ру және Юкатан) Мексикадағы блохалар (Siphonaptera). Кариб теңізі ғылымы журналы 41(1):152–157. Эллерман, Дж. Р. 1941. Тірі кеміргіштердің туыстары мен туыстары. ІІ том. Шошқалар туысы. Лондон: Британ мұражайының қамқоршыларының бұйрығымен басылды, 690 б. Эллиот, Д. Г. 1904. Орталық Америка және Батыс Үндістанның құрлық және теңіз сүтқоректілері. Колумбия мұражайының зоологиялық сериясы 4(1):i–xxi, 1–439. Эшер, Р. Дж., Уолф, Дж. Л. және Лейн, Дж. Н. 1978. Күріш (Oryzomys palustris) және мақта (Sigmodon hispidus) тышқандарының жүзу мінез-құлқы (абоненттік жазылым қажет). Сүтқоректілер журналы 59(3):551–558. Голдман, Э. А. 1918. Солтүстік Американың күріш тышқандары. Солтүстік Америка фаунасы 43:1–100. Холл, Э. Р. және Далквест, В. В. 1963. Веракрус сүтқоректілері. Канзас университетінің басылымдары, Табиғи тарих мұражайы 14:165–362. Хансон, Дж. Д., Индорф, Дж. Л., Свиер, В. Дж. және Брэдли, Р. Д. 2010. Oryzomys palustris кешеніндегі молекулалық дивергенция: бірнеше түрге дәлел. Сүтқоректілер журналы 91(2):336–347. Гершковиц, П. 1948. Солтүстік Колумбияның сүтқоректілері. Алдын ала есеп № 3: Су тышқандары (Nectomys туысы), туысқан түрлер туралы қосымша жазбалармен. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық мұражайының мәліметтері 98:49–56. Гершковиц, П. 1970. Neotropical Oryzomys dimidiatus және Oryzomys hammondi (Cricetinae) туралы қосымша ескертулер (абоненттік жазылым қажет). Сүтқоректілер журналы 51(4):789–794. Гершковиц, П. 1971. Колумбияның солтүстік-батысындағы Oryzomys palustris (Cricetinae, Muridae) тобының жаңа күріш тышқаны, таралу туралы ескертулермен (абоненттік жазылым қажет). Сүтқоректілер журналы 52(4):700–709. Хофманн, Дж. Е., Гарднер, Дж. Е. және Морис, М. Дж. 1990. Иллинойстың оңтүстігіндегі батпақты күріш тышқанының (Oryzomys palustris) таралуы, саны және тіршілік ету ортасы. Иллинойс штатының ғылым академиясының мәліметтері 83(3–4):162–180. Хупер, Э. Т. және Муссер, Г. Г. 1964. Neotropical крицетиндеріндегі (Muridae туысы) пинальді мүсін, муроидты кеміргіштерді жіктеу туралы түсініктемелермен. Мичиган университетінің зоология мұражайының түрлі басылымдары 123:1–57. Джонс, Дж. К. Ж. және Энгстром, М. Д. 1986. Никарагуадағы күріш тышқандарының (Oryzomys туысы) синопсисі. Музейдің эпизодтық қағаздары, Техас Техникалық университеті 103:1–23. Кручек, Б. Л. 2004. Саздық күріш (Oryzomys palustris) тышқанының сулы-көктемдік батпақтар мен биік жерлерді пайдалануы. Сүтқоректілер журналы 85(3):569–575. Линдсей, Э. Х. 2008. Cricetidae. Дженис, К. М., Гуннелл, Г. Ф. және Ухен, М. Д. (ред.). Солтүстік Американың үшін дәуірлік сүтқоректілерінің эволюциясы. II том: Кішкентай сүтқоректілер, ксенартрандар және теңіз сүтқоректілері. 456–479 бб. Кембридж университеті баспасы, 802 б. Линзи, А. В. және Хаммерсон, Г. 2008. IUCN. IUCN қоршаған ортаның қорғалуына қатысты қызыл тізімі. 2009.2 нұсқасы. <www.iucnredlist.org>. 2009 жылдың 30 қарашасы күні жүктелді. Линзи, А. В., Тимм, Р., Вудман, Н., Мэтсон, Дж. және Самудио, Р. 2016. Oryzomys couesi (2017 жылы жаңартылған нұсқасы). IUCN қоршаған ортаның қорғалуына қатысты қызыл тізімі 2016. Макфарлейн, Д. А. және Деброт, А. О. 2001. Кюрасаоның кватернарлық күріш кеміргішінің (Нидерланд Антылдары) жаңа түрі. Кариб теңізі ғылымы журналы 37(3–4):182–184. МакИнтайр, Н. Е., Чу, Ю. К., Оуэн, Р. Д., Абузеинех, А., де ла Санча, Н., Дик, К. В., Холсомбэк, Т., Нисбетт, Р. А. және Джонсон, К. 2005. Bayou вирусы, тасымалдаушылары және ортасы туралы бойлық зерттеу. Америка тропикалық медицина және гигиена журналы 73:1043–1049. Медельин, Х. Л. және Медельин, Р. А. 2006. Oryzomys couesi (Алстон, 1877). Себальос, Г. және Олива, Г. (ред.). Мексиканың жабайы сүтқоректілері. 709–710 бб. Мексика қаласы: Биологиялық білімді және пайдалану жөніндегі ұлттық комиссия және Экономикалық мәдени қоры, 986 б. Мерриам, С. Х. 1901. АҚШ және Мексиканың күріш тышқандарының (Oryzomys туысы) синопсисі. Вашингтон ғылым академиясының мәліметтері 3:273–295. Милаццо, М. Л., Кахимат, М. Н., Хансон, Дж. Д., Брэдли, Р. Д., Кинтана, М., Шерман, С., Веласкес, Р. Т. және Фулхорст, С. Ф. 2006. Catacamas вирусы, Гондурастағы Oryzomys couesi (Coues' oryzomys) күріш тышқанымен байланысты хантавирустың түрі. Америка тропикалық медицина және гигиена журналы 75(5):1003–1010. Морган, Г. С. 1993. Ямайканың кватернарлық құрлық сүтқоректілері. Америка геологиялық қоғамының естеліктері 182:417–442. Муссер, Г. Г. және Карлтон, М. Д. 2005. Superfamily Muroidea. Уилсон, Д. Е. және Ридер, Д. М. (ред.). Әлем сүтқоректілерінің түрлері: таксономиялық және географиялық анықтама. 3-басылым. Балтимор: Джонс Хопкинс университеті баспасы, 2 том, 2142 б. Пардинас, У. Ф. Дж., Д'Элия, Г. және Ортис, П. Е. 2002. Оңтүстік Американың қазбалық Sigmodontinos (Rodentia, Muroidea, Sigmodontinae): қазіргі білім күйі және перспективалар. Neotropical Mastozoology 9(2):209–252. Рей, С. Е. 1962. Антил аймағының Oryzomyine кеміргіштері. Гарвард университетінің докторлық диссертациясы, 211 б. Рейд, Ф. 2009. Орталық Америка және Оңтүстік-Шығыс Мексиканың сүтқоректілеріне арналған далалық анықтамалық. 2-басылым. Оксфорд университеті баспасы АҚШ, 346 б. Ричардс, Р. Л. 1980. Оңтүстік Индиана үңгірлерінен алынған күріш тышқанының (Oryzomys cf. palustris) қалдықтары. Индиана ғылым академиясының мәліметтері 89:425–431. Санчес Х., Дж., Очоа Г., Дж. және Восс, Р. С. 2001. Мексикадағы Oryzomys gorgasi (Rodentia: Muridae) табылуы, таксономия және табиғи тарихы туралы ескертулер (абоненттік жазылым қажет). Mammalia 65:205–214. Шмидли, Д. Дж. және Дэвис, В. Б. 2004. Техас сүтқоректілері. 2-басылым. Университет...