Кіріспе

Джоанна Рас (22 ақпан 1937 - 29 сәуір 2011) – американдық жазушы, ғалым және феминист. Ол ғылыми фантастика, фэнтези және феминистік әдеби сын туындыларының, мысалы, «Әйелдер жазуын қалай басу керек» еңбегінің, сондай-ақ «Құдайға қарсы ереуіл» атты заманауи романның және «Киттатинни» балалар кітабының авторы. Ол «Әйел адам» романымен, ол утопиялық көркем әдебиет пен сатирани біріктіреді, және «Ол өзгергенде» әңгімесімен ең жақсы танымал.

Өмірбаян

Джоанна Рас Нью-Йорктің Бронкс ауданында, Еварет I және Берта (құрметті әкесі Зиннер) Рас есімді екі мұғалімнің отбасында дүниеге келді. Оның отбасы еврейлер болған. Ол өте ерте жасынан көркем әдебиет жазуға кірісті. Келесі жылдары ол көптеген дәптерлерді әңгімелермен, өлеңдермен, комикстермен және суреттермен толтырды, көбінесе материалды жіппен қолмен тізіп байлады. Уильям Говард Тафт орта мектебінің түлектері ішінде Рас Вестингхаус ғылыми таланттарды іздеу конкурсының он үздік жеңімпазының бірі болып таңдалды. 1957 жылы ол Владимир Набоковтан сабақ алған Корнелл университетін бітірді, ал 1960 жылы Йель драма мектебінен MFA дәрежесін алды. Ол Альберт Аматоға қысқа мерзімге үйленді. Рас 1966 жылдан 1967 жылға дейін Куинсборо қауымдық колледжінде, 1967 жылдан 1972 жылға дейін Корнеллде, 1972 жылдан 1975 жылға дейін СУНИ Бингемтонда және 1975 жылдан 1977 жылға дейін Колорадо университетінде (Боулдер) оқытумен айналысты. 1977 жылы ол Вашингтон университетінде сабақ беруді бастады. 1984 жылы толық профессор атанды және 1991 жылы зейнетке шықты. Рас 1974-1975 жылдары Гуманитарлық ғылымдар жөніндегі ұлттық кеңестен стипендия алды.

Ғылыми фантастика және басқа да жазу

Рас 1960-шы жылдардың аяғында ғылыми фантастика әлемінде, әсіресе, оның сыйлыққа ұсынылған «Paradise-тағы пикник» романы үшін көзге түсті. Өмірінің барысында ол елуден астам әңгіме жариялады. Рас американдық ғылыми фантастиканың жаңа толқынымен байланысты болды. Прозалық көркем әдебиет жазушысы ретіндегі жұмысымен қатар, Рас драматург, эссеші және әдебиеттік сын мен феминистік теорияның авторы болды, соның ішінде «Magic Mommas, Trembling Sisters, Puritans & Perverts» эсселер жинағы, «Әйелдер жазуын қалай басу керек» және қазіргі заманғы феминизмді зерттеу жөніндегі «Біз не үшін күресудеміз?» кітабы жарық көрді. Оның мақалалары мен эсселері «Women's Studies Quarterly», «Signs», «Frontiers: A Journal of Women Studies», «Science Fiction Studies» және «College English» журналдарында жарияланды. Рас өзін социалистік феминист деп сипаттады, Клара Фрейзердің және оның Бостандық социалистік партиясының еңбектері мен теорияларына ерекше құрмет көрсетті. Рас үшін көркем және ғылыми еңбектердің өзі теорияны нақты өмірмен байланыстырудың бір жолы болды. Атап айтқанда, «Әйел адам» романы теориялық немесе повестеу мәтіні ретінде қарастырылуы мүмкін. Романға енген «Ол өзгерген кезде» әңгімесі гендерлік шектеулерді зерттейді және қоғамда гендердің қажеттігі туралы сұрақ қояды. Расстың шығармалары ашу-ыза мен юмордың араласуымен ерекшеленеді. Джеймс Типтри оған жазған хатында: «Сіздің жұмысыңызды жартылай жұмыс істейтін нейроны бар адам оқып, оның кіршіксіз, көп қабатты ашуынан саусақтары күйіп кетпесін деп ойлайсыз ба? Ол ұзақ уақыт бойы көмілген жанартау сияқты иіс таратады және жарылуға дайын тұрғандай сезіледі», – деген пікір білдірді. Оның алғашқы ғылыми-фантастикалық әңгімесі «Nor Custom Stale» (1959) «F&SF» журналында жарық көрді. Ең танымал әңгімелері: Хьюго сыйлығының иегері және Небюла сыйлығының финалисі «Souls» (1982), Небюла және Типтри сыйлықтарының иегері «When It Changed» (1972), Небюла сыйлығының финалистері «The Second Inquisition» (1970), «Poor Man, Beggar Man» (1971), «The Extraordinary Voyages of Amélie Bertrand» (1979) және «The Mystery of the Young Gentlemen» (1982). Оның шығармалары тоғыз Небюла және үш Хьюго сыйлығына ұсынылған, ал оның жанрлық ғылыми еңбектері 1988 жылы Пилигрим сыйлығымен марапатталды. Ол порнография және сексуалдық мәселелерге қатысты феминистік ойларға көп үлес қосты, соның ішінде «Әйелдер үшін, әйелдермен, махаббатпен порнография» (1985), «Әйелдер үшін порнография және секстің екі жақтылығы» және «Порнографияға қарсы болу» еңбектері Орегон университетінің арнайы жинақтарында сақтаулы. Бұл эсселерде порнографияға қатысты оның көзқарастары және оның 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында феминистік ойларға тигізген әсері туралы егжей-тегжейлі сипаттамалар бар. «Порнографияға қарсы болу» еңбегінде ол порнографияны феминистік мәселе деп атады. Оның порнографияға деген наразылығы феминистік мәселелерден бастап, әйелдердің сексуалдық өміріне дейін және порнографияның әйелдердің өздерінің сексуалдық сезімдерін еркін білдіруіне кедергі келтіруіне дейін жетеді. 2004 жылы Расстың еңбектері мен Д.У. Гриффиттің «Тоқатсыздық» фильмі арасындағы байланыс туралы эссесінде Сэмюэл Р. Делани оны 1959 жылы алғашқы кәсіби әңгімесін жариялағаннан бері «америкалық көркем әдебиеттің ең жақсы және ең қажетті жазушыларының бірі» деп сипаттады. Оның қолжазбалары Орегон университетінің Арнайы жинақтары мен университет мұрағатында сақталады.

Сыншыл жазбалар

1960 және 1970 жылдардың соңы феминистік ғылыми-фантастика зерттеулерінің бастауы болды – бұл зерттеу саласын, негізінен Русс жасаған, ол феминизм және ғылыми фантастика тақырыбындағы көптеген эсселерін «Колледж ағылшын тілі» және «Ғылыми фантастика зерттеулері» сияқты журналдарда жариялады. Ол сондай-ақ «Фантазия және ғылыми фантастика» журналына 25 рецензия жазып, барлық жанрдағы 100-ден астам кітапты қарады. «Пайғамбарлық шеберлікті үйрену: Меррил Расс қиылысы» атты мақаласында Ньюэлл мен Таллентайр Расс туралы: «Зейінді, қатал сыншы, ол қатал сынды әдетте Джудит Меррилге берген шамалы мақтаумен жұмсартатын» деп сипаттады. Ал Меррил, өз кезегінде, 1960 жылдардың соңында американдық ғылыми фантастиканың жетекші редакторлары мен сыншыларының бірі болды. Расс қорқынышсыз, өткір және радикалды тұлға ретінде танылды, оның жазуы көбінесе өткір және ашулы болды. Расс ғылыми фантастиканың ең революциялық және табысты жазушыларының бірі деп есептелді. Хелен Меррик Расс ғылыми фантастика тарихындағы қашытылмас тұлға екенін айтты. Джеймс Типтри кіші бірде Расс бір сәтте «абсолютті ләззат» бере алатынын, бірақ кейін «бір сөйлеммен менің аяқтарымды шағып алатынын» айтқан. Мысалы, Расс Урсула К. Ле Гуиннің 1969 жылғы «Қараңғылықтың сол қолы» романын сынады, ол 1969 жылғы «Небула» және 1970 жылғы «Хьюго» сыйлықтарын ең үздік ғылыми фантастикалық роман үшін жеңіп алды. Ол ерлердің жазған ғылыми фантастикасындағы гендерлік дискриминация әйелдердің жазған ғылыми фантастикасында да жиі кездесетінін мәлімдеді. Расс Ле Гуиннің романы осы стереотиптерді бейнелейтінін айтты. Дегенмен, Расс өзі де жазушы болғандықтан, жазумен өмір сүрудің қиындықтарын жақсы білді. Расс ғылыми фантастика оқырмандарына басқа еш жерде оңай таппайтын бір нәрсені сыйлайтынына сенеді. Ол ғылымның дәлдігін сақтау және адалдықты қадірлеу керектігін айтты. Ол бұл жеті санатқа бөліп, тікелей сілтемеленген мақаладан алды: Бірақ Расс жеке өмірін қорғауға тырысты. 2011 жылдың 27 сәуірінде Расс бірнеше инсульттан кейін госпитальға түскені хабарланды. Сэмюэл Р. Делани Расс «көшіп бара жатыр» және ол көптен бері «қайта жандандыруға болмайды» деген бұйрыққа қол қойғанын айтты. Ол 2011 жылдың 29 сәуірінде таңертең қайтыс болды.